{"id":"geografia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/27.1","paper_id":"geografia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"27.1","points":1,"ptype":"true_false","subject":"geografia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 27.1. (0-1)\nNa przekroju geologicznym wskazano strzałką serię złożową, w której występują złoża\nmiedzi i srebra - surowce wydobywane i eksportowane w XXI wieku przez Polskę.\nOceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest\nprawdziwa, albo F - jeśli jest fałszywa.\n1.\nNa przekroju geologicznym przedstawiono fragment platformy\nwschodnioeuropejskiej.\nP\nF\n2.\nWęgiel brunatny eksploatowany w miejscu przedstawionym na modelu\nterenu powstał później niż seria złożowa przedstawiona na przekroju.\nP\nF","answer":null,"answer_text":"Zadanie 27.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz […]\nprocesów zachodzących w środowisku\ngeograficznym w skali lokalnej […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania przyrodniczego [i] społeczno-\n-gospodarczego […] świata.\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie […]\nprzemian przestrzeni geograficznej.\nZakres rozszerzony\nV.1) Zdający rozumie zasady ustalania\nwieku względnego i bezwzględnego skał\noraz wydarzeń geologicznych.\nV.2) Zdający charakteryzuje najważniejsze\nwydarzenia geologiczne i przyrodnicze\nw dziejach Ziemi […].\nZakres podstawowy\nXIV.2) Zdający wyróżnia […] główne\njednostki geologiczne występujące na\nobszarze Polski.\nXIV.3) Zdający charakteryzuje […]\nrozmieszczenie głównych zasobów\nsurowców mineralnych Polski […].\nZasady oceniania\n1 pkt - dwie poprawne odpowiedzi.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nFP","solution":"— **FP** 1. **F** — Legnicko-Głogowski Okręg Miedziowy leży na **monoklinie przedsudeckiej** (między platformą paleozoiczną Europy zachodniej a platformą wschodnioeuropejską), NIE na samej platformie wschodnioeuropejskiej. Platforma wschodnioeuropejska jest na E od linii Teisseyre'a-Tornquista. 2. **P** — węgiel brunatny eksploatowany w Polsce (Bełchatów, Turów, Konin) jest **młodszy** (neogen, miocen) niż seria złożowa miedzi i srebra (perm górny — cechsztyn).","image":"img/geografia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-27.1.webp","solution_image":null,"topics":"surowce Polski, miedź i srebro Legnicko-Głogowski, węgiel brunatny Bełchatów, rekultywacja","page_from":33,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 27.1. (0-1)<br>Na przekroju geologicznym wskazano strzałką serię złożową, w której występują złoża<br>miedzi i srebra - surowce wydobywane i eksportowane w XXI wieku przez Polskę.<br>Oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest<br>prawdziwa, albo F - jeśli jest fałszywa.<br>1.<br>Na przekroju geologicznym przedstawiono fragment platformy<br>wschodnioeuropejskiej.<br>P<br>F<br>2.<br>Węgiel brunatny eksploatowany w miejscu przedstawionym na modelu<br>terenu powstał później niż seria złożowa przedstawiona na przekroju.<br>P<br>F</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 27.1. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>Zakres rozszerzony<br>I. Wiedza geograficzna</p>\n<ol><li>Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do</li></ol>\n<p>zrozumienia istoty zjawisk oraz […]<br>procesów zachodzących w środowisku<br>geograficznym w skali lokalnej […].<br>II. Umiejętności i stosowanie wiedzy<br>w praktyce</p>\n<ol><li>Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk</li></ol>\n<p>i procesów geograficznych oraz<br>zróżnicowania przyrodniczego [i] społeczno-<br>-gospodarczego […] świata.</p>\n<ol><li>Wykorzystywanie zdobytej wiedzy</li></ol>\n<p>i umiejętności geograficznych w analizie […]<br>przemian przestrzeni geograficznej.<br>Zakres rozszerzony<br>V.1) Zdający rozumie zasady ustalania<br>wieku względnego i bezwzględnego skał<br>oraz wydarzeń geologicznych.<br>V.2) Zdający charakteryzuje najważniejsze<br>wydarzenia geologiczne i przyrodnicze<br>w dziejach Ziemi […].<br>Zakres podstawowy<br>XIV.2) Zdający wyróżnia […] główne<br>jednostki geologiczne występujące na<br>obszarze Polski.<br>XIV.3) Zdający charakteryzuje […]<br>rozmieszczenie głównych zasobów<br>surowców mineralnych Polski […].<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - dwie poprawne odpowiedzi.<br>0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie<br>FP</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>— <strong>FP</strong> 1. <strong>F</strong> — Legnicko-Głogowski Okręg Miedziowy leży na <strong>monoklinie przedsudeckiej</strong> (między platformą paleozoiczną Europy zachodniej a platformą wschodnioeuropejską), NIE na samej platformie wschodnioeuropejskiej. Platforma wschodnioeuropejska jest na E od linii Teisseyre&#x27;a-Tornquista. 2. <strong>P</strong> — węgiel brunatny eksploatowany w Polsce (Bełchatów, Turów, Konin) jest <strong>młodszy</strong> (neogen, miocen) niż seria złożowa miedzi i srebra (perm górny — cechsztyn).</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>| Nr | Stwierdzenie | Ocena |<br>| 1 | Na przekroju geologicznym przedstawiono fragment platformy wschodnioeuropejskiej. | <strong>F</strong> |<br>| 2 | Węgiel brunatny eksploatowany w miejscu przedstawionym na modelu terenu powstał później niż seria złożowa przedstawiona na przekroju. | <strong>P</strong> |</p>\n<h4>Sposób 1 - Analiza budowy geologicznej i przynależności tektonicznej</h4>\n<p><strong>Stwierdzenie 1 - FAŁSZ</strong></p>\n<p>Przekrój geologiczny przedstawia obszar Legnicko-Głogowskiego Okręgu Miedziowego (LGOM), który leży na <strong>monoklinie przedsudeckiej</strong> - strukturze należącej do <strong>platformy zachodnioeuropejskiej</strong> (waryscyjskiej), a nie do platformy wschodnioeuropejskiej.</p>\n<p>Kluczowe dowody z przekroju:</p>\n<ul><li>Obecność <strong>skał wulkanicznych i metamorficznych</strong> w podłożu - charakterystycznych dla waryscyjskiego (hercyńskiego) podłoża Sudetów i monokliny przedsudeckiej.</li><li>Obecność skał <strong>karbońskich, permskich, triasowych</strong> - profil typowy dla Niżu Środkowoeuropejskiego w strefie waryscydów.</li><li><strong>Platforma wschodnioeuropejska</strong> (kratogen wschodnioeuropejski) zajmuje <strong>NE Polskę</strong> - Mazury, Podlasie, Lubelszczyznę. Jej podłoże krystaliczne (prekambryjskie) zalega na głębokości 3-8 km, bez skał wulkanicznych ani intensywnych zaburzeń tektonicznych charakterystycznych dla waryscydów.</li></ul>\n<p>Dolny Śląsk leży w zasięgu <strong>orogenezy waryscyjskiej</strong> (kaledońsko-waryscyjskiej), a LGOM znajduje się na peryferyjnej strefie platformy zachodnioeuropejskiej. To zupełnie inna jednostka tektoniczna niż platforma wschodnioeuropejska.</p>\n<p><strong>Stwierdzenie 2 - PRAWDA</strong></p>\n<p>Porównujemy wiek dwóch formacji:</p>\n<p>| Formacja | Wiek | Eon / Era |<br>| Seria złożowa (Kupferschiefer) | górny perm, ok. 255 mln lat | Paleozoik |<br>| Węgiel brunatny (kopalnia Turów) | neogen (miocen), ok. 15-20 mln lat | Kenozoik |</p>\n<p>Seria złożowa (Kupferschiefer) tworzy cienką warstwę u podstawy <strong>górnego permu (cechsztyn)</strong>, zatem ma ok. 255 milionów lat. Węgiel brunatny w rejonie Bogatyni/Turowa powstał w <strong>miocenie</strong> (kenozoik), czyli jest ok. 235 milionów lat młodszy. Wniosek: węgiel brunatny powstał <strong>zdecydowanie później</strong> niż serie złożowe miedzi i srebra - stwierdzenie jest <strong>PRAWDZIWE</strong>.</p>\n<h4>Sposób 2 - Weryfikacja przez skalę czasu geologicznego i lokalizację</h4>\n<p><strong>Weryfikacja stwierdzenia 1:</strong></p>\n<p>Sprawdź, jakie jednostki geologiczne widać na przekroju:</p>\n<ul><li>kenozoik (najmłodszy, na górze) → trias → perm → karbon (u dołu)</li><li><strong>skały magmowe i metamorficzne</strong> w podłożu → dowód na orogenezy waryscyjskie</li></ul>\n<p>Platforma wschodnioeuropejska cechuje się <strong>stabilnym krystalicznym podłożem prekambryjskim</strong>, przykrytym horyzontalnie ułożonymi skałami osadowymi - bez skał wulkanicznych i deformacji waryscyjskich. Skoro na przekroju widać skały wulkaniczne i metamorficzne z uskokami, obszar NIE należy do platformy wschodnioeuropejskiej.</p>\n<p><strong>Weryfikacja stwierdzenia 2:</strong></p>\n<p>Na przekroju geologicznym wyraźnie pokazano serię złożową na granicy <strong>permu dolnego/górnego</strong> (perm = paleozoik = ok. 252-299 mln lat temu). Węgiel brunatny to skała osadowa organiczna, zawsze <strong>kenozoiczna lub mezozoiczna</strong> - nigdy permska. W Polsce węgiel brunatny jest <strong>neogenu (miocen)</strong> lub <strong>paleogenu (oligocen/eocen)</strong>. Zatem węgiel jest zawsze młodszy od Kupferschiefer - stwierdzenie P jest poprawne.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 27.1, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za dwie poprawne odpowiedzi: 1 - <strong>F</strong>, 2 - <strong>P</strong><br>- <strong>0 pkt</strong> - za jedną poprawną odpowiedź lub brak odpowiedzi<br><br><strong>Rozwiązanie CKE:</strong> F P<br><br><strong>Uwaga:</strong> Klucz przyznaje 1 punkt TYLKO za obie odpowiedzi jednocześnie poprawne. Jedna poprawna = 0 punktów.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<p>📐 <strong>Skala czasu geologicznego</strong> (niezbędna do stwierdzenia 2):</p>\n<p>| Era | Okres | Wiek [mln lat] |<br>| Kenozoik | neogen (miocen) | 5-23 |<br>| Kenozoik | paleogen | 23-66 |<br>| Mezozoik | trias | 201-252 |<br>| Paleozoik | <strong>perm</strong> | <strong>252-299</strong> |<br>| Paleozoik | karbon | 299-359 |</p>\n<p>Węgiel brunatny (neogen) = ok. 15-20 mln lat vs. Kupferschiefer (perm) = ok. 255 mln lat → różnica ~235 mln lat.</p>\n<p>🌍 <strong>Jednostki tektoniczne Polski:</strong></p>\n<ul><li><strong>Platforma wschodnioeuropejska</strong> - NE Polska (Mazury, Podlasie, Lublin, Roztocze). Prekambryjskie podłoże na dużej głębokości (3-8 km). Brak deformacji waryscyjskich.</li><li><strong>Platforma zachodnioeuropejska (waryscyjska)</strong> - NW i SW Polska (Dolny Śląsk, Wielkopolska, Pomorze). Podłoże waryscyjskie, skały magmowe i metamorficzne, uskoki, złożona budowa paleozoiku.</li><li><strong>Orogen alpejski</strong> - Tatry, Karpaty Zewnętrzne (Beskidy).</li></ul>\n<p>🔍 <strong>Kupferschiefer</strong> - cienka (ok. 0,3-3 m) warstwa ciemnoszarego łupka bitumicznego u podstawy <strong>cechsztynu (górny perm)</strong>, silnie zmineralizowana miedzią, srebrem, ołowiem. Jeden z najważniejszych typów złóż Cu-Ag na świecie (Polska: LGOM, Niemcy: Mansfeld).</p>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Wersja błędna | Treść | Dlaczego błędna |<br>| Stwierdzenie 1 = P | &quot;To platforma wschodnioeuropejska&quot; | Dolny Śląsk leży na monoklinie przedsudeckiej - strefie waryscyjskiej, NIE kratogenu wschodnioeuropejskiego. Obecność skał wulkanicznych i metamorficznych wyklucza platformę wschodnioeuropejską. |<br>| Stwierdzenie 2 = F | &quot;Węgiel brunatny jest starszy lub równowiekowy&quot; | Węgiel brunatny to kenozoik (miocen ~15-20 mln lat), a Kupferschiefer to perm (~255 mln lat). Węgiel brunatny jest zawsze młodszy od permskich serii złożowych. |</p>\n<h4>Typowe pułapki i częste błędy uczniów</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 1 - mylenie platform tektonicznych Polski:</strong> Uczniowie często utożsamiają &quot;platforma&quot; z całą Polską i sądzą, że Dolny Śląsk to część platformy wschodnioeuropejskiej. Tymczasem <strong>platforma wschodnioeuropejska kończy się mniej więcej na linii Wisły</strong> (lub Teisseyre&#x27;a-Tornquista) - wszystko na zachód i południe od tej granicy należy do strefy waryscyjskiej lub alpejskiej. Dolny Śląsk leży wyraźnie na zachód od tej granicy.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 2 - nieznajomość identyfikatorów platformy wschodnioeuropejskiej:</strong> Charakterystyczna cecha platformy wschodnioeuropejskiej to <strong>brak skał wulkanicznych i metamorficznych w podłożu do ok. 3 km</strong> oraz poziome zaleganie skał osadowych bez deformacji fałdowych. Na przekroju z LGOM widoczne są skały wulkaniczne i metamorficzne oraz uskoki tektoniczne - to jednoznacznie wskazuje strefę waryscyjską.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 3 - mylenie węgla kamiennego z brunatnym:</strong> Węgiel <strong>kamienny</strong> w Polsce (np. GZW, LZW) pochodzi z <strong>karbonu</strong> (~300 mln lat), a węgiel <strong>brunatny</strong> z <strong>neogenu</strong> (~15-20 mln lat). Część uczniów może błędnie utożsamiać „węgiel = karbon&quot; i uznać, że węgiel brunatny jest stary. Pamiętaj: <strong>brunatny = młodszy, kamienny = starszy</strong>.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 4 - zasada punktacji &quot;wszystko albo nic&quot;:</strong> Za to zadanie dostaje się <strong>1 punkt tylko za obie poprawne odpowiedzi jednocześnie</strong>. Jedna poprawna i jedna błędna = 0 punktów. Warto upewnić się co do obu stwierdzeń przed zaznaczeniem odpowiedzi.</blockquote>"}]}