{"id":"geografia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/5","paper_id":"geografia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"5","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 5. (0-1)\nNa przekroju geologicznym przedstawiono budowę geologiczną fragmentu Tatr (pola EF3/5\nmapy szczegółowej).\nNa podstawie: M. Bac-Moszaszwili, M. Gąsienica Szostak, Tatry Polskie. Przewodnik geologiczny dla turystów,\nWarszawa 1990.\nSkały paleozoiczne występujące na północno-zachodnim stoku Ciemniaka są starsze od\nskał, które pod nimi zalegają.\nWyjaśnij, dlaczego na północno-zachodnim stoku Ciemniaka skały paleozoiczne\nwystępują na skałach mezozoicznych. Odnieś się do przebiegu odpowiedniego\nprocesu, o którym świadczy sytuacja przedstawiona na przekroju geologicznym.\n5.\n0-1\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 5. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie […] zjawisk i procesów\ngeograficznych.\n5. […] formułowanie hipotez […].\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie […]\nprzemian przestrzeni geograficznej.\n11. Analizowanie […] współzależności\nzachodzących w środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem […] map\nogólnogeograficznych i tematycznych.\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nV.1) Zdający rozumie zasady ustalania\nwieku względnego i bezwzględnego skał\n[…].\nV.9) Zdający wyjaśnia wpływ procesów\ngeologicznych na powstanie głównych\nstruktur tektonicznych i ukształtowanie\npowierzchni ziemi na wybranych\nprzykładach.\nXIII.2) Zdający […] wykazuje związki między\n[…] elementami [środowiska przyrodniczego\nTatr] […].\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne wyjaśnienie odnoszące się do przebiegu procesu, o którym świadczy\nsytuacja na przekroju geologicznym.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\n Procesy tektoniczne doprowadziły do oderwania skał paleozoicznych od podłoża\ni przemieszczenia ich z południa na północ.\n Skały paleozoiczne zostały oderwane od trzonu krystalicznego i nasunięte na stok\nCiemniaka (w wyniku ruchów fałdowych).\n Skały paleozoiczne zostały odkłute od podłoża i przemieszczone na skutek nasuwania\nsię płaszczowin.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się wyłącznie do obecności fałdów (płaszczowin,\nnasunięć).","solution":"Odpowiedź: W trakcie **orogenezy alpejskiej** (paleogen-neogen) doszło do **nasunięcia płaszczowinowego** — trzon krystaliczny Tatr (skały paleozoiczne: granity, gnejsy) został nasunięty od południa na młodsze skały mezozoiczne płaszczowin reglowych i wierchowych. Strzałka z trójkątami na przekroju oznacza **linię nasunięcia**. Proces ten odwraca normalną stratygrafię (na dole młodsze, na górze starsze).\n\nTreść zadania (CKE)\n\nZadanie 5. (0–1)\n\nNa przekroju geologicznym przedstawiono budowę geologiczną fragmentu Tatr (pola EF3/5 mapy szczegółowej).\n\nSkały paleozoiczne występujące na północno-zachodnim stoku Ciemniaka są starsze od skał, które pod nimi zalegają.\n\nWyjaśnij, dlaczego na północno-zachodnim stoku Ciemniaka skały paleozoiczne występują na skałach mezozoicznych. Odnieś się do przebiegu odpowiedniego procesu, o którym świadczy sytuacja przedstawiona na przekroju geologicznym.\n\nCo zrobić?\n\nZasada superpozycji (normalna): niżej = starsze, wyżej = młodsze. To zasada dla skał osadowych nienaruszonych.\n\nSytuacja Tatr: skały paleozoiczne (starsze) leżą NAD mezozoicznymi (młodszymi). Naruszenie zasady superpozycji → musiała zajść jakaś dyslokacja tektoniczna.\n\nMechanizm: nasunięcie płaszczowinowe (fałdowanie z nasunięciem). To proces, w którym jedna grupa warstw skalnych zostaje nasunięta poziomo na inną:\n1. Wcześniej: skały paleozoiczne były głębiej (zgodnie z superpozycją).\n2. Orogeneza alpejska (paleogen-neogen, ok. 50-30 mln lat temu) — siły tektoniczne zderzyły płyty (afrykańską z eurazjatycką).\n3. Naciski poziome wyrzuciły trzon krystaliczny w górę i nasunęły od południa na skały osadowe.\n4. Powstała płaszczowina — warstwa skał starszych \"leżąca\" na młodszych.\n\nKonstrukcja odpowiedzi (1 pkt) wymaga wskazania:\n1. Procesu — nasunięcie płaszczowinowe / fałdowanie z nasunięciem.\n2. Kontekstu — orogeneza alpejska.\n\nPunktacja CKE\n\n- 1 pkt — poprawne wyjaśnienie z odniesieniem do nasunięcia (fałdowania z nasunięciem) i orogenezy.\n\nPo co to umieć\n\nNasunięcia płaszczowinowe to klasyk orogenezy alpejskiej:\n- Alpy — Helvetic Nappes, Penninic Nappes.\n- Karpaty / Tatry — płaszczowiny wierchowe, płaszczowiny reglowe.\n- Himalaje — Main Central Thrust.\n- Andy — różne nasunięcia.\n\nWszystkie powstają przy zderzeniach płyt litosfery, gdy skały osadowe są fałdowane i nasuwane na sąsiednie obszary. To zjawisko o dziesiątkach kilometrów zasięgu.","image":"img/geografia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-5.webp","solution_image":null,"topics":"tektonika Tatr, nasunięcie płaszczowinowe, orogeneza alpejska","page_from":8,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 5. (0-1)<br>Na przekroju geologicznym przedstawiono budowę geologiczną fragmentu Tatr (pola EF3/5<br>mapy szczegółowej).<br>Na podstawie: M. Bac-Moszaszwili, M. Gąsienica Szostak, Tatry Polskie. Przewodnik geologiczny dla turystów,<br>Warszawa 1990.<br>Skały paleozoiczne występujące na północno-zachodnim stoku Ciemniaka są starsze od<br>skał, które pod nimi zalegają.<br>Wyjaśnij, dlaczego na północno-zachodnim stoku Ciemniaka skały paleozoiczne<br>występują na skałach mezozoicznych. Odnieś się do przebiegu odpowiedniego<br>procesu, o którym świadczy sytuacja przedstawiona na przekroju geologicznym.<br>5.<br>0-1<br>MGEP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 5. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>Zakres rozszerzony<br>I. Wiedza geograficzna</p>\n<ol><li>Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do</li></ol>\n<p>zrozumienia istoty zjawisk […].<br>II. Umiejętności i stosowanie wiedzy<br>w praktyce</p>\n<ol><li>Analizowanie […] zjawisk i procesów</li></ol>\n<p>geograficznych.</p>\n<ol><li>[…] formułowanie hipotez […].</li><li>Wykorzystywanie zdobytej wiedzy</li></ol>\n<p>i umiejętności geograficznych w analizie […]<br>przemian przestrzeni geograficznej.</p>\n<ol><li>Analizowanie […] współzależności</li></ol>\n<p>zachodzących w środowisku geograficznym<br>z wykorzystaniem […] map<br>ogólnogeograficznych i tematycznych.<br>Zakres rozszerzony<br>I.7) Zdający identyfikuje zależności<br>przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne<br>i czasowe między elementami przestrzeni<br>geograficznej […].<br>V.1) Zdający rozumie zasady ustalania<br>wieku względnego i bezwzględnego skał<br>[…].<br>V.9) Zdający wyjaśnia wpływ procesów<br>geologicznych na powstanie głównych<br>struktur tektonicznych i ukształtowanie<br>powierzchni ziemi na wybranych<br>przykładach.<br>XIII.2) Zdający […] wykazuje związki między<br>[…] elementami [środowiska przyrodniczego<br>Tatr] […].<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - poprawne wyjaśnienie odnoszące się do przebiegu procesu, o którym świadczy<br>sytuacja na przekroju geologicznym.<br>0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.<br>Przykładowe odpowiedzi<br> Procesy tektoniczne doprowadziły do oderwania skał paleozoicznych od podłoża<br>i przemieszczenia ich z południa na północ.<br> Skały paleozoiczne zostały oderwane od trzonu krystalicznego i nasunięte na stok<br>Ciemniaka (w wyniku ruchów fałdowych).<br> Skały paleozoiczne zostały odkłute od podłoża i przemieszczone na skutek nasuwania<br>się płaszczowin.<br>Uwaga:<br>Nie uznaje się odpowiedzi odnoszących się wyłącznie do obecności fałdów (płaszczowin,<br>nasunięć).</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: W trakcie <strong>orogenezy alpejskiej</strong> (paleogen-neogen) doszło do <strong>nasunięcia płaszczowinowego</strong> — trzon krystaliczny Tatr (skały paleozoiczne: granity, gnejsy) został nasunięty od południa na młodsze skały mezozoiczne płaszczowin reglowych i wierchowych. Strzałka z trójkątami na przekroju oznacza <strong>linię nasunięcia</strong>. Proces ten odwraca normalną stratygrafię (na dole młodsze, na górze starsze).</p>\n<p>Treść zadania (CKE)</p>\n<p>Zadanie 5. (0–1)</p>\n<p>Na przekroju geologicznym przedstawiono budowę geologiczną fragmentu Tatr (pola EF3/5 mapy szczegółowej).</p>\n<p>Skały paleozoiczne występujące na północno-zachodnim stoku Ciemniaka są starsze od skał, które pod nimi zalegają.</p>\n<p>Wyjaśnij, dlaczego na północno-zachodnim stoku Ciemniaka skały paleozoiczne występują na skałach mezozoicznych. Odnieś się do przebiegu odpowiedniego procesu, o którym świadczy sytuacja przedstawiona na przekroju geologicznym.</p>\n<p>Co zrobić?</p>\n<p>Zasada superpozycji (normalna): niżej = starsze, wyżej = młodsze. To zasada dla skał osadowych nienaruszonych.</p>\n<p>Sytuacja Tatr: skały paleozoiczne (starsze) leżą NAD mezozoicznymi (młodszymi). Naruszenie zasady superpozycji → musiała zajść jakaś dyslokacja tektoniczna.</p>\n<p>Mechanizm: nasunięcie płaszczowinowe (fałdowanie z nasunięciem). To proces, w którym jedna grupa warstw skalnych zostaje nasunięta poziomo na inną:</p>\n<ol><li>Wcześniej: skały paleozoiczne były głębiej (zgodnie z superpozycją).</li><li>Orogeneza alpejska (paleogen-neogen, ok. 50-30 mln lat temu) — siły tektoniczne zderzyły płyty (afrykańską z eurazjatycką).</li><li>Naciski poziome wyrzuciły trzon krystaliczny w górę i nasunęły od południa na skały osadowe.</li><li>Powstała płaszczowina — warstwa skał starszych &quot;leżąca&quot; na młodszych.</li></ol>\n<p>Konstrukcja odpowiedzi (1 pkt) wymaga wskazania:</p>\n<ol><li>Procesu — nasunięcie płaszczowinowe / fałdowanie z nasunięciem.</li><li>Kontekstu — orogeneza alpejska.</li></ol>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>1 pkt — poprawne wyjaśnienie z odniesieniem do nasunięcia (fałdowania z nasunięciem) i orogenezy.</li></ul>\n<p>Po co to umieć</p>\n<p>Nasunięcia płaszczowinowe to klasyk orogenezy alpejskiej:</p>\n<ul><li>Alpy — Helvetic Nappes, Penninic Nappes.</li><li>Karpaty / Tatry — płaszczowiny wierchowe, płaszczowiny reglowe.</li><li>Himalaje — Main Central Thrust.</li><li>Andy — różne nasunięcia.</li></ul>\n<p>Wszystkie powstają przy zderzeniach płyt litosfery, gdy skały osadowe są fałdowane i nasuwane na sąsiednie obszary. To zjawisko o dziesiątkach kilometrów zasięgu.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Skały paleozoiczne (magmowe i przeobrażone trzonu krystalicznego) znalazły się na NW stoku Ciemniaka ponad młodszymi skałami mezozoicznymi, ponieważ <strong>zostały oderwane od swojego pierwotnego podłoża i nasunięte ku północy w wyniku poziomych ruchów tektonicznych (fałdowań alpejskich)</strong>. To proces nasuwania się płaszczowin - nie naturalna kolejność stratygraficzna.</p>\n<h4>Sposób 1 - Analiza przez mechanizm nasuwania płaszczowin</h4>\n<p><strong>Co widać na przekroju:</strong><br>Na przekroju geologicznym Ciemniak - Tomanowa Przełęcz - Tomanowy Wierch zaznaczono nasunięcia tektoniczne oraz dwa typy płaszczowin: reglowe (osadowe, mezozoiczne) i wierchowe (trias-kreda). Trzon krystaliczny zbudowany ze skał paleozoicznych (magmowych i przeobrażonych) widoczny jest w wyniesieniu - ale na NW stoku Ciemniaka starsze skały paleozoiczne leżą <strong>ponad</strong> młodszymi mezozoicznymi. To układ odwrócony względem normalnej sekwencji wiekowej (starsze niżej, młodsze wyżej).</p>\n<p><strong>Tok rozumowania krok po kroku:</strong></p>\n<ol><li><strong>Normalna sekwencja</strong> - bez zaburzeń tektonicznych skały paleozoiczne (starsze) powinny zalegać <strong>poniżej</strong> skał mezozoicznych (młodszych, np. triasowych, jurajskich, kredowych).</li></ol>\n<ol><li><strong>Obserwacja anomalna</strong> - na NW stoku Ciemniaka jest odwrotnie: paleozoik leży <strong>na</strong> mezozoiku. To tzw. odwrócona (tektoniczna) kolejność warstw.</li></ol>\n<ol><li><strong>Przyczyna - nasunięcie tektoniczne:</strong> W trakcie <strong>orogenzy alpejskiej</strong> (kenozoik, ok. 60-30 mln lat temu) potężne poziome naprężenia tektoniczne spowodowały, że wielkie masy skalne (w tym fragmenty trzonu krystalicznego) zostały <strong>odkłute od podłoża</strong> wzdłuż powierzchni nasunięcia i <strong>przesunięte ku północy</strong> na znaczne odległości - nawet kilkudziesięciu kilometrów.</li></ol>\n<ol><li><strong>Skutek</strong> - blok skał paleozoicznych znalazł się ponad wcześniej istniejącymi, młodszymi osadami mezozoicznymi. Powierzchnia kontaktu między nimi to <strong>płaszczyzna nasunięcia (nasunięcie tektoniczne)</strong> - widoczna na przekroju jako granica między trzonem krystalicznym a otaczającymi go płaszczowinami.</li></ol>\n<ol><li><strong>Wynik:</strong> Obserwujemy sytuację, w której skały <strong>starsze (paleozoiczne) spoczywają na skałach młodszych (mezozoicznych)</strong> - co jest dowodem na przemieszczenie tektoniczne, a nie efektem normalnego osadzania.</li></ol>\n<p><strong>Odpowiedź wzorcowa:</strong> Skały paleozoiczne zostały odkłute od pierwotnego podłoża i przemieszczone ku północy w wyniku poziomych ruchów tektonicznych związanych z orogenezą alpejską, nasuwając się na starsze stratigraficznie od nich, ale leżące tu niżej skały mezozoiczne.</p>\n<h4>Sposób 2 - Weryfikacja przez zasadę superpozycji i jej wyjątek</h4>\n<p>Zasada superpozycji (Nicolas Steno, XVII w.) mówi: <strong>w nie zaburzonych sekwencjach skał, warstwy starsze leżą niżej, młodsze wyżej.</strong> Paleozoik jest starszy niż mezozoik (550-252 mln lat vs. 252-66 mln lat temu).</p>\n<p>Jeśli paleozoik leży <strong>na</strong> mezozoiku - zasada superpozycji jest złamana. Jej złamanie możliwe jest tylko w dwóch sytuacjach:</p>\n<ul><li><strong>fałd obalony / leżący</strong> (struktura fałdowa odwrócona),</li><li><strong>nasunięcie tektoniczne</strong> (allochton przemieszczony poziomo na autochton).</li></ul>\n<p>Z przekroju wynika, że mamy do czynienia z <strong>nasunięciem</strong> (widoczne strzałki / granice nasunięć na przekroju). Płaszczowiny wierchowe i trzon krystaliczny to struktury <strong>allochtoniczne</strong> - tzn. przemieszczone daleko od miejsca swego pierwotnego powstania. To potwierdza, że anomalia stratygraficzna na Ciemniaku to wynik <strong>translacji tektonicznej ku N</strong>, a nie lokalnego fałdowania.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 5, max 1 pkt):</strong><br><br>- <strong>1 pkt</strong> - odpowiedź zawiera <strong>wyjaśnienie odwołujące się do przebiegu procesu tektonicznego</strong>, czyli opisuje <strong>mechanizm</strong> przemieszczenia skał: odkłucie od podłoża + przemieszczenie (nasunięcie) ku północy. Muszą być oba elementy: <strong>ruch poziomy</strong> i <strong>oderwanie/przemieszczenie</strong>.<br>- <strong>0 pkt</strong> - odpowiedź wymienia tylko nazwy struktur (płaszczowiny, nasunięcia, fałdy) <strong>bez opisu procesu</strong>, czyli bez wyjaśnienia, że skały zostały odkłute i przemieszczone. Samo napisanie „to efekt płaszczowin&quot; lub „tu są nasunięcia&quot; - <strong>nie wystarczy</strong>.<br><br><strong>Akceptowane sformułowania:</strong><br>- „procesy tektoniczne doprowadziły do oderwania skał paleozoicznych od podłoża i przemieszczenia ich z południa na północ&quot;<br>- „skały paleozoiczne zostały oderwane od trzonu krystalicznego i nasunięte na stok Ciemniaka (w wyniku ruchów fałdowych)&quot;<br>- „skały paleozoiczne zostały odkłute od podłoża i przemieszczone na skutek nasuwania się płaszczowin&quot;<br><br><strong>Wykluczone (0 pkt):</strong><br>- odpowiedź odwołująca się <strong>wyłącznie do obecności fałdów / płaszczowin / nasunięć</strong> bez opisu mechanizmu przemieszczenia<br>- „tu są płaszczowiny reglowe&quot; - brak wyjaśnienia procesu<br>- „skały paleozoiczne są starsze&quot; - to opis faktu, nie wyjaśnienie</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>🪨 <strong>Orogenezy (chronologia):</strong> Tatry powstały głównie w wyniku <strong>orogenzy alpejskiej</strong> (kenozoik, ok. 65-20 mln lat temu). Poziome naprężenia ściskające spowodowały fałdowanie i nasuwanie się wielkich pakietów skalnych (płaszczowin) ku północy.</blockquote>\n<blockquote>🗺️ <strong>Płaszczowina (allochton)</strong> - masa skalna przemieszczona poziomo z miejsca swego pierwotnego powstania na odległość co najmniej kilku kilometrów, wzdłuż powierzchni nasunięcia. Płaszczowiny tatrzańskie przemieściły się o kilkadziesiąt km ku N.</blockquote>\n<blockquote>📐 <strong>Zasada superpozycji (Steno):</strong> W niezaburzonych sekwencjach skały starsze leżą niżej, młodsze wyżej. Odwrócona kolejność (starsze na młodszych) = dowód na zaburzenie tektoniczne.</blockquote>\n<blockquote>🌍 <strong>Geologia Tatr (skrót):</strong> Tatry zbudowane są z trzonu krystalicznego (skały paleozoiczne: granity, gnejsy, łupki krystaliczne) przykrytego płaszczowinami wierchowymi i reglowymi (skały mezozoiczne: trias, jura, kreda). Trzon krystaliczny widoczny jest tam, gdzie erozja starła młodsze osłony.</blockquote>\n<p>W tym zadaniu nie stosujemy wzorów matematycznych - wymagana jest wiedza z geologii strukturalnej i tektoniki płyt (dział geomorfologia / geologia, poziom rozszerzony).</p>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Błędna odpowiedź | Dlaczego 0 pkt |<br>| „Skały paleozoiczne są tu, bo są starsze od mezozoicznych&quot; | Opisuje fakt z treści zadania - nie wyjaśnia MECHANIZMU. Odpowiada na „co?&quot;, nie na „dlaczego?&quot; |<br>| „Na Ciemniaku widać płaszczowiny i nasunięcia tektoniczne&quot; | Wymienia struktury (pojęcia), ale nie opisuje procesu ich powstawania - klucz CKE wprost to wyklucza |<br>| „Fałdowania spowodowały, że skały się wypiętrzył&quot; | Wypiętrzenie to ruch pionowy - tu kluczowy jest ruch <strong>poziomy</strong> (nasunięcie), a nie samo wypiętrzenie |<br>| „Skały paleozoiczne zalegają głębiej, a erozja odsłoniła je na powierzchni&quot; | Myli ekshumację erozyjną (odsłonięcie głębszych warstw) z nasunięciem tektonicznym - zupełnie inny mechanizm |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 1:</strong> Napisanie samego słowa „płaszczowina&quot; lub „nasunięcie&quot; <strong>NIE wystarcza</strong> - klucz CKE wymaga opisu <strong>procesu</strong>: odkłucie od podłoża + przemieszczenie ku północy. Musisz opisać mechanizm, nie tylko nazwać strukturę.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 2:</strong> Nie myl <strong>wypiętrzenia</strong> (ruch pionowy, ku górze) z <strong>nasunięciem</strong> (ruch poziomy - płaszczowina przesuwa się nad inną jednostką). W Tatrach kluczowy jest poziomy transport mas skalnych z S na N.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 3:</strong> Odwrócona kolejność wiekowa skał (starsze na młodszych) to zawsze sygnał nasunięcia tektonicznego lub fałdu leżącego - nie należy tego tłumaczyć „przypadkiem&quot; ani „erozją selektywną&quot;.</blockquote>"}]}