{"id":"geografia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/6","paper_id":"geografia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"6","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6. (0-1)\nNa rysunku przedstawiono wybrany obszar Tatr w plejstocenie.\nmoreny środkowe\nVal. Glacier, Val. Gl. - dolina lodowca\nNa podstawie: J. Zasadni, P. Kłapyta, The Tatra Mountains during\nthe Last Glacial Maximum, „Journal of Maps”, 12/2014.\nWyjaśnij, dlaczego w sytuacji przedstawionej na rysunku dochodziło w plejstocenie do\npowstawania moren środkowych.\n6.\n0-1\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 6. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n1. Rozumienie specjalistycznych pojęć\ni posługiwanie się terminami\ngeograficznymi.\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz […]\nprocesów zachodzących w środowisku\ngeograficznym w skali lokalnej […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych […].\n11. Analizowanie […] współzależności\nzachodzących w środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem […] map\nogólnogeograficznych i tematycznych.\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nZakres podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map, w tym topograficznych.\nV.3) Zdający charakteryzuje główne procesy\nzewnętrzne modelujące powierzchnię Ziemi\n(erozja, transport, akumulacja) oraz skutki\nrzeźbotwórczej działalności […] lodowców\ngórskich […].\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne wyjaśnienie odnoszące się do łączenia się lodowców.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\n W miejscach, gdzie łączą się lodowce górskie, dochodzi do akumulacji materiału\nskalnego w postaci moreny środkowej.\n Morena środkowa powstaje w wyniku połączenia się moren bocznych dwóch sąsiednich\nlodowców.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"Odpowiedź: Moreny środkowe powstawały w wyniku **łączenia się dwóch (lub więcej) lodowców górskich** w jeden — przy zlewaniu się dwóch jęzorów lodowca **moreny boczne** sąsiednich lodowców łączą się i tworzą **morenę środkową** (pas materiału skalnego w środku lodowca).\n\nTreść zadania (CKE)\n\nZadanie 6. (0–1)\n\nNa rysunku przedstawiono wybrany obszar Tatr w plejstocenie.\n\nWyjaśnij, dlaczego w sytuacji przedstawionej na rysunku dochodziło w plejstocenie do powstawania moren środkowych.\n\nCo zrobić?\n\nRodzaje moren (rodzaje materiału skalnego niesionego przez lodowiec):\n- Morena denna — materiał na dnie lodowca, ścierany ze skał podłoża.\n- Morena boczna — materiał wzdłuż boków lodowca, z osypywania ze stoków doliny.\n- Morena środkowa — pas materiału w środku lodowca.\n- Morena czołowa — materiał na czele lodowca (gdzie lodowiec się topi).\n- Morena powierzchniowa — materiał spadający na lodowiec z góry.\n\nMechanizm powstawania moreny środkowej:\n1. Dwa lodowce górskie spływają z różnych dolin.\n2. Każdy ma swoją morenę boczną wzdłuż brzegów.\n3. Gdy lodowce łączą się (zlewają w jeden), ich wewnętrzne moreny boczne (te po stronie zetknięcia) łączą się w jeden pas materiału.\n4. Powstaje morena środkowa — pas widoczny w środku połączonego lodowca.\n\nW Tatrach w plejstocenie: lodowce z dolin Suchej Wody, Bystrej, Małej Łąki, Chochołowskiej itd. łączyły się w jeden większy lodowiec w dolinie Kościeliskiej czy Białki. Stąd liczne moreny środkowe.\n\nPunktacja CKE\n\n- 1 pkt — poprawne wyjaśnienie odnoszące się do łączenia się lodowców.\n\nPo co to umieć\n\nDziałalność lodowcowa w Tatrach w plejstocenie była kluczowym czynnikiem rzeźby:\n- Cyrki polodowcowe (kotły) — Czarny Staw, Morskie Oko.\n- U-kształtne doliny (przy lodowcu szerokie, płaskodenne).\n- Mutony (skały szlifowane lodem).\n- Morenowe wzgórza w przedpolach.\n- Jeziora morenowe (po stopieniu lodu).\n\nTatry mają klasyczną rzeźbę glacjalną — najlepsza w Polsce.","image":"img/geografia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-6.webp","solution_image":null,"topics":"geomorfologia glacjalna, moreny środkowe, lodowiec Tatr w plejstocenie","page_from":9,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 6. (0-1)<br>Na rysunku przedstawiono wybrany obszar Tatr w plejstocenie.<br>moreny środkowe<br>Val. Glacier, Val. Gl. - dolina lodowca<br>Na podstawie: J. Zasadni, P. Kłapyta, The Tatra Mountains during<br>the Last Glacial Maximum, „Journal of Maps”, 12/2014.<br>Wyjaśnij, dlaczego w sytuacji przedstawionej na rysunku dochodziło w plejstocenie do<br>powstawania moren środkowych.<br>6.<br>0-1<br>MGEP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 6. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>Zakres rozszerzony<br>I. Wiedza geograficzna</p>\n<ol><li>Rozumienie specjalistycznych pojęć</li></ol>\n<p>i posługiwanie się terminami<br>geograficznymi.</p>\n<ol><li>Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do</li></ol>\n<p>zrozumienia istoty zjawisk oraz […]<br>procesów zachodzących w środowisku<br>geograficznym w skali lokalnej […].<br>II. Umiejętności i stosowanie wiedzy<br>w praktyce</p>\n<ol><li>Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk</li></ol>\n<p>i procesów geograficznych […].</p>\n<ol><li>Analizowanie […] współzależności</li></ol>\n<p>zachodzących w środowisku geograficznym<br>z wykorzystaniem […] map<br>ogólnogeograficznych i tematycznych.<br>Zakres rozszerzony<br>I.7) Zdający identyfikuje zależności<br>przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne<br>i czasowe między elementami przestrzeni<br>geograficznej […].<br>Zakres podstawowy<br>I.3) Zdający czyta i interpretuje treści<br>różnych map, w tym topograficznych.<br>V.3) Zdający charakteryzuje główne procesy<br>zewnętrzne modelujące powierzchnię Ziemi<br>(erozja, transport, akumulacja) oraz skutki<br>rzeźbotwórczej działalności […] lodowców<br>górskich […].<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - poprawne wyjaśnienie odnoszące się do łączenia się lodowców.<br>0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.<br>Przykładowe odpowiedzi<br> W miejscach, gdzie łączą się lodowce górskie, dochodzi do akumulacji materiału<br>skalnego w postaci moreny środkowej.<br> Morena środkowa powstaje w wyniku połączenia się moren bocznych dwóch sąsiednich<br>lodowców.<br>Zasady oceniania rozwiązań zadań</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: Moreny środkowe powstawały w wyniku <strong>łączenia się dwóch (lub więcej) lodowców górskich</strong> w jeden — przy zlewaniu się dwóch jęzorów lodowca <strong>moreny boczne</strong> sąsiednich lodowców łączą się i tworzą <strong>morenę środkową</strong> (pas materiału skalnego w środku lodowca).</p>\n<p>Treść zadania (CKE)</p>\n<p>Zadanie 6. (0–1)</p>\n<p>Na rysunku przedstawiono wybrany obszar Tatr w plejstocenie.</p>\n<p>Wyjaśnij, dlaczego w sytuacji przedstawionej na rysunku dochodziło w plejstocenie do powstawania moren środkowych.</p>\n<p>Co zrobić?</p>\n<p>Rodzaje moren (rodzaje materiału skalnego niesionego przez lodowiec):</p>\n<ul><li>Morena denna — materiał na dnie lodowca, ścierany ze skał podłoża.</li><li>Morena boczna — materiał wzdłuż boków lodowca, z osypywania ze stoków doliny.</li><li>Morena środkowa — pas materiału w środku lodowca.</li><li>Morena czołowa — materiał na czele lodowca (gdzie lodowiec się topi).</li><li>Morena powierzchniowa — materiał spadający na lodowiec z góry.</li></ul>\n<p>Mechanizm powstawania moreny środkowej:</p>\n<ol><li>Dwa lodowce górskie spływają z różnych dolin.</li><li>Każdy ma swoją morenę boczną wzdłuż brzegów.</li><li>Gdy lodowce łączą się (zlewają w jeden), ich wewnętrzne moreny boczne (te po stronie zetknięcia) łączą się w jeden pas materiału.</li><li>Powstaje morena środkowa — pas widoczny w środku połączonego lodowca.</li></ol>\n<p>W Tatrach w plejstocenie: lodowce z dolin Suchej Wody, Bystrej, Małej Łąki, Chochołowskiej itd. łączyły się w jeden większy lodowiec w dolinie Kościeliskiej czy Białki. Stąd liczne moreny środkowe.</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>1 pkt — poprawne wyjaśnienie odnoszące się do łączenia się lodowców.</li></ul>\n<p>Po co to umieć</p>\n<p>Działalność lodowcowa w Tatrach w plejstocenie była kluczowym czynnikiem rzeźby:</p>\n<ul><li>Cyrki polodowcowe (kotły) — Czarny Staw, Morskie Oko.</li><li>U-kształtne doliny (przy lodowcu szerokie, płaskodenne).</li><li>Mutony (skały szlifowane lodem).</li><li>Morenowe wzgórza w przedpolach.</li><li>Jeziora morenowe (po stopieniu lodu).</li></ul>\n<p>Tatry mają klasyczną rzeźbę glacjalną — najlepsza w Polsce.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Moreny środkowe powstawały w miejscach, gdzie łączyły się dwa sąsiednie lodowce dolinne - moreny boczne obu lodowców scalały się w jedną morenę środkową, biegnącą wzdłuż osi nowego, wspólnego jęzora lodowcowego.</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm łączenia się moren bocznych</h4>\n<p><strong>Krok 1 - Morena boczna pojedynczego lodowca.</strong><br>Każdy lodowiec dolinny transportuje materiał skalny (okruchy skalne, gruz) wzdłuż swoich <strong>krawędzi bocznych</strong>. Materiał ten pochodzi z wietrzenia i obrywów ścian skalnych otaczających dolinę. Gromadzi się on na powierzchni lodu przy bocznych ścianach doliny, tworząc <strong>morenę boczną</strong> (lewą i prawą).</p>\n<p><strong>Krok 2 - Połączenie dwóch sąsiednich lodowców.</strong><br>Na rysunku widać kilka lodowców dolinnych spływających równolegle (np. Goryczkowa Val. Gl. i Kondratowa Val. Gl.). Kiedy dwa sąsiednie lodowce <strong>spotykały się i łączyły</strong> w jeden szerszy lód dolinny, ich <strong>wewnętrzne moreny boczne</strong> (prawa morena jednego lodowca + lewa morena drugiego) przestawały być przy ścianach - znalazły się w <strong>środku</strong> połączonego lodowca.</p>\n<p><strong>Krok 3 - Powstanie moreny środkowej.</strong><br>Tak scalony wał gruzu skalnego, transportowany dalej przez lód już nie przy krawędziach, lecz <strong>wzdłuż osi doliny</strong>, tworzył <strong>morenę środkową</strong>. Na rysunku strzałki wskazują dokładnie te miejsca - punkty konfluencji lodowców, gdzie moreny boczne scalały się w środkowe.</p>\n<p><strong>Wynik:</strong> Morena środkowa = efekt połączenia dwóch moren bocznych w miejscu zlewu dwóch sąsiednich lodowców dolinnych.</p>\n<h4>Sposób 2 - Weryfikacja przez geometrię lodowców z rysunku</h4>\n<p>Na rysunku widać, że Tatry w plejstocenie były pokryte siecią kilku równoległych lodowców dolinnych (Bystra, Goryczkowa, Kondratowa, Sucha Kondracka, Sucha Kasprowa). Ich doliny biegną z południa na północ, rozbiegając się od głównej grani. Strzałki moreny środkowej pojawiają się dokładnie tam, gdzie granice sąsiednich lodowców stykają się przy zboczach grzbietów dzielących doliny (np. między Giewontem a Kopą Kondracką).</p>\n<p>To potwierdza mechanizm: <strong>każde „V&quot; na styku sąsiednich lodowców = punkt powstawania moreny środkowej</strong>. Im więcej lodowców łączy się ze sobą, tym więcej wałów morenowych środkowych biegnie równolegle w dole doliny.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 6, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - odpowiedź zawierająca <strong>wyjaśnienie odnoszące się do łączenia się lodowców</strong> jako przyczyny powstania moreny środkowej. Musi być widoczny związek: połączenie lodowców → scalenie moren bocznych → morena środkowa.<br>- <strong>0 pkt</strong> - odpowiedź ogólnikowa (np. &quot;morena środkowa to morena w środku lodowca&quot;), bez podania mechanizmu łączenia; brak odpowiedzi; samo zdefiniowanie moreny środkowej bez wyjaśnienia przyczyny.<br><br><strong>Akceptowane warianty:</strong> &quot;połączenie moren bocznych dwóch sąsiednich lodowców&quot;, &quot;scalenie lodowców dolinnych&quot;, &quot;w miejscu łączenia się lodowców moreny boczne przesuwają się ku środkowi&quot;.<br><br><strong>Wykluczone:</strong> samo stwierdzenie &quot;materiał gromadził się w środku lodowca&quot; bez odniesienia do mechanizmu łączenia; mylenie moreny środkowej z morenę denną lub czołową.</blockquote>\n<p><strong>Co MUSISZ napisać, żeby dostać punkt:</strong><br>Użyj słów kluczowych: <strong>łączenie/połączenie się</strong> (dwóch) <strong>lodowców</strong> + <strong>morena boczna</strong> (lub &quot;materiał z krawędzi&quot;) → <strong>morena środkowa</strong>. Samo jedno zdanie wystarczy, ale musi zawierać ten logiczny łańcuch przyczynowo-skutkowy.</p>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>🏔️ <strong>Geomorfologia lodowcowa - typy moren:</strong><br>- <strong>Morena boczna</strong> - wał gruzu przy bocznych krawędziach lodowca (z obrywów ścian skalnych).<br>- <strong>Morena środkowa</strong> - wał gruzu biegnący w osi lodowca, powstały przez scalenie moren bocznych dwóch sąsiednich lodowców.<br>- <strong>Morena czołowa</strong> - akumulacja przy czole (języku) lodowca.<br>- <strong>Morena denna</strong> - materiał pod lód wtłoczony, odsłania się po ustąpieniu lodu.</blockquote>\n<blockquote>🧊 <strong>Kontekst tatrzański:</strong> Tatry były w plejstocenie (zlodowacenie würmskie / vistuliańskie, ok. 20 000 lat temu) pokryte lodowcami dolinnymi o długości 5-12 km. Lodowce spływały z głównej grani na północ i południe. Na stokach północnych: Dolina Kościeliska, Dolina Chochołowska, Dolina Bystrej, Dolina Goryczkowa, Dolina Kasprowa - każda miała własny lodowiec, który w sprzyjających warunkach łączył się z sąsiednim.</blockquote>\n<blockquote>W tym zadaniu wystarczy wiedza ogólna z <strong>geomorfologii lodowcowej</strong> (typy moren) + rozumienie przestrzenne rysunku.</blockquote>\n<h4>Dlaczego błędne odpowiedzi uczniów nie zdobywają punktu</h4>\n<p>| Błędna odpowiedź | Na czym polega błąd |<br>| „Morena środkowa powstaje, bo materiał gromadzi się w środku doliny&quot; | Brak wyjaśnienia DLACZEGO materiał jest w środku - pominięto mechanizm łączenia lodowców |<br>| „Lodowiec erodował skały i odkładał je pośrodku&quot; | Myli erozję lodowcową (tworzy moreny denne) z akumulacją powierzchniową moren środkowych |<br>| „Materiał spadał z gór na lód&quot; | Prawda dla moren bocznych, ale nie wyjaśnia, skąd morena ŚRODKOWA - brak połączenia lodowców |<br>| „W plejstocenie było zimno i lód przemieszczał skały&quot; | Zbyt ogólne, zupełnie bez mechanizmu łączenia moren bocznych |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1:</strong> Uczniowie często mylą <strong>morenę środkową</strong> z <strong>morenę denną</strong> - morena denna leży pod lodem i odkłada się na podłożu po jego stopieniu; morena środkowa biegnie <strong>na powierzchni</strong> lodu wzdłuż osi doliny.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2:</strong> Nie wystarczy napisać &quot;morena środkowa powstaje w środku lodowca&quot; - to definicja, nie wyjaśnienie. Klucz CKE wymaga mechanizmu: <strong>połączenie dwóch sąsiednich lodowców → scalenie ich moren bocznych</strong>.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3:</strong> Rysunek jest tu kluczową wskazówką - strzałki wskazują konkretne punkty konfluencji lodowców. Uczniowie, którzy ignorują rysunek i piszą ogólnie o &quot;klimacie plejstocenu&quot;, tracą punkt, bo nie odnoszą się do podanego mechanizmu przestrzennego.</blockquote>"}]}