{"id":"geografia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/8","paper_id":"geografia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"8","points":1,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8. (0-1)\nNa fotografiach oznaczonych literami X i Y przedstawiono wybrane okruchowe skały osadowe.\nX\nY\nNa podstawie: www.pgi.gov.pl\nDokończ zdanie. Zaznacz odpowiedź A albo B oraz odpowiedź 1., 2. albo 3.\nNa fotografii oznaczonej literą Y przedstawiono\nA.\nporfir,\nktóry powstaje ze skały\nprzedstawionej na fotografii X\nna skutek procesu\n1.\ndiagenezy.\n2.\nmetamorfizmu.\nB.\nzlepieniec,\n3.\nwietrzenia.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 8. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym w skali […]\nglobalnej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie […] zróżnicowania\nprzyrodniczego […] świata.\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nV.3) Zdający klasyfikuje skały, przedstawia\ngenezę skał […] osadowych […].\nZakres podstawowy\nV.4) Zdający rozpoznaje wybrane rodzaje\nskał […].\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawna odpowiedź.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nB1","solution":"Odpowiedź: **B1** = zlepieniec, który powstaje z otoczaków przedstawionych na fotografii X na skutek **diagenezy**.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nZadanie 8. (0–1)\n\nNa fotografiach oznaczonych literami X i Y przedstawiono wybrane okruchowe skały osadowe.\n\nDokończ zdanie. Zaznacz odpowiedź A albo B oraz odpowiedź 1., 2. albo 3.\n\nNa fotografii oznaczonej literą Y przedstawiono:\n\nnazwa skały | który powstaje ze skały przedstawionej na fotografii X na skutek procesu\nA. | porfir, | 1. ✓ diagenezy.\nB. ✓ | zlepieniec, | 2. metamorfizmu.\n3. wietrzenia.\n\nCo zrobić?\n\nIdentyfikuj skały:\n- X — luźne otoczaki (rzeczne / morskie) — osad nieskonsolidowany.\n- Y — otoczaki scementowane w jedną skałę → zlepieniec (konglomerat).\n\nEliminuj opcje (nazwa):\n- Porfir — skała magmowa wylewna (lawa wulkanu), z fenokryształami. NIE pasuje.\n- Zlepieniec ✓ — skała osadowa okruchowa z otoczaków + spoiwo.\n\nProces przekształcenia X → Y:\n- Diageneza ✓ — lityfikacja skały osadowej. Składa się z kompakcji (ciśnienie wody/osadów ściska osad) + cementacji (substancje rozpuszczone osadzają się jako spoiwo: krzemionka, węglany).\n- Metamorfizm — przeobrażenie skały już istniejącej pod wpływem temperatury i ciśnienia (granit → gnejs). NIE pasuje (zbyt drastyczna zmiana).\n- Wietrzenie — proces odwrotny (skała rozpada się na okruchy). NIE pasuje.\n\nOdpowiedź: B1.\n\nPunktacja CKE\n\n- 1 pkt — poprawna odpowiedź.\n\nPo co to umieć\n\nCykl skał:\n1. Osadzanie (sedymentacja) — z wody, wiatru, lodu.\n2. Diageneza — osad → skała osadowa (zlepieniec, piaskowiec, wapień).\n3. Metamorfizm — skała osadowa/magmowa → metamorficzna (gnejs, marmur, łupek).\n4. Topnienie → magma → skała magmowa (granit, bazalt).\n5. Wietrzenie → ponowne osady.\n\nTo wielki cykl geologiczny, w którym skały krążą po milionach lat. Każdy typ skały reprezentuje inny etap.\n\nTypowy błąd: Diageneza = lityfikacja skały osadowej (kompakcja + cementacja). Metamorfizm = przeobrażenie skały pod wpływem T i p. Wietrzenie = rozpad mechaniczny/chemiczny — proces odwrotny.","image":"img/geografia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-8.webp","solution_image":null,"topics":"skały osadowe okruchowe, diageneza, zlepieniec","page_from":11,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 8. (0-1)<br>Na fotografiach oznaczonych literami X i Y przedstawiono wybrane okruchowe skały osadowe.<br>X<br>Y<br>Na podstawie: www.pgi.gov.pl<br>Dokończ zdanie. Zaznacz odpowiedź A albo B oraz odpowiedź 1., 2. albo 3.<br>Na fotografii oznaczonej literą Y przedstawiono<br>A.<br>porfir,<br>który powstaje ze skały<br>przedstawionej na fotografii X<br>na skutek procesu<br>1.<br>diagenezy.<br>2.<br>metamorfizmu.<br>B.<br>zlepieniec,<br>3.<br>wietrzenia.</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 8. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>Zakres rozszerzony<br>I. Wiedza geograficzna</p>\n<ol><li>Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do</li></ol>\n<p>zrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru<br>i dynamiki procesów zachodzących<br>w środowisku geograficznym w skali […]<br>globalnej.<br>II. Umiejętności i stosowanie wiedzy<br>w praktyce</p>\n<ol><li>Analizowanie […] zróżnicowania</li></ol>\n<p>przyrodniczego […] świata.<br>Zakres rozszerzony<br>I.7) Zdający identyfikuje zależności<br>przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne<br>i czasowe między elementami przestrzeni<br>geograficznej […].<br>V.3) Zdający klasyfikuje skały, przedstawia<br>genezę skał […] osadowych […].<br>Zakres podstawowy<br>V.4) Zdający rozpoznaje wybrane rodzaje<br>skał […].<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - poprawna odpowiedź.<br>0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie<br>B1</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>B1</strong> = zlepieniec, który powstaje z otoczaków przedstawionych na fotografii X na skutek <strong>diagenezy</strong>.</p>\n<p>Treść zadania (CKE)</p>\n<p>Zadanie 8. (0–1)</p>\n<p>Na fotografiach oznaczonych literami X i Y przedstawiono wybrane okruchowe skały osadowe.</p>\n<p>Dokończ zdanie. Zaznacz odpowiedź A albo B oraz odpowiedź 1., 2. albo 3.</p>\n<p>Na fotografii oznaczonej literą Y przedstawiono:</p>\n<p>nazwa skały | który powstaje ze skały przedstawionej na fotografii X na skutek procesu<br>A. | porfir, | 1. ✓ diagenezy.<br>B. ✓ | zlepieniec, | 2. metamorfizmu.</p>\n<ol><li>wietrzenia.</li></ol>\n<p>Co zrobić?</p>\n<p>Identyfikuj skały:</p>\n<ul><li>X — luźne otoczaki (rzeczne / morskie) — osad nieskonsolidowany.</li><li>Y — otoczaki scementowane w jedną skałę → zlepieniec (konglomerat).</li></ul>\n<p>Eliminuj opcje (nazwa):</p>\n<ul><li>Porfir — skała magmowa wylewna (lawa wulkanu), z fenokryształami. NIE pasuje.</li><li>Zlepieniec ✓ — skała osadowa okruchowa z otoczaków + spoiwo.</li></ul>\n<p>Proces przekształcenia X → Y:</p>\n<ul><li>Diageneza ✓ — lityfikacja skały osadowej. Składa się z kompakcji (ciśnienie wody/osadów ściska osad) + cementacji (substancje rozpuszczone osadzają się jako spoiwo: krzemionka, węglany).</li><li>Metamorfizm — przeobrażenie skały już istniejącej pod wpływem temperatury i ciśnienia (granit → gnejs). NIE pasuje (zbyt drastyczna zmiana).</li><li>Wietrzenie — proces odwrotny (skała rozpada się na okruchy). NIE pasuje.</li></ul>\n<p>Odpowiedź: B1.</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>1 pkt — poprawna odpowiedź.</li></ul>\n<p>Po co to umieć</p>\n<p>Cykl skał:</p>\n<ol><li>Osadzanie (sedymentacja) — z wody, wiatru, lodu.</li><li>Diageneza — osad → skała osadowa (zlepieniec, piaskowiec, wapień).</li><li>Metamorfizm — skała osadowa/magmowa → metamorficzna (gnejs, marmur, łupek).</li><li>Topnienie → magma → skała magmowa (granit, bazalt).</li><li>Wietrzenie → ponowne osady.</li></ol>\n<p>To wielki cykl geologiczny, w którym skały krążą po milionach lat. Każdy typ skały reprezentuje inny etap.</p>\n<p>Typowy błąd: Diageneza = lityfikacja skały osadowej (kompakcja + cementacja). Metamorfizm = przeobrażenie skały pod wpływem T i p. Wietrzenie = rozpad mechaniczny/chemiczny — proces odwrotny.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>B1</strong> - na fotografii Y przedstawiono <strong>zlepieniec</strong>, który powstał w wyniku <strong>diagenezy</strong>.</p>\n<h4>Sposób 1 - Identyfikacja skały na podstawie cech petrograficznych</h4>\n<p><strong>Krok 1: Odczytaj cechy skały z fotografii Y.</strong></p>\n<p>Fotografia Y przedstawia skałę <strong>zwięzłą</strong> (twardą, litą), w której widoczne są zaokrąglone otoczaki/okruchy <strong>spojone lepiszczem mineralnym</strong>. To jest klasyczna definicja <strong>zlepieńca</strong> (konglomeratu).</p>\n<p><strong>Krok 2: Odróżnij od fotografii X.</strong></p>\n<p>Fotografia X pokazuje <strong>żwir</strong> - osad <strong>luźny</strong>, niezwiązany, z otoczakami, które można rozdzielić ręką. Żwir to materiał okruchowy nieskonsolidowany.</p>\n<p><strong>Krok 3: Wybierz literkę.</strong></p>\n<ul><li>Opcja A = żwir (osad luźny jak na fotografii X) → <strong>NIE</strong> pasuje do Y.</li><li>Opcja <strong>B = zlepieniec</strong> (skała zwięzła z otoczakami i lepiszczem) → <strong>TAK</strong>, pasuje do Y. ✅</li></ul>\n<p><strong>Krok 4: Ustal proces powstania.</strong></p>\n<p>Zlepieniec powstaje z żwiru przez <strong>diagenezę</strong> - proces lityfikacji (upraszczając: przekształcenia osadu luźnego w skałę litą pod wpływem:</p>\n<ul><li><strong>kompakcji</strong> (ściskania przez ciężar nadkładu),</li><li><strong>cementacji</strong> (wytrącania minerałów z wód porowych jako lepiszcza - np. krzemionka, kalcyt, tlenki żelaza).</li></ul>\n<p>Diageneza zachodzi w warunkach podpowierzchniowych, bez wysokich temperatur i ciśnień (inaczej niż metamorfizm).</p>\n<ul><li>1 = diagenezy → <strong>TAK</strong> ✅</li><li>2 = metamorfizmu → NIE (metamorfizm daje kwarcyty, łupki, marmury - minerały ulegają przemianie)</li><li>3 = wietrzenia → NIE (wietrzenie to proces rozkładu skał, nie ich powstawania)</li></ul>\n<p><strong>Wynik: B1</strong></p>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja błędnych kombinacji</h4>\n<p>Zamiast identyfikować wprost, można wyeliminować opcje:</p>\n<p>| Kombinacja | Analiza | Wniosek |<br>| <strong>A</strong> (żwir) | Żwir to osad <strong>luźny</strong> - fotografia Y pokazuje skałę <strong>zwięzłą</strong> | ❌ odrzucamy A |<br>| <strong>B</strong> (zlepieniec) | Zlepieniec to skała okruchowa gruba z lepiszczem - pasuje do Y | ✅ |<br>| <strong>1</strong> (diagenezy) | Diageneza = lityfikacja osadu luźnego → żwir staje się zlepieńcem | ✅ |<br>| <strong>2</strong> (metamorfizmu) | Metamorfizm zmienia minerały w nowe (kwarc → kwarcyt); nie tworzy zlepieńców | ❌ |<br>| <strong>3</strong> (wietrzenia) | Wietrzenie rozkłada skały, nie tworzy nowych litych skał | ❌ |</p>\n<p>Jedyna spójna kombinacja: <strong>B1</strong>.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 8, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - odpowiedź <strong>B1</strong> (obie części: litera B <em>i</em> cyfra 1 muszą być zaznaczone)<br>- <strong>0 pkt</strong> - każda inna kombinacja (A1, B2, B3, A2 itd.) lub brak odpowiedzi<br>- <strong>Akceptowane warianty:</strong> brak - klucz nie podaje wariantów; wymagane jest dokładnie B1<br>- <strong>Wykluczone:</strong> odpowiedzi z tylko jedną prawidłową częścią (np. B bez cyfry, lub sama 1 bez litery)</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<p>W tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych. Wystarczy znajomość <strong>geologii - skał osadowych okruchowych</strong>.</p>\n<blockquote>🪨 <strong>Skały okruchowe - klasyfikacja wg rozmiaru ziarna:</strong><br>- Blok/głaz: &gt; 256 mm → skała: <strong>zlepieniec gruboziarnisty</strong><br>- Żwir/otoczak: 2-256 mm → skała: <strong>zlepieniec</strong> (po diagenezie)<br>- Piasek: 0,06-2 mm → skała: <strong>piaskowiec</strong><br>- Muł/ił: &lt; 0,06 mm → skała: <strong>mułowiec / iłowiec / łupek ilasty</strong></blockquote>\n<blockquote>🔄 <strong>Diageneza</strong> - przekształcenie luźnego osadu w skałę litą (lityfikacja):<br>1. <strong>Kompakcja</strong> - ściskanie ziaren przez ciężar osadów nadległych.<br>2. <strong>Cementacja</strong> - wypełnianie porów lepiszczem mineralnym (krzemionka SiO₂, kalcyt CaCO₃, tlenki żelaza).<br>3. Warunki: niskie T i P (do ok. 200-300°C i kilku km głębokości).</blockquote>\n<blockquote>⚙️ <strong>Metamorfizm</strong> (dla kontrastu) - zachodzi przy T &gt; 300°C i wysokim P → zmienia skład mineralny skały (zlepieniec → metakonglomerat; piaskowiec → kwarcyt).</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Opcja | Treść | Dlaczego błędna (typowy błąd ucznia) |<br>| <strong>A1</strong> | żwir, diagenezy | Żwir to <strong>osad luźny</strong> (fotografia X), a Y pokazuje skałę zwięzłą - uczeń myli fotografie |<br>| <strong>A2</strong> | żwir, metamorfizmu | Podwójny błąd: zła skała + zły proces |<br>| <strong>A3</strong> | żwir, wietrzenia | Żwir może powstawać przez wietrzenie, ale fotografia Y to nie żwir |<br>| <strong>B2</strong> | zlepieniec, metamorfizmu | Uczeń dobrze rozpoznał zlepieniec, ale myli <strong>diagenezę z metamorfizmem</strong> - metamorfizm to wyższe T i P, tworzy inne skały |<br>| <strong>B3</strong> | zlepieniec, wietrzenia | Uczeń wie, że to zlepieniec, ale błędnie zakłada że wietrzenie &quot;tworzy&quot; skały zwięzłe - wietrzenie skały rozkłada, nie scemntowuje |</p>\n<h4>Typowe pułapki i częste błędy uczniów</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 1: Mylenie fotografii X z Y.</strong> Uczeń widzi &quot;otoczaki&quot; na obu fotografiach i myli się, którą z nich dotyczy pytanie. <strong>Kluczowa różnica:</strong> X = luźny żwir, Y = zwięzły zlepieniec (otoczaki spojone lepiszczem). Zawsze sprawdź słowa &quot;luźny&quot; vs. &quot;zwięzły/spojony&quot;.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 2: Mylenie diagenezy z metamorfizmem.</strong> Oba procesy zachodzą pod ziemią, ale <strong>diageneza</strong> = niska T i P, lityfikacja osadu (żwir → zlepieniec, piasek → piaskowiec). <strong>Metamorfizm</strong> = wysoka T i P, zmiana minerałów (wapień → marmur, piaskowiec → kwarcyt). Zlepieniec to efekt diagenezy - nigdy metamorfizmu.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 3: Myślenie, że wietrzenie &quot;tworzy&quot; zlepieniec.</strong> Wietrzenie mechaniczne <strong>dostarcza materiał</strong> (kruszy skały na otoczaki), ale nie &quot;tworzy&quot; skały zwięzłej. Zwięzła skała powstaje przez diagenezę (sklejenie lepiszczem). Proces tworzenia ≠ dostarczanie materiału.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 4: Zaznaczenie tylko jednej części odpowiedzi.</strong> Zadanie wymaga zaznaczenia <strong>OBIE</strong> odpowiedzi - litery (A lub B) <em>i</em> cyfry (1., 2. albo 3.). Zaznaczenie samego &quot;B&quot; bez cyfry = 0 punktów. Czytaj polecenie do końca: &quot;Zaznacz odpowiedź A albo B <strong>oraz</strong> odpowiedź 1., 2. albo 3.&quot;</blockquote>"}]}