{"id":"geografia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/9","paper_id":"geografia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"9","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9. (0-2)\nZachodnia krawędź Ameryki Południowej ma charakter aktywny tektonicznie, a wschodnia -\npasywny. Na krawędzi aktywnej dochodzi m.in. do trzęsień ziemi, które mogą przyczyniać\nsię do powstawania tsunami.\nPodaj trzy inne zjawiska lub procesy przyrodnicze, uwarunkowane tektoniką płyt,\nwystępujące u zachodnich wybrzeży Ameryki Południowej, a niewystępujące we\nwschodniej części tego kontynentu.\n1\n2\n3\n8.\n0-1\n9.\n0-1-2\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 9. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym w skali […]\nglobalnej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nV.8) Zdający dostrzega prawidłowości\nw rozmieszczeniu zjawisk i procesów\ngeologicznych na Ziemi […].\nZakres podstawowy\nZasady oceniania rozwiązań zadań\n2. Analizowanie […] zróżnicowania\nprzyrodniczego […] świata.\n4. Formułowanie twierdzeń\no prawidłowościach dotyczących\nfunkcjonowania środowiska przyrodniczego\n[…].\n6. Kształtowanie umiejętności\nwieloaspektowego postrzegania przestrzeni\ni wyobraźni przestrzennej.\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie […]\nprzemian przestrzeni geograficznej.\nV.I) Zdający […] wyjaśnia wpływ [ruchu płyt\nlitosfery] na genezę procesów\nendogenicznych.\nZasady oceniania\n2 pkt - trzy poprawne zjawiska lub procesy.\n1 pkt - dwa poprawne zjawiska lub procesy.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\n Zjawiska wulkaniczne.\n Powstawanie gór.\n Powstawanie rowu oceanicznego (tektonicznego).\n Podsuwanie się oceanicznej płyty litosfery pod kontynentalną (subdukcja).","solution":"Odpowiedź: Trzy zjawiska/procesy spośród: - **wulkanizm** (Cotopaxi, Llaima, Villarrica — łańcuch wulkanów wzdłuż Andów) - **powstawanie gór** (orogeneza — Andy fałdowane od kredy do dziś) - **powstawanie rowu oceanicznego** (Rów Atakamski/Peru-Chile na zachód od wybrzeża) - **subdukcja** (płyta Nazca podsuwa się pod płytę Południowoamerykańską)\n\nTreść zadania (CKE)\n\nZadanie 9. (0–2)\n\nZachodnia krawędź Ameryki Południowej ma charakter aktywny tektonicznie, a wschodnia – pasywny. Na krawędzi aktywnej dochodzi tam m.in. do trzęsień ziemi, które mogą przyczynić się do powstawania tsunami.\n\nPodaj trzy inne zjawiska lub procesy przyrodnicze, uwarunkowane tektoniką płyt, występujące u zachodnich wybrzeży Ameryki Południowej, a niewystępujące we wschodniej części tego kontynentu.\n\n1. ......................\n2. ......................\n3. ......................\n\nCo zrobić?\n\nKrawędź aktywna vs pasywna:\n- Aktywna — granica zbieżna płyt (np. zachodnia Ameryka Płd. — płyta Nazca podsuwa się pod Południowoamerykańską).\n- Pasywna — krawędź bez aktywności tektonicznej (np. wschodnia Ameryka Płd. = wnętrze płyty Południowoamerykańskiej, daleko od granic).\n\nZjawiska aktywne wzdłuż zachodniej Ameryki Płd. (wykluczone już: trzęsienia ziemi + tsunami):\n\n- Wulkanizm — łańcuch wulkanów Andów: Cotopaxi (Ekwador), Villarrica, Llaima (Chile), Misti (Peru). Magma powstaje przy subdukcji.\n- Orogeneza (powstawanie gór) — Andy są wciąż rosnące, wynoszone przez subdukcję od kredy do dziś.\n- Subdukcja — płyta oceaniczna Nazca zsuwa się pod płytę kontynentalną Południowoamerykańską.\n- Rów oceaniczny — Rów Peru-Chile / Atakamski (głębokość ~8000 m) — efekt subdukcji.\n- Wulkanizm intruzywny — magma zamienia się w intruzje (granity Andów).\n\nKonstrukcja odpowiedzi (2 pkt) — wymień TRZY różne zjawiska. Powtórzenie (np. wulkany + erupcje) = 1 odpowiedź.\n\nPunktacja CKE\n\n- 2 pkt — trzy poprawne zjawiska/procesy.\n- 1 pkt — dwa poprawne.\n\nPo co to umieć\n\nTrzy typy krawędzi płyt:\n- Zbieżne (konwergentne): subdukcja (Andy, Japonia), kolizja (Himalaje, Alpy).\n- Rozbieżne (dywergentne): ryft, spreading (Grzbiet Śródatlantycki).\n- Przesuwcze (transformacyjne): uskok przesuwczy (San Andreas).\n\nKażdy typ → inne zjawiska. Klasyk maturalny: identyfikacja typu z lokalizacji + listy zjawisk.","image":"img/geografia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-9.webp","solution_image":null,"topics":"tektonika płyt, krawędź aktywna, Ameryka Południowa, Andy","page_from":11,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 9. (0-2)<br>Zachodnia krawędź Ameryki Południowej ma charakter aktywny tektonicznie, a wschodnia -<br>pasywny. Na krawędzi aktywnej dochodzi m.in. do trzęsień ziemi, które mogą przyczyniać<br>się do powstawania tsunami.<br>Podaj trzy inne zjawiska lub procesy przyrodnicze, uwarunkowane tektoniką płyt,<br>występujące u zachodnich wybrzeży Ameryki Południowej, a niewystępujące we<br>wschodniej części tego kontynentu.<br>1<br>2<br>3<br>8.<br>0-1<br>9.<br>0-1-2<br>MGEP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 9. (0-2)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>Zakres rozszerzony<br>I. Wiedza geograficzna</p>\n<ol><li>Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do</li></ol>\n<p>zrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru<br>i dynamiki procesów zachodzących<br>w środowisku geograficznym w skali […]<br>globalnej.<br>II. Umiejętności i stosowanie wiedzy<br>w praktyce<br>Zakres rozszerzony<br>I.7) Zdający identyfikuje zależności<br>przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne<br>i czasowe między elementami przestrzeni<br>geograficznej […].<br>V.8) Zdający dostrzega prawidłowości<br>w rozmieszczeniu zjawisk i procesów<br>geologicznych na Ziemi […].<br>Zakres podstawowy<br>Zasady oceniania rozwiązań zadań</p>\n<ol><li>Analizowanie […] zróżnicowania</li></ol>\n<p>przyrodniczego […] świata.</p>\n<ol><li>Formułowanie twierdzeń</li></ol>\n<p>o prawidłowościach dotyczących<br>funkcjonowania środowiska przyrodniczego<br>[…].</p>\n<ol><li>Kształtowanie umiejętności</li></ol>\n<p>wieloaspektowego postrzegania przestrzeni<br>i wyobraźni przestrzennej.</p>\n<ol><li>Wykorzystywanie zdobytej wiedzy</li></ol>\n<p>i umiejętności geograficznych w analizie […]<br>przemian przestrzeni geograficznej.<br>V.I) Zdający […] wyjaśnia wpływ [ruchu płyt<br>litosfery] na genezę procesów<br>endogenicznych.<br>Zasady oceniania<br>2 pkt - trzy poprawne zjawiska lub procesy.<br>1 pkt - dwa poprawne zjawiska lub procesy.<br>0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.<br>Przykładowe odpowiedzi<br> Zjawiska wulkaniczne.<br> Powstawanie gór.<br> Powstawanie rowu oceanicznego (tektonicznego).<br> Podsuwanie się oceanicznej płyty litosfery pod kontynentalną (subdukcja).</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: Trzy zjawiska/procesy spośród: - <strong>wulkanizm</strong> (Cotopaxi, Llaima, Villarrica — łańcuch wulkanów wzdłuż Andów) - <strong>powstawanie gór</strong> (orogeneza — Andy fałdowane od kredy do dziś) - <strong>powstawanie rowu oceanicznego</strong> (Rów Atakamski/Peru-Chile na zachód od wybrzeża) - <strong>subdukcja</strong> (płyta Nazca podsuwa się pod płytę Południowoamerykańską)</p>\n<p>Treść zadania (CKE)</p>\n<p>Zadanie 9. (0–2)</p>\n<p>Zachodnia krawędź Ameryki Południowej ma charakter aktywny tektonicznie, a wschodnia – pasywny. Na krawędzi aktywnej dochodzi tam m.in. do trzęsień ziemi, które mogą przyczynić się do powstawania tsunami.</p>\n<p>Podaj trzy inne zjawiska lub procesy przyrodnicze, uwarunkowane tektoniką płyt, występujące u zachodnich wybrzeży Ameryki Południowej, a niewystępujące we wschodniej części tego kontynentu.</p>\n<ol><li>......................</li><li>......................</li><li>......................</li></ol>\n<p>Co zrobić?</p>\n<p>Krawędź aktywna vs pasywna:</p>\n<ul><li>Aktywna — granica zbieżna płyt (np. zachodnia Ameryka Płd. — płyta Nazca podsuwa się pod Południowoamerykańską).</li><li>Pasywna — krawędź bez aktywności tektonicznej (np. wschodnia Ameryka Płd. = wnętrze płyty Południowoamerykańskiej, daleko od granic).</li></ul>\n<p>Zjawiska aktywne wzdłuż zachodniej Ameryki Płd. (wykluczone już: trzęsienia ziemi + tsunami):</p>\n<ul><li>Wulkanizm — łańcuch wulkanów Andów: Cotopaxi (Ekwador), Villarrica, Llaima (Chile), Misti (Peru). Magma powstaje przy subdukcji.</li><li>Orogeneza (powstawanie gór) — Andy są wciąż rosnące, wynoszone przez subdukcję od kredy do dziś.</li><li>Subdukcja — płyta oceaniczna Nazca zsuwa się pod płytę kontynentalną Południowoamerykańską.</li><li>Rów oceaniczny — Rów Peru-Chile / Atakamski (głębokość ~8000 m) — efekt subdukcji.</li><li>Wulkanizm intruzywny — magma zamienia się w intruzje (granity Andów).</li></ul>\n<p>Konstrukcja odpowiedzi (2 pkt) — wymień TRZY różne zjawiska. Powtórzenie (np. wulkany + erupcje) = 1 odpowiedź.</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>2 pkt — trzy poprawne zjawiska/procesy.</li><li>1 pkt — dwa poprawne.</li></ul>\n<p>Po co to umieć</p>\n<p>Trzy typy krawędzi płyt:</p>\n<ul><li>Zbieżne (konwergentne): subdukcja (Andy, Japonia), kolizja (Himalaje, Alpy).</li><li>Rozbieżne (dywergentne): ryft, spreading (Grzbiet Śródatlantycki).</li><li>Przesuwcze (transformacyjne): uskok przesuwczy (San Andreas).</li></ul>\n<p>Każdy typ → inne zjawiska. Klasyk maturalny: identyfikacja typu z lokalizacji + listy zjawisk.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<ol><li>Zjawiska wulkaniczne (erupcje wulkanów)</li><li>Powstawanie gór (orogeneza - powstawanie Andów)</li><li>Powstawanie rowu oceanicznego (np. Rów Peru-Chile)</li></ol>\n<h4>Sposób 1 - Analiza przez mechanizm subdukcji</h4>\n<p>Zachodnia krawędź Ameryki Południowej to <strong>krawędź aktywna</strong> (typ andyjski) - oceaniczna płyta Nazca podsuwa się pod kontynentalną płytę Południowoamerykańską. Mechanizm subdukcji generuje cały zestaw powiązanych zjawisk:</p>\n<p><strong>Krok 1: Zidentyfikuj, co dzieje się w strefie subdukcji.</strong></p>\n<p>Gdy gęstsza płyta oceaniczna zanurza się pod lżejszą płytę kontynentalną:</p>\n<ul><li>W miejscu kontaktu płyt powstaje <strong>rów oceaniczny</strong> (zagłębienie) - tu jest Rów Peru-Chile (jeden z najgłębszych na świecie, ok. 8 000 m).</li><li>Materiał skalny wciągany w głąb topi się pod wpływem ciśnienia i temperatury → tworzy się magma → <strong>wulkanizm</strong>.</li><li>Naprężenia tektoniczne powodują fałdowanie i wypychanie skał w górę → <strong>powstawanie łańcuchów górskich</strong> (Andów).</li><li>Nagłe przesunięcia płyt wzdłuż strefy subdukcji → <strong>trzęsienia ziemi</strong> (wymienione już w treści jako przykład, więc nie podajemy).</li></ul>\n<p><strong>Krok 2: Porównaj ze wschodnią krawędzią.</strong></p>\n<p>Wschodnia krawędź Ameryki Południowej to <strong>krawędź pasywna</strong> - nie ma aktywnej strefy kontaktu płyt. Nie zachodzi subdukcja → brak magmy, brak naprężeń kompresyjnych, brak rowów oceanicznych. Wschód kontynentu to stabilny kraton (tarcza brazylijska) - tektonicznie spokojny.</p>\n<p><strong>Krok 3: Wybierz trzy zjawiska inne niż trzęsienia ziemi (podane w zadaniu).</strong></p>\n<p>| Zjawisko | Mechanizm | Czy na wschodzie? |<br>| Erupcje wulkanów | Topnienie płyty oceanicznej → magma | ❌ Nie |<br>| Powstawanie Andów (orogeny) | Kompresja, fałdowanie, nasuwy | ❌ Nie |<br>| Rów oceaniczny Peru-Chile | Zapadanie się płyty oceanicznej | ❌ Nie |<br>| Subdukcja (podsuwanie płyty) | Bezpośredni mechanizm strefy aktywnej | ❌ Nie |</p>\n<p><strong>Odpowiedź końcowa:</strong> Wymieniamy trzy spośród czterech powyższych.</p>\n<h4>Sposób 2 - Weryfikacja przez eliminację</h4>\n<p>Zadanie wymaga zjawisk <strong>uwarunkowanych tektoniką płyt</strong> - sprawdź każdą propozycję:</p>\n<ul><li><strong>Erozja</strong> - uwarunkowana klimatem, nie tektoniką → ❌ nie zaliczone.</li><li><strong>Prądy morskie</strong> (np. Prąd Humboldta) - uwarunkowane klimatem/wiatrami, nie tektoniką → ❌ nie zaliczone.</li><li><strong>Subdukcja</strong> - ✅ to bezpośredni proces tektoniczny; klucz CKE akceptuje &quot;podsuwanie się płyty oceanicznej pod kontynentalną&quot;.</li><li><strong>Wulkanizm</strong> - ✅ bezpośrednio wywołany subdukcją.</li><li><strong>Orogeneza (Andy)</strong> - ✅ wynik kompresji tektonicznej.</li><li><strong>Rów oceaniczny</strong> - ✅ powstaje w miejscu subdukcji.</li></ul>\n<p>Wszystkie cztery odpowiedzi z klucza CKE są poprawne - wystarczy podać trzy dowolne spośród nich.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 9, max 2 pkt):</strong><br>- <strong>2 pkt</strong> - za trzy poprawne zjawiska lub procesy uwarunkowane tektoniką płyt, charakterystyczne dla krawędzi aktywnej, a nieobecne na krawędzi pasywnej (wschodniej)<br>- <strong>1 pkt</strong> - za dokładnie dwa poprawne zjawiska lub procesy<br>- <strong>0 pkt</strong> - za jedno lub zero poprawnych zjawisk, lub za odpowiedź niezwiązaną z tektoniką płyt<br><br><strong>Akceptowane odpowiedzi:</strong><br>- Zjawiska wulkaniczne / erupcje wulkanów / wulkanizm<br>- Powstawanie gór / orogeneza / fałdowanie / powstawanie Andów<br>- Powstawanie rowu oceanicznego / tektonicznego / Rów Peru-Chile<br>- Subdukcja / podsuwanie się płyty oceanicznej pod kontynentalną<br><br><strong>Wykluczone (nie zaliczone przez CKE):</strong><br>- Tsunami (podane wprost w treści jako efekt trzęsień ziemi - trzęsienia też podane w treści, więc tsunami jest ich pochodną, nie &quot;innym&quot; zjawiskiem)<br>- Erozja, wietrzenie, prądy morskie - nie są uwarunkowane tektoniką płyt<br>- Ogólnikowe &quot;aktywność sejsmiczna&quot; bez doprecyzowania (to powtórzenie trzęsień ziemi z treści)<br><br><strong>Co MUSISZ napisać żeby dostać punkt:</strong> Konkretną nazwę zjawiska tektonicznego. &quot;Aktywność wulkaniczna&quot;, &quot;erupcje wulkaniczne&quot;, &quot;wulkanizm&quot; - wszystkie zaliczone. &quot;Góry&quot; bez kontekstu powstawania - ryzykowne; lepiej napisać &quot;powstawanie gór&quot; lub &quot;orogeneza&quot;.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>🌍 <strong>Tektonika płyt - strefa subdukcji (krawędź andyjska):</strong><br>Płyta oceaniczna (Nazca) &gt; płyta kontynentalna (Południowoamerykańska) pod względem gęstości → subdukcja. Strefa Benioffa - topnienie materiału skalnego na głębokości ok. 100-700 km → <strong>magma</strong> wznosząca się ku powierzchni = <strong>wulkanizm</strong>. Naprężenia kompresyjne = <strong>fałdowanie</strong> → Andy. Zapadanie się płyty oceanicznej = <strong>rów oceaniczny</strong> (Peru-Chile).</blockquote>\n<blockquote>🗺️ <strong>Krawędź aktywna vs. pasywna:</strong><br>- <strong>Aktywna</strong> (subdukcja): zachodnie wybrzeże Ameryki Pd. - typ andyjski. Charakterystyka: rów oceaniczny przy brzegu, łuk wulkaniczny na lądzie, góry fałdowe.<br>- <strong>Pasywna</strong> (bez subdukcji): wschodnie wybrzeże Ameryki Pd. - przy granicy oceanu nie ma aktywnej strefy kontaktu płyt. Typowe formy: platforma szelfowa, szelfy szerokie, brak wulkanów.</blockquote>\n<blockquote>📐 <strong>W tym zadaniu nie stosujemy wzorów matematycznych</strong> - wystarczy wiedza z działu geologia i tektonika płyt (geomorfologia endogeniczna, poziom rozszerzony).</blockquote>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1:</strong> Nie powtarzaj trzęsień ziemi ani tsunami - zadanie wprost mówi &quot;<strong>inne</strong> zjawiska&quot;. Tsunami to skutek trzęsień ziemi, więc jest wykluczone jako odpowiedź z tego samego powodu.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2:</strong> Prąd Humboldta (zimny prąd morski wzdłuż zachodniego wybrzeża) to zjawisko oceanograficzne, <strong>nie tektoniczne</strong> - nie zaliczone przez klucz CKE, choć geograficznie charakterystyczny dla zachodniego wybrzeża.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3:</strong> Subdukcja i powstawanie gór to <strong>dwa różne zjawiska</strong> w kluczu CKE - nie traktuj ich jako jednej odpowiedzi. Subdukcja to mechanizm (podsuwanie się płyt), orogeneza to skutek (fałdowanie i powstawanie gór) - każde z nich stanowi osobną, samodzielną odpowiedź.</blockquote>"}]}