{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/11","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"11","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 11. (0-2)\nNa ortofotomapach wykonanych w podczerwieni przedstawiono wybrane jeziora położone\nw Polsce w pasie pojezierzy. Jeziora przedstawiono w różnych skalach.\nNa podstawie: www.mapy.geoportal.gov.pl\nMGEP-R0_100\nUzupełnij zdania. Wpisz w luki właściwe określenia, wybrane spośród podanych\nw nawiasach.\nLiterą A oznaczono jezioro (deltowe / morenowe) , a literą B -\njezioro (rynnowe / wytopiskowe) Jezioro oznaczone literą C\njest położone na ( północ / południe) od granicy Niziny\nPółnocnomazowieckiej, przebiegającej wzdłuż linii wyznaczającej maksymalny zasięg\nostatniego zlodowacenia.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 11. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania przyrodniczego […] świata.\n3. Analizowanie, interpretacja\ni przetwarzanie informacji przedstawionych\nna mapach wykonanych z wykorzystaniem\nnarzędzi GIS.\n10. Wykorzystanie narzędzi GIS w analizie\ni prezentacji danych przestrzennych.\nZakres rozszerzony\nIV.5) Zdający wyjaśnia powstawanie różnych\ntypów jezior na Ziemi.\nXIV.1) Zdający […] wyróżnia główne cechy\nwybranych krajobrazów w Polsce […].\nZasady oceniania\n2 pkt - trzy poprawnie odpowiedzi.\n1 pkt - dwie poprawne odpowiedzi.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nmorenowe\nwytopiskowe\npółnoc","solution":"Odpowiedź: **1. morenowe** Jezioro **A** ma **owalny, zwarty kształt** i leży w zagłębieniu **wśród wzgórz morenowych** — to jezioro **morenowe**, powstałe w obniżeniu terenu wśród materiału naniesionego przez lądolód. Jezioro **deltowe** odpada — takie powstaje przy **ujściu rzeki do morza**, wśród ramion delty (w Polsce: Druzno, Dąbie), a nie w pasie pojezierzy. **2. wytopiskowe** Jezioro **B** jest **małe i okrągłe**, jedno z wielu podobnych w okolicy — to typowe **jezioro wytopiskowe (oczko polodowcowe)**, powstałe po **wytopieniu bryły martwego lodu** przysypanej osadami. Jezioro **rynnowe** odpada — miałoby kształt **długi, wąski i kręty**, ciągnący się kilometrami. **3. północ** Granica **Niziny Północnomazowieckiej** biegnie wzdłuż **maksymalnego zasięgu ostatniego zlodowacenia (Wisły / północnopolskiego)**. Skoro jezioro **C** leży **w pasie pojezierzy**, a pojezierza to obszary **młodoglacjalne** — czyli **objęte** ostatnim zlodowaceniem — leży ono **na północ** od tej granicy.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nTypy jezior — geneza i rozpoznanie\n\nTyp | Geneza | Kształt | Przykład w Polsce\nrynnowe | wytopione przez wody podlodowcowe pod ciśnieniem | długie, wąskie, kręte, głębokie | Hańcza (108,5 m), Gopło, Wdzydze\nmorenowe | zagłębienie wśród wzgórz morenowych / za moreną czołową | owalne, zwarte, urozmaicona linia brzegowa | Śniardwy, Mamry, Miedwie\nwytopiskowe (oczka) | wytopienie bryły martwego lodu | małe, okrągłe, płytkie, liczne | oczka na Pojezierzu Mazurskim\ndeltowe | odcięcie akwenu ramionami delty | nieregularne, płytkie | Druzno, Dąbie\nprzybrzeżne (lagunowe) | odcięcie zatoki mierzeją | wydłużone wzdłuż brzegu | Łebsko, Gardno, Jamno\ncyrkowe | w kotle polodowcowym | okrągłe, w górach | Morskie Oko, Czarny Staw\nstarorzecza | odcięty meander rzeki | sierpowate | w dolinach Wisły, Warty\nkrasowe | rozpuszczenie skał węglanowych | okrągłe, lejowate | jeziora na Polesiu\n\nJezioro rynnowe a wytopiskowe\n\nCecha | Rynnowe | Wytopiskowe\nkształt | wydłużone, kręte | okrągłe\ndługość | kilka–kilkanaście km | dziesiątki–setki m\ngłębokość | duża (do 100+ m) | mała (kilka m)\nbrzegi | strome | łagodne\nukład | ciągi wzdłuż dawnych rynien | rozproszone, bardzo liczne\ngeneza | erozja wód podlodowcowych | wytopienie martwego lodu\n\nZlodowacenia plejstoceńskie w Polsce\n\nZlodowacenie | Wiek | Zasięg | Krajobraz\nWisły (północnopolskie) | 115–11,7 tys. lat | po linię Nizin Środkowopolskich | młodoglacjalny — jeziora, wyraźne moreny\nOdry i Warty (środkowopolskie) | 300–130 tys. lat | po Sudety i Wyżyny | staroglacjalny — brak jezior\nSanu (południowopolskie) | 730–430 tys. lat | najdalszy — po Karpaty | zdenudowany\n\nKrajobraz młodoglacjalny vs. staroglacjalny\n\nCecha | Młodoglacjalny (pojezierza) | Staroglacjalny (niziny środkowopolskie)\njeziora | liczne | brak (zasypane)\nrzeźba | urozmaicona, świeże formy | wyrównana, zdenudowana\ndoliny rzeczne | słabo wykształcone | dobrze rozwinięte\nmoreny czołowe | wyraźne wały | ledwo czytelne\nsieć rzeczna | nieuporządkowana | uporządkowana\nprzykłady | Pojezierze Mazurskie, Pomorskie | Nizina Północnomazowiecka, Mazowiecka\n\nPas pojezierzy w Polsce\n\nPojezierze | Największe jezioro\nMazurskie | Śniardwy (113,8 km² — największe w Polsce)\nPomorskie | Wdzydze, Charzykowskie\nWielkopolskie | Gopło, Powidzkie\nSuwalskie (Litewskie) | Hańcza (najgłębsze — 108,5 m)\n\nOrtofotomapa w podczerwieni (CIR)\n\nObiekt | Barwa na zdjęciu CIR | Dlaczego\nroślinność zdrowa | jaskrawoczerwona | chlorofil silnie odbija bliską podczerwień\nroślinność chora / sucha | brązowa, żółta | mniejsze odbicie NIR\nwoda | czarna, granatowa | pochłania podczerwień\nzabudowa, drogi | szara, niebieskawa | odbicie neutralne\ngleba odkryta | jasnobrązowa | zależy od wilgotności\n\nZdjęcia CIR służą m.in. do oceny kondycji upraw, wykrywania zanieczyszczeń wód i inwentaryzacji lasów.\n\nPunktacja CKE\n\n- 2 pkt — trzy poprawne odpowiedzi: morenowe, wytopiskowe, północ.\n- 1 pkt — dwie poprawne odpowiedzi.\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **Rynnowe czy wytopiskowe — decyduje kształt.** **Rynnowe**: **długie, wąskie, kręte, głębokie**, często ułożone w ciągi (Hańcza, Gopło, jeziora Wdzydze). **Wytopiskowe**: **małe, okrągłe, płytkie**, rozsiane po okolicy w dużej liczbie. **Jezioro deltowe nie występuje w pasie pojezierzy.** Powstaje **przy ujściu rzeki**, wśród ramion delty — w Polsce tylko na Żuławach i przy ujściu Odry. To dystraktor łatwy do odrzucenia po samym położeniu. **Pojezierza = obszar ostatniego zlodowacenia.** Jeziora polodowcowe **nie przetrwały** starszych zlodowaceń — zostały zasypane i zdenudowane. Dlatego **na południe** od granicy zlodowacenia Wisły jezior polodowcowych praktycznie nie ma. To rozstrzyga trzecią lukę. **Nizina Północnomazowiecka to obszar staroglacjalny.** Leży **poza** zasięgiem ostatniego zlodowacenia, na południe od Pojezierza Mazurskiego — stąd brak jezior. **Podczerwień na ortofotomapie odwraca barwy.** Roślinność jest **czerwona** (chlorofil silnie odbija podczerwień), woda — **czarna lub granatowa** (pochłania podczerwień). Nie sugeruj się kolorami jak na zwykłym zdjęciu. **„Różne skale\" to wskazówka.** Nie porównuj rozmiarów jezior między zdjęciami — porównuj **kształt i kontekst**.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-11.webp","solution_image":null,"topics":"jeziora polodowcowe, jezioro morenowe, rynnowe, wytopiskowe, zasieg ostatniego zlodowacenia, ortofotomapa","page_from":14,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 11. (0-2)<br>Na ortofotomapach wykonanych w podczerwieni przedstawiono wybrane jeziora położone<br>w Polsce w pasie pojezierzy. Jeziora przedstawiono w różnych skalach.<br>Na podstawie: www.mapy.geoportal.gov.pl<br>MGEP-R0_100<br>Uzupełnij zdania. Wpisz w luki właściwe określenia, wybrane spośród podanych<br>w nawiasach.<br>Literą A oznaczono jezioro (deltowe / morenowe) , a literą B -<br>jezioro (rynnowe / wytopiskowe) Jezioro oznaczone literą C<br>jest położone na ( północ / południe) od granicy Niziny<br>Północnomazowieckiej, przebiegającej wzdłuż linii wyznaczającej maksymalny zasięg<br>ostatniego zlodowacenia.</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 11. (0-2)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>Zakres rozszerzony<br>I. Wiedza geograficzna</p>\n<ol><li>Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do</li></ol>\n<p>zrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru<br>i dynamiki procesów zachodzących<br>w środowisku geograficznym […].<br>II. Umiejętności i stosowanie wiedzy<br>w praktyce</p>\n<ol><li>Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk</li></ol>\n<p>i procesów geograficznych oraz<br>zróżnicowania przyrodniczego […] świata.</p>\n<ol><li>Analizowanie, interpretacja</li></ol>\n<p>i przetwarzanie informacji przedstawionych<br>na mapach wykonanych z wykorzystaniem<br>narzędzi GIS.</p>\n<ol><li>Wykorzystanie narzędzi GIS w analizie</li></ol>\n<p>i prezentacji danych przestrzennych.<br>Zakres rozszerzony<br>IV.5) Zdający wyjaśnia powstawanie różnych<br>typów jezior na Ziemi.<br>XIV.1) Zdający […] wyróżnia główne cechy<br>wybranych krajobrazów w Polsce […].<br>Zasady oceniania<br>2 pkt - trzy poprawnie odpowiedzi.<br>1 pkt - dwie poprawne odpowiedzi.<br>0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie<br>morenowe<br>wytopiskowe<br>północ</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>1. morenowe</strong> Jezioro <strong>A</strong> ma <strong>owalny, zwarty kształt</strong> i leży w zagłębieniu <strong>wśród wzgórz morenowych</strong> — to jezioro <strong>morenowe</strong>, powstałe w obniżeniu terenu wśród materiału naniesionego przez lądolód. Jezioro <strong>deltowe</strong> odpada — takie powstaje przy <strong>ujściu rzeki do morza</strong>, wśród ramion delty (w Polsce: Druzno, Dąbie), a nie w pasie pojezierzy. <strong>2. wytopiskowe</strong> Jezioro <strong>B</strong> jest <strong>małe i okrągłe</strong>, jedno z wielu podobnych w okolicy — to typowe <strong>jezioro wytopiskowe (oczko polodowcowe)</strong>, powstałe po <strong>wytopieniu bryły martwego lodu</strong> przysypanej osadami. Jezioro <strong>rynnowe</strong> odpada — miałoby kształt <strong>długi, wąski i kręty</strong>, ciągnący się kilometrami. <strong>3. północ</strong> Granica <strong>Niziny Północnomazowieckiej</strong> biegnie wzdłuż <strong>maksymalnego zasięgu ostatniego zlodowacenia (Wisły / północnopolskiego)</strong>. Skoro jezioro <strong>C</strong> leży <strong>w pasie pojezierzy</strong>, a pojezierza to obszary <strong>młodoglacjalne</strong> — czyli <strong>objęte</strong> ostatnim zlodowaceniem — leży ono <strong>na północ</strong> od tej granicy.</p>\n<p>Treść zadania (CKE)</p>\n<p>Typy jezior — geneza i rozpoznanie</p>\n<p>Typ | Geneza | Kształt | Przykład w Polsce<br>rynnowe | wytopione przez wody podlodowcowe pod ciśnieniem | długie, wąskie, kręte, głębokie | Hańcza (108,5 m), Gopło, Wdzydze<br>morenowe | zagłębienie wśród wzgórz morenowych / za moreną czołową | owalne, zwarte, urozmaicona linia brzegowa | Śniardwy, Mamry, Miedwie<br>wytopiskowe (oczka) | wytopienie bryły martwego lodu | małe, okrągłe, płytkie, liczne | oczka na Pojezierzu Mazurskim<br>deltowe | odcięcie akwenu ramionami delty | nieregularne, płytkie | Druzno, Dąbie<br>przybrzeżne (lagunowe) | odcięcie zatoki mierzeją | wydłużone wzdłuż brzegu | Łebsko, Gardno, Jamno<br>cyrkowe | w kotle polodowcowym | okrągłe, w górach | Morskie Oko, Czarny Staw<br>starorzecza | odcięty meander rzeki | sierpowate | w dolinach Wisły, Warty<br>krasowe | rozpuszczenie skał węglanowych | okrągłe, lejowate | jeziora na Polesiu</p>\n<p>Jezioro rynnowe a wytopiskowe</p>\n<p>Cecha | Rynnowe | Wytopiskowe<br>kształt | wydłużone, kręte | okrągłe<br>długość | kilka–kilkanaście km | dziesiątki–setki m<br>głębokość | duża (do 100+ m) | mała (kilka m)<br>brzegi | strome | łagodne<br>układ | ciągi wzdłuż dawnych rynien | rozproszone, bardzo liczne<br>geneza | erozja wód podlodowcowych | wytopienie martwego lodu</p>\n<p>Zlodowacenia plejstoceńskie w Polsce</p>\n<p>Zlodowacenie | Wiek | Zasięg | Krajobraz<br>Wisły (północnopolskie) | 115–11,7 tys. lat | po linię Nizin Środkowopolskich | młodoglacjalny — jeziora, wyraźne moreny<br>Odry i Warty (środkowopolskie) | 300–130 tys. lat | po Sudety i Wyżyny | staroglacjalny — brak jezior<br>Sanu (południowopolskie) | 730–430 tys. lat | najdalszy — po Karpaty | zdenudowany</p>\n<p>Krajobraz młodoglacjalny vs. staroglacjalny</p>\n<p>Cecha | Młodoglacjalny (pojezierza) | Staroglacjalny (niziny środkowopolskie)<br>jeziora | liczne | brak (zasypane)<br>rzeźba | urozmaicona, świeże formy | wyrównana, zdenudowana<br>doliny rzeczne | słabo wykształcone | dobrze rozwinięte<br>moreny czołowe | wyraźne wały | ledwo czytelne<br>sieć rzeczna | nieuporządkowana | uporządkowana<br>przykłady | Pojezierze Mazurskie, Pomorskie | Nizina Północnomazowiecka, Mazowiecka</p>\n<p>Pas pojezierzy w Polsce</p>\n<p>Pojezierze | Największe jezioro<br>Mazurskie | Śniardwy (113,8 km² — największe w Polsce)<br>Pomorskie | Wdzydze, Charzykowskie<br>Wielkopolskie | Gopło, Powidzkie<br>Suwalskie (Litewskie) | Hańcza (najgłębsze — 108,5 m)</p>\n<p>Ortofotomapa w podczerwieni (CIR)</p>\n<p>Obiekt | Barwa na zdjęciu CIR | Dlaczego<br>roślinność zdrowa | jaskrawoczerwona | chlorofil silnie odbija bliską podczerwień<br>roślinność chora / sucha | brązowa, żółta | mniejsze odbicie NIR<br>woda | czarna, granatowa | pochłania podczerwień<br>zabudowa, drogi | szara, niebieskawa | odbicie neutralne<br>gleba odkryta | jasnobrązowa | zależy od wilgotności</p>\n<p>Zdjęcia CIR służą m.in. do oceny kondycji upraw, wykrywania zanieczyszczeń wód i inwentaryzacji lasów.</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>2 pkt — trzy poprawne odpowiedzi: morenowe, wytopiskowe, północ.</li><li>1 pkt — dwie poprawne odpowiedzi.</li><li>Razem: 2 pkt.</li></ul>\n<p>Typowy błąd: <strong>Rynnowe czy wytopiskowe — decyduje kształt.</strong> <strong>Rynnowe</strong>: <strong>długie, wąskie, kręte, głębokie</strong>, często ułożone w ciągi (Hańcza, Gopło, jeziora Wdzydze). <strong>Wytopiskowe</strong>: <strong>małe, okrągłe, płytkie</strong>, rozsiane po okolicy w dużej liczbie. <strong>Jezioro deltowe nie występuje w pasie pojezierzy.</strong> Powstaje <strong>przy ujściu rzeki</strong>, wśród ramion delty — w Polsce tylko na Żuławach i przy ujściu Odry. To dystraktor łatwy do odrzucenia po samym położeniu. <strong>Pojezierza = obszar ostatniego zlodowacenia.</strong> Jeziora polodowcowe <strong>nie przetrwały</strong> starszych zlodowaceń — zostały zasypane i zdenudowane. Dlatego <strong>na południe</strong> od granicy zlodowacenia Wisły jezior polodowcowych praktycznie nie ma. To rozstrzyga trzecią lukę. <strong>Nizina Północnomazowiecka to obszar staroglacjalny.</strong> Leży <strong>poza</strong> zasięgiem ostatniego zlodowacenia, na południe od Pojezierza Mazurskiego — stąd brak jezior. <strong>Podczerwień na ortofotomapie odwraca barwy.</strong> Roślinność jest <strong>czerwona</strong> (chlorofil silnie odbija podczerwień), woda — <strong>czarna lub granatowa</strong> (pochłania podczerwień). Nie sugeruj się kolorami jak na zwykłym zdjęciu. <strong>„Różne skale&quot; to wskazówka.</strong> Nie porównuj rozmiarów jezior między zdjęciami — porównuj <strong>kształt i kontekst</strong>.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź: morenowe / wytopiskowe / północ</h4>\n<h5>Uzasadnienie kolejnych luk</h5>\n<p>Ortofotomapy przedstawiają jeziora polodowcowe w pasie pojezierzy Polski, których genezę rozpoznajemy po kształcie misy jeziornej:</p>\n<ol><li><strong>„morenowe&quot;</strong> - jezioro A o nieregularnym, rozczłonkowanym kształcie, powstałe w zagłębieniach terenu wśród moren (materiału usypanego przez lądolód) to jezioro <strong>morenowe</strong>.</li><li><strong>„wytopiskowe&quot;</strong> - jezioro B, małe i owalne, powstałe w zagłębieniu po wytopieniu się bryły martwego lodu (oczka) to jezioro <strong>wytopiskowe</strong>.</li><li><strong>„północ&quot;</strong> - jezioro C leży na <strong>północ</strong> od granicy Niziny Północnomazowieckiej, wyznaczonej linią maksymalnego zasięgu ostatniego zlodowacenia (zlodowacenia północnopolskiego/Wisły); obszary jeziorne występują na terenach objętych tym najmłodszym zlodowaceniem.</li></ol>\n<h4>Zasady oceniania CKE</h4>\n<ul><li><strong>2 pkt</strong> - trzy poprawne odpowiedzi (morenowe; wytopiskowe; północ).</li><li><strong>1 pkt</strong> - dwie poprawne odpowiedzi.</li><li><strong>0 pkt</strong> - odpowiedź niespełniająca wymagań albo brak odpowiedzi.</li></ul>"}]}