{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/12","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"12","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 12. (0-1)\nPoniżej przedstawiono przekrój hydrogeologiczny wybranego terenu. W obszarach A i B jest\nprowadzona uprawa roślin z zastosowaniem intensywnego nawożenia, która może\nprzyczyniać się do eutrofizacji wód powierzchniowych.\nRozstrzygnij, który obszar rolniczy - A czy B - ma większy wpływ na jakość wody\nw jeziorze. Uzasadnij wybór.\nObszar:\nUzasadnienie:\n11.\n0-1-2\n12.\n0-1\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 12. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania przyrodniczego […] świata.\n4. Formułowanie twierdzeń\no prawidłowościach dotyczących\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nIV.3) Zdający przedstawia uwarunkowania\nwystępowania wód podziemnych […].\nZakres podstawowy\nXIII.3) Zdający analizuje […] wpływ\ndziałalności rolniczej, w tym chemizacji […]\nna środowisko przyrodnicze.\nfunkcjonowania środowiska przyrodniczego\ni społeczno-gospodarczego oraz\nwzajemnych zależności w systemie\nczłowiek - przyroda - gospodarka.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne rozstrzygnięcie i poprawne uzasadnienie.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozstrzygnięcie\nobszar B\nPrzykładowe uzasadnienia\nZanieczyszczenia (substancje biogenne z nawozów) z obszaru B przenikają przez piaski\ndo warstwy wodonośnej, skąd przenikają do wód jeziora.\nW obszarze B strefa saturacji zasila jezioro zanieczyszczonymi wodami, infiltrującymi\nz powierzchni ziemi.\nW obszarze A układ warstwy gliny zwałowej przyczynia się do przenikania wód\ngruntowych z zanieczyszczeniami w stronę przeciwną do jeziora.","solution":"Odpowiedź: **Obszar: B** **Uzasadnienie:** W obszarze **B** od powierzchni terenu aż do zwierciadła wód gruntowych zalegają **wyłącznie przepuszczalne piaski wodnolodowcowe**. **Substancje biogenne** z nawozów (**azotany** i **fosforany**) rozpuszczone w wodzie opadowej **swobodnie infiltrują** w głąb, docierają do **warstwy wodonośnej**, a ta — leżąca na poziomie lustra jeziora — **bezpośrednio zasila jezioro**. Zanieczyszczenia trafiają więc do jeziora najkrótszą drogą. W obszarze **A** pod cienką warstwą piasków zalega **nieprzepuszczalna glina zwałowa**, która: - **blokuje pionową infiltrację** zanieczyszczeń w głąb profilu, - jest **nachylona w kierunku przeciwnym do jeziora**, więc płytkie wody gruntowe wraz z zanieczyszczeniami spływają po jej powierzchni **od jeziora**, a nie ku niemu. **Wniosek:** to obszar **B** ma **większy wpływ** na jakość wody w jeziorze.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nPorównanie obszarów A i B\n\nCecha | Obszar A | Obszar B\nwarstwa przypowierzchniowa | cienkie piaski | miąższe piaski\nwarstwa pod nią | glina zwałowa (nieprzepuszczalna) | brak bariery — piaski do zwierciadła wód\npionowa infiltracja do warstwy wodonośnej | zablokowana | swobodna\nnachylenie stropu gliny | przeciwne do jeziora | —\nkierunek spływu wód gruntowych | od jeziora | do jeziora\nwpływ na jakość wody w jeziorze | mniejszy | większy ✔\n\nPrzepuszczalność skał\n\nSkała | Współczynnik filtracji $k$, m/s | Ocena\nżwir | $10^{-1}$–$10^{-3}$ | bardzo przepuszczalna\npiasek | $10^{-3}$–$10^{-5}$ | przepuszczalna\npiasek gliniasty | $10^{-5}$–$10^{-7}$ | słabo przepuszczalna\nglina zwałowa | $10^{-7}$–$10^{-9}$ | praktycznie nieprzepuszczalna\nił | poniżej $10^{-9}$ | nieprzepuszczalna\n\nStrefy wód podziemnych\n\nStrefa | Opis\nstrefa aeracji (napowietrzania) | pory wypełnione powietrzem i wodą, nad zwierciadłem\nzwierciadło wód gruntowych | górna granica strefy nasycenia\nstrefa saturacji (nasycenia) | pory wypełnione całkowicie wodą\nwarstwa wodonośna | przepuszczalna warstwa nasycona wodą\nwarstwa nieprzepuszczalna | podłoże warstwy wodonośnej — glina, ił\n\nRodzaje wód podziemnych\n\nTyp | Położenie | Podatność na zanieczyszczenie\nwody zaskórne (przypowierzchniowe) | tuż pod powierzchnią | bardzo duża\nwody gruntowe | pierwsza warstwa wodonośna, swobodne zwierciadło | duża\nwody wgłębne | pod warstwą nieprzepuszczalną, napięte zwierciadło | mała\nwody artezyjskie | w niecce, wypływają samoczynnie | bardzo mała\nwody głębinowe | bardzo głęboko, często zmineralizowane | znikoma\n\nWarstwa nieprzepuszczalna nad warstwą wodonośną to naturalna ochrona przed zanieczyszczeniem — dokładnie ta sytuacja występuje w obszarze A.\n\nEutrofizacja — mechanizm\n\n1. Dopływ biogenów — azotanów ($\\text{NO}_3^-$) i fosforanów ($\\text{PO}_4^{3-}$) z nawozów, ścieków, hodowli.\n2. Zakwit glonów i sinic — gwałtowny rozwój fitoplanktonu.\n3. Zmniejszenie przezroczystości wody — roślinność denna obumiera z braku światła.\n4. Rozkład martwej materii przez bakterie zużywa tlen.\n5. Deficyt tlenu (przyducha) — śnięcie ryb, warunki beztlenowe przy dnie.\n6. Wypłycanie i zarastanie jeziora — degradacja zbiornika.\n\nWskaźnik | Jezioro oligotroficzne | Jezioro eutroficzne\nzawartość biogenów | niska | wysoka\nprzezroczystość | duża (kilkanaście m) | mała (poniżej 1 m)\nnatlenienie przy dnie | dobre | złe\nprodukcja pierwotna | niska | bardzo wysoka\nprzykład | Hańcza, jeziora tatrzańskie | wiele jezior wielkopolskich\n\nOchrona wód przed zanieczyszczeniami rolniczymi\n\nMetoda | Działanie\nstrefy buforowe (pasy zieleni nad wodą) | zatrzymują spływ biogenów\nracjonalne nawożenie (dawki, terminy) | mniej biogenów w glebie\nzakaz nawożenia zimą i na zmarzniętą glebę | nawóz nie spływa z roztopami\nmiędzyplony | wiążą azot, ograniczają wymywanie\nbezpieczne zbiorniki na gnojowicę | brak wycieków\nprogram azotanowy (dyrektywa azotanowa UE) | obowiązkowe limity nawożenia\n\nPunktacja CKE\n\n- 1 pkt — poprawne rozstrzygnięcie (obszar B) i poprawne uzasadnienie (przenikanie biogenów przez przepuszczalne piaski do warstwy wodonośnej zasilającej jezioro albo odwrotny — od jeziora — kierunek spływu wód w obszarze A ze względu na układ gliny zwałowej).\n- 0 pkt — samo rozstrzygnięcie bez uzasadnienia.\n- Razem: 1 pkt.\n\nTypowy błąd: **Odległość od jeziora nie decyduje.** Oba obszary sąsiadują z jeziorem — rozstrzyga **budowa geologiczna**, nie bliskość. Uzasadnienie w stylu „bo B leży bliżej jeziora\" **nie punktuje** (a na przekroju nie jest nawet prawdziwe). **Klucz wymaga rozstrzygnięcia I uzasadnienia łącznie za 1 punkt.** Samo „obszar B\" bez uzasadnienia = **0 pkt**. Zadanie nie ma punktacji częściowej. **Nachylenie warstwy nieprzepuszczalnej wyznacza kierunek spływu.** Wody gruntowe płyną **po stropie warstwy nieprzepuszczalnej**, zgodnie z jej nachyleniem — jak po zjeżdżalni. To najczęstszy błąd w zadaniach z przekroju hydrogeologicznego. **Glina zwałowa ≠ „nic nie przepuszcza nigdy\".** Przepuszcza, ale **bardzo wolno** ($k$ rzędu $10^{-8}\\ \\text{m/s}$ wobec $10^{-4}\\ \\text{m/s}$ dla piasków) — w skali zadania traktujemy ją jako **barierę**. **Eutrofizacja to skutek biogenów, nie „zanieczyszczeń\" ogólnie.** Warto nazwać sprawcę: **azotany ($\\text{NO}_3^-$)** i **fosforany ($\\text{PO}_4^{3-}$)** z nawozów mineralnych i obornika. **Czytaj legendę przekroju.** Barwa i sygnatura rozstrzygają, która warstwa jest przepuszczalna. Kropki = **piaski** (przepuszczalne), symbole otoczaków = **glina zwałowa** (nieprzepuszczalna).","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-12.webp","solution_image":null,"topics":"przekroj hydrogeologiczny, wody gruntowe, warstwa wodonosna, glina zwalowa, infiltracja, eutrofizacja","page_from":15,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 12. (0-1)
Poniżej przedstawiono przekrój hydrogeologiczny wybranego terenu. W obszarach A i B jest
prowadzona uprawa roślin z zastosowaniem intensywnego nawożenia, która może
przyczyniać się do eutrofizacji wód powierzchniowych.
Rozstrzygnij, który obszar rolniczy - A czy B - ma większy wpływ na jakość wody
w jeziorze. Uzasadnij wybór.
Obszar:
Uzasadnienie:
11.
0-1-2
12.
0-1
MGEP-R0_100

","answer_text_html":"

Zadanie 12. (0-1)
Wymagania ogólne
Wymagania szczegółowe
Zakres rozszerzony
I. Wiedza geograficzna

\n
  1. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do
\n

zrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru
i dynamiki procesów zachodzących
w środowisku geograficznym […].
II. Umiejętności i stosowanie wiedzy
w praktyce

\n
  1. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk
\n

i procesów geograficznych oraz
zróżnicowania przyrodniczego […] świata.

\n
  1. Formułowanie twierdzeń
\n

o prawidłowościach dotyczących
Zakres rozszerzony
I.7) Zdający identyfikuje zależności
przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne
i czasowe między elementami przestrzeni
geograficznej […].
IV.3) Zdający przedstawia uwarunkowania
występowania wód podziemnych […].
Zakres podstawowy
XIII.3) Zdający analizuje […] wpływ
działalności rolniczej, w tym chemizacji […]
na środowisko przyrodnicze.
funkcjonowania środowiska przyrodniczego
i społeczno-gospodarczego oraz
wzajemnych zależności w systemie
człowiek - przyroda - gospodarka.
Zasady oceniania
1 pkt - poprawne rozstrzygnięcie i poprawne uzasadnienie.
0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
Rozstrzygnięcie
obszar B
Przykładowe uzasadnienia
Zanieczyszczenia (substancje biogenne z nawozów) z obszaru B przenikają przez piaski
do warstwy wodonośnej, skąd przenikają do wód jeziora.
W obszarze B strefa saturacji zasila jezioro zanieczyszczonymi wodami, infiltrującymi
z powierzchni ziemi.
W obszarze A układ warstwy gliny zwałowej przyczynia się do przenikania wód
gruntowych z zanieczyszczeniami w stronę przeciwną do jeziora.

","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"

Odpowiedź: Obszar: B Uzasadnienie: W obszarze B od powierzchni terenu aż do zwierciadła wód gruntowych zalegają wyłącznie przepuszczalne piaski wodnolodowcowe. Substancje biogenne z nawozów (azotany i fosforany) rozpuszczone w wodzie opadowej swobodnie infiltrują w głąb, docierają do warstwy wodonośnej, a ta — leżąca na poziomie lustra jeziora — bezpośrednio zasila jezioro. Zanieczyszczenia trafiają więc do jeziora najkrótszą drogą. W obszarze A pod cienką warstwą piasków zalega nieprzepuszczalna glina zwałowa, która: - blokuje pionową infiltrację zanieczyszczeń w głąb profilu, - jest nachylona w kierunku przeciwnym do jeziora, więc płytkie wody gruntowe wraz z zanieczyszczeniami spływają po jej powierzchni od jeziora, a nie ku niemu. Wniosek: to obszar B ma większy wpływ na jakość wody w jeziorze.

\n

Treść zadania (CKE)

\n

Porównanie obszarów A i B

\n

Cecha | Obszar A | Obszar B
warstwa przypowierzchniowa | cienkie piaski | miąższe piaski
warstwa pod nią | glina zwałowa (nieprzepuszczalna) | brak bariery — piaski do zwierciadła wód
pionowa infiltracja do warstwy wodonośnej | zablokowana | swobodna
nachylenie stropu gliny | przeciwne do jeziora | —
kierunek spływu wód gruntowych | od jeziora | do jeziora
wpływ na jakość wody w jeziorze | mniejszy | większy ✔

\n

Przepuszczalność skał

\n

Skała | Współczynnik filtracji $k$, m/s | Ocena
żwir | $10^{-1}$–$10^{-3}$ | bardzo przepuszczalna
piasek | $10^{-3}$–$10^{-5}$ | przepuszczalna
piasek gliniasty | $10^{-5}$–$10^{-7}$ | słabo przepuszczalna
glina zwałowa | $10^{-7}$–$10^{-9}$ | praktycznie nieprzepuszczalna
ił | poniżej $10^{-9}$ | nieprzepuszczalna

\n

Strefy wód podziemnych

\n

Strefa | Opis
strefa aeracji (napowietrzania) | pory wypełnione powietrzem i wodą, nad zwierciadłem
zwierciadło wód gruntowych | górna granica strefy nasycenia
strefa saturacji (nasycenia) | pory wypełnione całkowicie wodą
warstwa wodonośna | przepuszczalna warstwa nasycona wodą
warstwa nieprzepuszczalna | podłoże warstwy wodonośnej — glina, ił

\n

Rodzaje wód podziemnych

\n

Typ | Położenie | Podatność na zanieczyszczenie
wody zaskórne (przypowierzchniowe) | tuż pod powierzchnią | bardzo duża
wody gruntowe | pierwsza warstwa wodonośna, swobodne zwierciadło | duża
wody wgłębne | pod warstwą nieprzepuszczalną, napięte zwierciadło | mała
wody artezyjskie | w niecce, wypływają samoczynnie | bardzo mała
wody głębinowe | bardzo głęboko, często zmineralizowane | znikoma

\n

Warstwa nieprzepuszczalna nad warstwą wodonośną to naturalna ochrona przed zanieczyszczeniem — dokładnie ta sytuacja występuje w obszarze A.

\n

Eutrofizacja — mechanizm

\n
  1. Dopływ biogenów — azotanów ($\\text{NO}_3^-$) i fosforanów ($\\text{PO}_4^{3-}$) z nawozów, ścieków, hodowli.
  2. Zakwit glonów i sinic — gwałtowny rozwój fitoplanktonu.
  3. Zmniejszenie przezroczystości wody — roślinność denna obumiera z braku światła.
  4. Rozkład martwej materii przez bakterie zużywa tlen.
  5. Deficyt tlenu (przyducha) — śnięcie ryb, warunki beztlenowe przy dnie.
  6. Wypłycanie i zarastanie jeziora — degradacja zbiornika.
\n

Wskaźnik | Jezioro oligotroficzne | Jezioro eutroficzne
zawartość biogenów | niska | wysoka
przezroczystość | duża (kilkanaście m) | mała (poniżej 1 m)
natlenienie przy dnie | dobre | złe
produkcja pierwotna | niska | bardzo wysoka
przykład | Hańcza, jeziora tatrzańskie | wiele jezior wielkopolskich

\n

Ochrona wód przed zanieczyszczeniami rolniczymi

\n

Metoda | Działanie
strefy buforowe (pasy zieleni nad wodą) | zatrzymują spływ biogenów
racjonalne nawożenie (dawki, terminy) | mniej biogenów w glebie
zakaz nawożenia zimą i na zmarzniętą glebę | nawóz nie spływa z roztopami
międzyplony | wiążą azot, ograniczają wymywanie
bezpieczne zbiorniki na gnojowicę | brak wycieków
program azotanowy (dyrektywa azotanowa UE) | obowiązkowe limity nawożenia

\n

Punktacja CKE

\n\n

Typowy błąd: Odległość od jeziora nie decyduje. Oba obszary sąsiadują z jeziorem — rozstrzyga budowa geologiczna, nie bliskość. Uzasadnienie w stylu „bo B leży bliżej jeziora" nie punktuje (a na przekroju nie jest nawet prawdziwe). Klucz wymaga rozstrzygnięcia I uzasadnienia łącznie za 1 punkt. Samo „obszar B" bez uzasadnienia = 0 pkt. Zadanie nie ma punktacji częściowej. Nachylenie warstwy nieprzepuszczalnej wyznacza kierunek spływu. Wody gruntowe płyną po stropie warstwy nieprzepuszczalnej, zgodnie z jej nachyleniem — jak po zjeżdżalni. To najczęstszy błąd w zadaniach z przekroju hydrogeologicznego. Glina zwałowa ≠ „nic nie przepuszcza nigdy". Przepuszcza, ale bardzo wolno ($k$ rzędu $10^{-8}\\ \\text{m/s}$ wobec $10^{-4}\\ \\text{m/s}$ dla piasków) — w skali zadania traktujemy ją jako barierę. Eutrofizacja to skutek biogenów, nie „zanieczyszczeń" ogólnie. Warto nazwać sprawcę: azotany ($\\text{NO}_3^-$) i fosforany ($\\text{PO}_4^{3-}$) z nawozów mineralnych i obornika. Czytaj legendę przekroju. Barwa i sygnatura rozstrzygają, która warstwa jest przepuszczalna. Kropki = piaski (przepuszczalne), symbole otoczaków = glina zwałowa (nieprzepuszczalna).

"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź: obszar B

\n
Rozstrzygnięcie
\n

Większy wpływ na jakość wody w jeziorze ma obszar B.

\n
Uzasadnienie
\n

Z przekroju hydrogeologicznego wynika, że obszar B leży na piaskach wodnolodowcowych (przepuszczalnych), pod którymi znajduje się warstwa wodonośna, a zwierciadło wód gruntowych łączy się bezpośrednio z jeziorem. Biogeny (związki azotu i fosforu) pochodzące z intensywnego nawożenia na obszarze B łatwo infiltrują (przenikają) przez przepuszczalne piaski w głąb, docierają do strefy saturacji (warstwy wodonośnej), a wody gruntowe zasilające jezioro przenoszą te zanieczyszczenia do zbiornika.

\n

W przypadku obszaru A na drodze migracji zanieczyszczeń w kierunku jeziora występuje warstwa gliny zwałowej, która - jako utwór słabo przepuszczalny - ogranicza przenikanie biogenów do warstwy wodonośnej i do wód jeziora. Dlatego to obszar B, pozbawiony takiej bariery, silniej przyczynia się do eutrofizacji i pogarszania jakości wody w jeziorze.

\n

Zasady oceniania CKE

\n"}]}