{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/14","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"14","points":1,"ptype":"true_false","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 14. (0-1)\nPoniżej przedstawiono temperaturę powierzchniowych wód Oceanu Spokojnego w wybranych\nokresach podczas fazy neutralnej oraz fazy ciepłej (El Nińo), różniących się cyrkulacją wód\noceanicznych.\nNa podstawie: www.naukaoklimacie.pl\nOceń prawdziwość poniższych stwierdzeń odnoszących się do wybrzeży Ameryki\nPołudniowej położonych między równikiem a 20° szerokości geograficznej\npołudniowej. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F - jeśli jest fałszywe.\nRóżnica temperatury wód oceanicznych między fazą neutralną a fazą ciepłą\nświadczy o tym, że przyczyną El Nińo jest nasilenie upwellingu.\nP\nF\nEl Nińo przyczynia się do intensyfikacji parowania wody morskiej i do wzrostu\nsum opadów atmosferycznych.\nP\nF\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 14. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania przyrodniczego […] świata.\n6. Kształtowanie umiejętności\nwieloaspektowego postrzegania przestrzeni\ni wyobraźni przestrzennej.\n11. Analizowanie zjawisk i współzależności\nzachodzących w środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem różnych map […].\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nIV.1) Zdający wyjaśnia […] wpływ\nmechanizmu ENSO na środowisko\ngeograficzne.\nZakres podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map […].\nZasady oceniania\n1 pkt - odpowiedź poprawna.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nFP","solution":"Odpowiedź: **FP** **1. F** Jest **dokładnie odwrotnie**. **Upwelling** to wynoszenie **zimnych wód głębinowych** ku powierzchni — jego nasilenie **obniżyłoby** temperaturę wody, a mapa pokazuje **wzrost** temperatury podczas El Niño. El Niño polega na **osłabieniu (a nawet zaniku) upwellingu** u wybrzeży Peru i Chile. Przyczyną jest **osłabienie pasatów** wschodnich, które w fazie neutralnej spychają ciepłą wodę powierzchniową na zachód, umożliwiając napływ zimnych wód z głębin. Gdy pasaty słabną, **ciepła woda cofa się na wschód** i „przykrywa\" strefę upwellingu. **2. P** Cieplejsza woda przy powierzchni oznacza **intensywniejsze parowanie** i większe uwilgotnienie powietrza. Ciepłe, wilgotne powietrze **wznosi się** (konwekcja), tworzy chmury i daje **obfite opady**. Dlatego podczas El Niño na zwykle skrajnie suchych wybrzeżach **Peru i Ekwadoru** występują **ulewy i powodzie** — a w rejonie **Atakamy** zdarza się nawet zjawisko „kwitnącej pustyni\".\n\nTreść zadania (CKE)\n\nTrzy fazy ENSO\n\nCecha | Faza neutralna | El Niño (faza ciepła) | La Niña (faza chłodna)\npasaty | normalne (E→W) | osłabione / odwrócone | wzmocnione\nciepła woda gromadzi się | na zachodzie (Indonezja) | na wschodzie (Peru) | skrajnie na zachodzie\nupwelling u Peru | normalny | osłabiony / zanika | wzmożony\ntemperatura wody u Peru | chłodna | ciepła (+2…+5 °C) | bardzo chłodna\nopady w Peru i Ekwadorze | znikome | ulewy, powodzie | susza\npogoda w Australii/Indonezji | normalna | susze, pożary | powodzie\nłowiska sardeli u Peru | bogate | załamanie | bardzo bogate\nczęstotliwość | — | co 2–7 lat | co 2–7 lat\n\nUpwelling — mechanizm\n\n1. Pasaty (wiatry wschodnie) spychają wodę powierzchniową od wybrzeża ku zachodowi.\n2. Dodatkowo działa efekt Coriolisa (spiralne odchylenie transportu Ekmana).\n3. Na miejsce odsuniętej wody wznoszą się wody głębinowe.\n4. Woda ta jest zimna i bogata w biogeny (azotany, fosforany, krzemiany).\n5. Efekt: niska temperatura powierzchni + eksplozja produkcji pierwotnej → jedne z najbogatszych łowisk świata.\n\nRejon upwellingu | Prąd | Kraj\nwybrzeże Peru i Chile | Peruwiański (Humboldta) | Peru, Chile\nwybrzeże Namibii i Angoli | Benguelski | Namibia\nwybrzeże Kalifornii | Kalifornijski | USA\nwybrzeże Maroka i Sahary Zach. | Kanaryjski | Maroko\nwybrzeże Somalii | Somalijski (sezonowy) | Somalia\n\nSkutki El Niño na świecie\n\nRegion | Skutek\nPeru, Ekwador, Chile | ulewy, powodzie, osuwiska, załamanie rybołówstwa\nAustralia, Indonezja | susze, pożary buszu, spadek plonów\nIndie | osłabienie monsunu letniego → susza\nAfryka Wschodnia | zwiększone opady\nAfryka Południowa | susza\nUSA (południe) | wilgotniejsze zimy\ncały świat | wzrost średniej temperatury globalnej o ok. 0,1–0,2 °C\n\nCyrkulacja Walkera\n\nFaza | Ciśnienie u Indonezji | Ciśnienie u Peru | Ruch powietrza\nneutralna | niskie | wysokie | wznoszenie na zachodzie, opadanie na wschodzie\nEl Niño | wzrasta | spada | komórka osłabiona lub odwrócona\nLa Niña | bardzo niskie | bardzo wysokie | komórka wzmocniona\n\nRóżnicę ciśnienia mierzy wskaźnik Oscylacji Południowej (SOI) — ujemny podczas El Niño, dodatni podczas La Niña.\n\nTemperatura wody a opady\n\n$$\\uparrow T_{\\text{wody}} \\;\\Rightarrow\\; \\uparrow \\text{parowanie} \\;\\Rightarrow\\; \\uparrow \\text{wilgotność} \\;\\Rightarrow\\; \\uparrow \\text{konwekcja} \\;\\Rightarrow\\; \\uparrow \\text{opady}$$\n\nTen sam mechanizm tłumaczy, dlaczego:\n- cyklony tropikalne powstają nad wodą o temperaturze co najmniej 26,5 °C,\n- pustynie nadmorskie (Namib, Atakama) leżą przy zimnych prądach,\n- podczas El Niño zwykle sucha Atakama doświadcza „kwitnącej pustyni\".\n\nPunktacja CKE\n\n- 1 pkt — odpowiedź poprawna: FP.\n- Razem: 1 pkt.\n\nTypowy błąd: **El Niño = osłabienie upwellingu, nie jego nasilenie.** To sedno pierwszego stwierdzenia. Nasilenie upwellingu to zjawisko **przeciwne** — **La Niña**, faza chłodna. **Upwelling przynosi zimną wodę.** Wynoszone wody głębinowe są **chłodne i bogate w składniki odżywcze** — stąd bogactwo ryb u wybrzeży Peru. El Niño **niszczy łowiska**, bo odcina dopływ biogenów. **Nazwa pochodzi od Bożego Narodzenia.** *El Niño* („Dzieciątko\") — bo peruwiańscy rybacy zauważali ocieplenie wód **w okolicach świąt**, w grudniu. **Nie myl skutków po obu stronach Pacyfiku.** El Niño oznacza **opady i powodzie w Ameryce Południowej**, a **susze i pożary w Australii i Indonezji**. La Niña — odwrotnie. **Ciepła woda → parowanie → opady.** To łańcuch, który warto mieć w głowie: wyższa temperatura wody = większe parowanie = więcej pary wodnej = silniejsza konwekcja = więcej opadów. **ENSO to zjawisko sprzężone ocean–atmosfera.** Skrót **ENSO** (*El Niño – Southern Oscillation*) obejmuje zarówno zmiany temperatury oceanu, jak i **Oscylację Południową** — wahania ciśnienia między Tahiti a Darwin.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-14.webp","solution_image":null,"topics":"El Nino, ENSO, upwelling, prad Peruwianski, cyrkulacja Walkera, opady w Ameryce Poludniowej","page_from":17,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 14. (0-1)<br>Poniżej przedstawiono temperaturę powierzchniowych wód Oceanu Spokojnego w wybranych<br>okresach podczas fazy neutralnej oraz fazy ciepłej (El Nińo), różniących się cyrkulacją wód<br>oceanicznych.<br>Na podstawie: www.naukaoklimacie.pl<br>Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń odnoszących się do wybrzeży Ameryki<br>Południowej położonych między równikiem a 20° szerokości geograficznej<br>południowej. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F - jeśli jest fałszywe.<br>Różnica temperatury wód oceanicznych między fazą neutralną a fazą ciepłą<br>świadczy o tym, że przyczyną El Nińo jest nasilenie upwellingu.<br>P<br>F<br>El Nińo przyczynia się do intensyfikacji parowania wody morskiej i do wzrostu<br>sum opadów atmosferycznych.<br>P<br>F<br>MGEP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 14. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>Zakres rozszerzony<br>I. Wiedza geograficzna</p>\n<ol><li>Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do</li></ol>\n<p>zrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru<br>i dynamiki procesów zachodzących<br>w środowisku geograficznym.<br>II. Umiejętności i stosowanie wiedzy<br>w praktyce</p>\n<ol><li>Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk</li></ol>\n<p>i procesów geograficznych oraz<br>zróżnicowania przyrodniczego […] świata.</p>\n<ol><li>Kształtowanie umiejętności</li></ol>\n<p>wieloaspektowego postrzegania przestrzeni<br>i wyobraźni przestrzennej.</p>\n<ol><li>Analizowanie zjawisk i współzależności</li></ol>\n<p>zachodzących w środowisku geograficznym<br>z wykorzystaniem różnych map […].<br>Zakres rozszerzony<br>I.7) Zdający identyfikuje zależności<br>przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne<br>i czasowe między elementami przestrzeni<br>geograficznej […].<br>IV.1) Zdający wyjaśnia […] wpływ<br>mechanizmu ENSO na środowisko<br>geograficzne.<br>Zakres podstawowy<br>I.3) Zdający czyta i interpretuje treści<br>różnych map […].<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - odpowiedź poprawna.<br>0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie<br>FP</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>FP</strong> <strong>1. F</strong> Jest <strong>dokładnie odwrotnie</strong>. <strong>Upwelling</strong> to wynoszenie <strong>zimnych wód głębinowych</strong> ku powierzchni — jego nasilenie <strong>obniżyłoby</strong> temperaturę wody, a mapa pokazuje <strong>wzrost</strong> temperatury podczas El Niño. El Niño polega na <strong>osłabieniu (a nawet zaniku) upwellingu</strong> u wybrzeży Peru i Chile. Przyczyną jest <strong>osłabienie pasatów</strong> wschodnich, które w fazie neutralnej spychają ciepłą wodę powierzchniową na zachód, umożliwiając napływ zimnych wód z głębin. Gdy pasaty słabną, <strong>ciepła woda cofa się na wschód</strong> i „przykrywa&quot; strefę upwellingu. <strong>2. P</strong> Cieplejsza woda przy powierzchni oznacza <strong>intensywniejsze parowanie</strong> i większe uwilgotnienie powietrza. Ciepłe, wilgotne powietrze <strong>wznosi się</strong> (konwekcja), tworzy chmury i daje <strong>obfite opady</strong>. Dlatego podczas El Niño na zwykle skrajnie suchych wybrzeżach <strong>Peru i Ekwadoru</strong> występują <strong>ulewy i powodzie</strong> — a w rejonie <strong>Atakamy</strong> zdarza się nawet zjawisko „kwitnącej pustyni&quot;.</p>\n<p>Treść zadania (CKE)</p>\n<p>Trzy fazy ENSO</p>\n<p>Cecha | Faza neutralna | El Niño (faza ciepła) | La Niña (faza chłodna)<br>pasaty | normalne (E→W) | osłabione / odwrócone | wzmocnione<br>ciepła woda gromadzi się | na zachodzie (Indonezja) | na wschodzie (Peru) | skrajnie na zachodzie<br>upwelling u Peru | normalny | osłabiony / zanika | wzmożony<br>temperatura wody u Peru | chłodna | ciepła (+2…+5 °C) | bardzo chłodna<br>opady w Peru i Ekwadorze | znikome | ulewy, powodzie | susza<br>pogoda w Australii/Indonezji | normalna | susze, pożary | powodzie<br>łowiska sardeli u Peru | bogate | załamanie | bardzo bogate<br>częstotliwość | — | co 2–7 lat | co 2–7 lat</p>\n<p>Upwelling — mechanizm</p>\n<ol><li>Pasaty (wiatry wschodnie) spychają wodę powierzchniową od wybrzeża ku zachodowi.</li><li>Dodatkowo działa efekt Coriolisa (spiralne odchylenie transportu Ekmana).</li><li>Na miejsce odsuniętej wody wznoszą się wody głębinowe.</li><li>Woda ta jest zimna i bogata w biogeny (azotany, fosforany, krzemiany).</li><li>Efekt: niska temperatura powierzchni + eksplozja produkcji pierwotnej → jedne z najbogatszych łowisk świata.</li></ol>\n<p>Rejon upwellingu | Prąd | Kraj<br>wybrzeże Peru i Chile | Peruwiański (Humboldta) | Peru, Chile<br>wybrzeże Namibii i Angoli | Benguelski | Namibia<br>wybrzeże Kalifornii | Kalifornijski | USA<br>wybrzeże Maroka i Sahary Zach. | Kanaryjski | Maroko<br>wybrzeże Somalii | Somalijski (sezonowy) | Somalia</p>\n<p>Skutki El Niño na świecie</p>\n<p>Region | Skutek<br>Peru, Ekwador, Chile | ulewy, powodzie, osuwiska, załamanie rybołówstwa<br>Australia, Indonezja | susze, pożary buszu, spadek plonów<br>Indie | osłabienie monsunu letniego → susza<br>Afryka Wschodnia | zwiększone opady<br>Afryka Południowa | susza<br>USA (południe) | wilgotniejsze zimy<br>cały świat | wzrost średniej temperatury globalnej o ok. 0,1–0,2 °C</p>\n<p>Cyrkulacja Walkera</p>\n<p>Faza | Ciśnienie u Indonezji | Ciśnienie u Peru | Ruch powietrza<br>neutralna | niskie | wysokie | wznoszenie na zachodzie, opadanie na wschodzie<br>El Niño | wzrasta | spada | komórka osłabiona lub odwrócona<br>La Niña | bardzo niskie | bardzo wysokie | komórka wzmocniona</p>\n<p>Różnicę ciśnienia mierzy wskaźnik Oscylacji Południowej (SOI) — ujemny podczas El Niño, dodatni podczas La Niña.</p>\n<p>Temperatura wody a opady</p>\n<p>$$\\uparrow T_{\\text{wody}} \\;\\Rightarrow\\; \\uparrow \\text{parowanie} \\;\\Rightarrow\\; \\uparrow \\text{wilgotność} \\;\\Rightarrow\\; \\uparrow \\text{konwekcja} \\;\\Rightarrow\\; \\uparrow \\text{opady}$$</p>\n<p>Ten sam mechanizm tłumaczy, dlaczego:</p>\n<ul><li>cyklony tropikalne powstają nad wodą o temperaturze co najmniej 26,5 °C,</li><li>pustynie nadmorskie (Namib, Atakama) leżą przy zimnych prądach,</li><li>podczas El Niño zwykle sucha Atakama doświadcza „kwitnącej pustyni&quot;.</li></ul>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>1 pkt — odpowiedź poprawna: FP.</li><li>Razem: 1 pkt.</li></ul>\n<p>Typowy błąd: <strong>El Niño = osłabienie upwellingu, nie jego nasilenie.</strong> To sedno pierwszego stwierdzenia. Nasilenie upwellingu to zjawisko <strong>przeciwne</strong> — <strong>La Niña</strong>, faza chłodna. <strong>Upwelling przynosi zimną wodę.</strong> Wynoszone wody głębinowe są <strong>chłodne i bogate w składniki odżywcze</strong> — stąd bogactwo ryb u wybrzeży Peru. El Niño <strong>niszczy łowiska</strong>, bo odcina dopływ biogenów. <strong>Nazwa pochodzi od Bożego Narodzenia.</strong> <em>El Niño</em> („Dzieciątko&quot;) — bo peruwiańscy rybacy zauważali ocieplenie wód <strong>w okolicach świąt</strong>, w grudniu. <strong>Nie myl skutków po obu stronach Pacyfiku.</strong> El Niño oznacza <strong>opady i powodzie w Ameryce Południowej</strong>, a <strong>susze i pożary w Australii i Indonezji</strong>. La Niña — odwrotnie. <strong>Ciepła woda → parowanie → opady.</strong> To łańcuch, który warto mieć w głowie: wyższa temperatura wody = większe parowanie = więcej pary wodnej = silniejsza konwekcja = więcej opadów. <strong>ENSO to zjawisko sprzężone ocean–atmosfera.</strong> Skrót <strong>ENSO</strong> (<em>El Niño – Southern Oscillation</em>) obejmuje zarówno zmiany temperatury oceanu, jak i <strong>Oscylację Południową</strong> — wahania ciśnienia między Tahiti a Darwin.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź: FP</h4>\n<h5>Uzasadnienie</h5>\n<p><strong>Stwierdzenie 1 - FAŁSZ (F).</strong> Wzrost temperatury powierzchniowej wód Oceanu Spokojnego u wybrzeży Ameryki Południowej podczas fazy ciepłej (El Nińo) świadczy o <strong>osłabieniu</strong>, a nie nasileniu upwellingu. W czasie El Nińo zanika wynoszenie chłodnych wód głębinowych ku powierzchni, więc twierdzenie, że przyczyną jest nasilenie upwellingu, jest fałszywe.</p>\n<p><strong>Stwierdzenie 2 - PRAWDA (P).</strong> Ocieplenie powierzchni oceanu podczas El Nińo <strong>intensyfikuje parowanie wody morskiej</strong>, sprzyja konwekcji i prowadzi do <strong>wzrostu sum opadów atmosferycznych</strong> na tym obszarze - stwierdzenie jest prawdziwe.</p>\n<p>Zestawienie ocen daje odpowiedź <strong>FP</strong>.</p>\n<h4>Zasady oceniania CKE</h4>\n<ul><li><strong>1 pkt</strong> - odpowiedź poprawna (FP).</li><li><strong>0 pkt</strong> - odpowiedź niespełniająca wymagań albo brak odpowiedzi.</li></ul>"}]}