{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/15","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"15","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 15. (0-1)\nNa zdjęciu satelitarnym przedstawiono zachmurzenie nad Australią i nad przyległymi\nakwenami. Literą N oznaczono centrum niżu barycznego, niebieską sygnaturą - front\natmosferyczny, który przemieszcza się na północny wschód, a literą X - wybrany obszar.\nNa podstawie: www.media.bom.gov.au\nWyjaśnij, dlaczego nasunięcie się strefy zachmurzenia związanej z frontem\natmosferycznym nad obszar oznaczony literą X przyczyni się do zmniejszenia dobowej\namplitudy temperatury powietrza na tym obszarze.\nX\n15.\n0-1\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 15. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowanie przyrodniczego […] świata.\n4. Formułowanie twierdzeń\no prawidłowościach dotyczących\nfunkcjonowania środowiska przyrodniczego\n[…].\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nIII.2) Zdający przedstawia\ncharakterystyczne zmiany pogody w czasie\nprzemieszczania się frontów\natmosferycznych […].\nIII.7) Zdający dostrzega prawidłowości\nw rozmieszczeniu zjawisk i procesów\natmosferycznych.\nZakres podstawowy\nIII.4) Zdający analizuje […] zdjęcia\nsatelitarne w celu przedstawienia\naktualnego stanu […] pogody.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne wyjaśnienie odnoszące się do przyczyny zmniejszenia amplitudy.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nDuże zachmurzenie przyczynia się do zmniejszenia nasłonecznienia (usłonecznienia),\nwięc temperatura powietrza w pochmurny dzień jest niższa niż przy bezchmurnym niebie,\nco zmniejsza amplitudę dobową temperatury powietrza.\nW nocy chmury utrudniają wypromieniowanie ciepła, więc temperatura powietrza nie\nspada tak znacznie jak podczas bezchmurnej nocy, co zmniejsza amplitudę dobową\ntemperatury powietrza.","solution":"Odpowiedź: **Wyjaśnienie** (wystarczy jedno z dwóch ujęć; najlepsza odpowiedź łączy oba): **W dzień — chmury obniżają maksimum.** Duże zachmurzenie **odbija i rozprasza promieniowanie słoneczne**, zmniejszając **nasłonecznienie (usłonecznienie)** powierzchni. Do gruntu dociera mniej energii, więc powietrze nagrzewa się słabiej — **temperatura maksymalna** w pochmurny dzień jest **niższa** niż przy bezchmurnym niebie. **W nocy — chmury podnoszą minimum.** Chmury **pochłaniają promieniowanie długofalowe** wysyłane przez nagrzaną powierzchnię Ziemi i **wypromieniowują je z powrotem** ku powierzchni. Utrudniają w ten sposób **wypromieniowanie ciepła**, więc temperatura w nocy **nie spada tak nisko** jak przy bezchmurnym niebie. **Wniosek:** maksimum dobowe zostaje **obniżone**, a minimum **podwyższone**, zatem różnica między nimi — czyli **amplituda dobowa** — **maleje**: $$A_d = t_{max} - t_{min} \\quad\\Rightarrow\\quad \\downarrow t_{max},\\ \\uparrow t_{min} \\;\\Rightarrow\\; \\downarrow A_d$$\n\nTreść zadania (CKE)\n\nWpływ zachmurzenia na temperaturę\n\nPora doby | Bez chmur | Z chmurami | Skutek\ndzień | pełne nasłonecznienie → silne nagrzanie | chmury odbijają i rozpraszają promieniowanie → słabsze nagrzanie | $t_{max}$ niższe\nnoc | swobodne wypromieniowanie ciepła → silne wychłodzenie | chmury pochłaniają i odsyłają promieniowanie długofalowe | $t_{min}$ wyższe\namplituda dobowa | duża | mała | maleje\n\nCzynniki wpływające na amplitudę dobową temperatury\n\nCzynnik | Amplituda duża | Amplituda mała\nzachmurzenie | brak chmur | duże zachmurzenie\nwilgotność powietrza | niska | wysoka\nodległość od morza | w głębi lądu | nad morzem\npora roku | lato | zima (średnie szerokości)\nszerokość geograficzna | strefa zwrotnikowa | strefa okołobiegunowa\npokrycie terenu | piasek, skała | las, łąka, woda\nrzeźba | dno kotliny (zastoiska) | stok, wierzchowina\n\nMiejsce | Typowa amplituda dobowa\nSahara | do 40–50 °C\nstep | 15–20 °C\nPolska (lato) | 10–12 °C\nwybrzeże morskie | 3–6 °C\nlas równikowy | 5–8 °C\nocean otwarty | poniżej 1 °C\n\nBilans radiacyjny — dwa rodzaje promieniowania\n\nRodzaj | Źródło | Długość fali | Rola chmur\nkrótkofalowe | Słońce | 0,3–4 µm | odbijają (albedo) — chłodzą\ndługofalowe | powierzchnia Ziemi | 4–100 µm | pochłaniają i odsyłają — ogrzewają\n\n$$\\text{albedo chmur} \\approx 40\\text{–}90\\% \\qquad \\text{albedo Ziemi (średnie)} \\approx 30\\%$$\n\nFronty atmosferyczne\n\nFront | Ruch mas | Chmury | Opady | Po przejściu\nchłodny | zimne powietrze wypiera ciepłe | Cb (kłębiaste, potężne) | krótkie, ulewne, burze | ochłodzenie, przejaśnienia\nciepły | ciepłe nasuwa się na zimne | Ci → Cs → As → Ns | długotrwałe, ciągłe | ocieplenie, zachmurzenie\nzokludowany | front chłodny dogania ciepły | mieszane | umiarkowane, długie | zanik kontrastu\nstacjonarny | brak ruchu | warstwowe | długotrwałe | bez zmian\n\nUkłady baryczne na obu półkulach\n\nUkład | Ciśnienie | Ruch powietrza | Kierunek wiatru N | Kierunek wiatru S\nniż (cyklon) | niskie w centrum | wznoszący | przeciwnie do wskazówek zegara | zgodnie ze wskazówkami\nwyż (antycyklon) | wysokie w centrum | opadający | zgodnie ze wskazówkami | przeciwnie\n\nCecha | Niż | Wyż\nzachmurzenie | duże | małe\nopady | tak | nie\namplituda dobowa | mała | duża\npogoda latem | chłodniej, deszczowo | upalnie\npogoda zimą | łagodniej, śnieg | mróz, mgły, smog\n\nAustralia z zadania leży na półkuli południowej, więc powietrze wokół niżu N krąży zgodnie z ruchem wskazówek zegara.\n\nPunktacja CKE\n\n- 1 pkt — poprawne wyjaśnienie odnoszące się do przyczyny zmniejszenia amplitudy: mniejsze nasłonecznienie w dzień (niższe maksimum) albo utrudnione wypromieniowanie w nocy (wyższe minimum).\n- Razem: 1 pkt.\n\nTypowy błąd: **Nie wystarczy napisać „bo będzie chłodniej\".** Amplituda to **różnica** maksimum i minimum — zadanie wymaga wyjaśnienia, dlaczego ta **różnica maleje**, a nie dlaczego spada temperatura. **Wystarczy jedno ujęcie, ale musi być pełne.** Klucz uznaje albo mechanizm dzienny (mniejsze nasłonecznienie → niższe maksimum), albo nocny (utrudnione wypromieniowanie → wyższe minimum). Odpowiedź „chmury zasłaniają Słońce\" bez wskazania **wpływu na amplitudę** nie punktuje. **Chmury działają w obie strony.** W dzień **chłodzą** (odbijają promieniowanie krótkofalowe — efekt albedo), w nocy **ogrzewają** (zatrzymują promieniowanie długofalowe — efekt cieplarniany). Oba skutki **zmniejszają amplitudę**. **Największe amplitudy dobowe występują na pustyniach.** Powód: **brak chmur i pary wodnej**. W dzień do 50 °C, w nocy blisko 0 °C — amplituda ponad 40 °C. To najlepsza ilustracja mechanizmu z zadania. **Nie myl amplitudy dobowej z roczną.** **Dobowa** zależy głównie od zachmurzenia, wilgotności i bliskości wody; **roczna** — od szerokości geograficznej i stopnia kontynentalizmu. **Front nad Australią to najczęściej front chłodny.** Australia leży na półkuli południowej, więc niże wirują tam **zgodnie z ruchem wskazówek zegara** — odwrotnie niż w Europie.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-15.webp","solution_image":null,"topics":"amplituda dobowa temperatury, zachmurzenie, front atmosferyczny, nasloneczenie, wypromieniowanie","page_from":18,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 15. (0-1)<br>Na zdjęciu satelitarnym przedstawiono zachmurzenie nad Australią i nad przyległymi<br>akwenami. Literą N oznaczono centrum niżu barycznego, niebieską sygnaturą - front<br>atmosferyczny, który przemieszcza się na północny wschód, a literą X - wybrany obszar.<br>Na podstawie: www.media.bom.gov.au<br>Wyjaśnij, dlaczego nasunięcie się strefy zachmurzenia związanej z frontem<br>atmosferycznym nad obszar oznaczony literą X przyczyni się do zmniejszenia dobowej<br>amplitudy temperatury powietrza na tym obszarze.<br>X<br>15.<br>0-1<br>MGEP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 15. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>Zakres rozszerzony<br>I. Wiedza geograficzna</p>\n<ol><li>Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do</li></ol>\n<p>zrozumienia istoty zjawisk […].<br>II. Umiejętności i stosowanie wiedzy<br>w praktyce</p>\n<ol><li>Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk</li></ol>\n<p>i procesów geograficznych oraz<br>zróżnicowanie przyrodniczego […] świata.</p>\n<ol><li>Formułowanie twierdzeń</li></ol>\n<p>o prawidłowościach dotyczących<br>funkcjonowania środowiska przyrodniczego<br>[…].<br>Zakres rozszerzony<br>I.7) Zdający identyfikuje zależności<br>przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne<br>i czasowe między elementami przestrzeni<br>geograficznej […].<br>III.2) Zdający przedstawia<br>charakterystyczne zmiany pogody w czasie<br>przemieszczania się frontów<br>atmosferycznych […].<br>III.7) Zdający dostrzega prawidłowości<br>w rozmieszczeniu zjawisk i procesów<br>atmosferycznych.<br>Zakres podstawowy<br>III.4) Zdający analizuje […] zdjęcia<br>satelitarne w celu przedstawienia<br>aktualnego stanu […] pogody.<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - poprawne wyjaśnienie odnoszące się do przyczyny zmniejszenia amplitudy.<br>0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.<br>Przykładowe odpowiedzi<br>Duże zachmurzenie przyczynia się do zmniejszenia nasłonecznienia (usłonecznienia),<br>więc temperatura powietrza w pochmurny dzień jest niższa niż przy bezchmurnym niebie,<br>co zmniejsza amplitudę dobową temperatury powietrza.<br>W nocy chmury utrudniają wypromieniowanie ciepła, więc temperatura powietrza nie<br>spada tak znacznie jak podczas bezchmurnej nocy, co zmniejsza amplitudę dobową<br>temperatury powietrza.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>Wyjaśnienie</strong> (wystarczy jedno z dwóch ujęć; najlepsza odpowiedź łączy oba): <strong>W dzień — chmury obniżają maksimum.</strong> Duże zachmurzenie <strong>odbija i rozprasza promieniowanie słoneczne</strong>, zmniejszając <strong>nasłonecznienie (usłonecznienie)</strong> powierzchni. Do gruntu dociera mniej energii, więc powietrze nagrzewa się słabiej — <strong>temperatura maksymalna</strong> w pochmurny dzień jest <strong>niższa</strong> niż przy bezchmurnym niebie. <strong>W nocy — chmury podnoszą minimum.</strong> Chmury <strong>pochłaniają promieniowanie długofalowe</strong> wysyłane przez nagrzaną powierzchnię Ziemi i <strong>wypromieniowują je z powrotem</strong> ku powierzchni. Utrudniają w ten sposób <strong>wypromieniowanie ciepła</strong>, więc temperatura w nocy <strong>nie spada tak nisko</strong> jak przy bezchmurnym niebie. <strong>Wniosek:</strong> maksimum dobowe zostaje <strong>obniżone</strong>, a minimum <strong>podwyższone</strong>, zatem różnica między nimi — czyli <strong>amplituda dobowa</strong> — <strong>maleje</strong>: $$A_d = t_{max} - t_{min} \\quad\\Rightarrow\\quad \\downarrow t_{max},\\ \\uparrow t_{min} \\;\\Rightarrow\\; \\downarrow A_d$$</p>\n<p>Treść zadania (CKE)</p>\n<p>Wpływ zachmurzenia na temperaturę</p>\n<p>Pora doby | Bez chmur | Z chmurami | Skutek<br>dzień | pełne nasłonecznienie → silne nagrzanie | chmury odbijają i rozpraszają promieniowanie → słabsze nagrzanie | $t_{max}$ niższe<br>noc | swobodne wypromieniowanie ciepła → silne wychłodzenie | chmury pochłaniają i odsyłają promieniowanie długofalowe | $t_{min}$ wyższe<br>amplituda dobowa | duża | mała | maleje</p>\n<p>Czynniki wpływające na amplitudę dobową temperatury</p>\n<p>Czynnik | Amplituda duża | Amplituda mała<br>zachmurzenie | brak chmur | duże zachmurzenie<br>wilgotność powietrza | niska | wysoka<br>odległość od morza | w głębi lądu | nad morzem<br>pora roku | lato | zima (średnie szerokości)<br>szerokość geograficzna | strefa zwrotnikowa | strefa okołobiegunowa<br>pokrycie terenu | piasek, skała | las, łąka, woda<br>rzeźba | dno kotliny (zastoiska) | stok, wierzchowina</p>\n<p>Miejsce | Typowa amplituda dobowa<br>Sahara | do 40–50 °C<br>step | 15–20 °C<br>Polska (lato) | 10–12 °C<br>wybrzeże morskie | 3–6 °C<br>las równikowy | 5–8 °C<br>ocean otwarty | poniżej 1 °C</p>\n<p>Bilans radiacyjny — dwa rodzaje promieniowania</p>\n<p>Rodzaj | Źródło | Długość fali | Rola chmur<br>krótkofalowe | Słońce | 0,3–4 µm | odbijają (albedo) — chłodzą<br>długofalowe | powierzchnia Ziemi | 4–100 µm | pochłaniają i odsyłają — ogrzewają</p>\n<p>$$\\text{albedo chmur} \\approx 40\\text{–}90\\% \\qquad \\text{albedo Ziemi (średnie)} \\approx 30\\%$$</p>\n<p>Fronty atmosferyczne</p>\n<p>Front | Ruch mas | Chmury | Opady | Po przejściu<br>chłodny | zimne powietrze wypiera ciepłe | Cb (kłębiaste, potężne) | krótkie, ulewne, burze | ochłodzenie, przejaśnienia<br>ciepły | ciepłe nasuwa się na zimne | Ci → Cs → As → Ns | długotrwałe, ciągłe | ocieplenie, zachmurzenie<br>zokludowany | front chłodny dogania ciepły | mieszane | umiarkowane, długie | zanik kontrastu<br>stacjonarny | brak ruchu | warstwowe | długotrwałe | bez zmian</p>\n<p>Układy baryczne na obu półkulach</p>\n<p>Układ | Ciśnienie | Ruch powietrza | Kierunek wiatru N | Kierunek wiatru S<br>niż (cyklon) | niskie w centrum | wznoszący | przeciwnie do wskazówek zegara | zgodnie ze wskazówkami<br>wyż (antycyklon) | wysokie w centrum | opadający | zgodnie ze wskazówkami | przeciwnie</p>\n<p>Cecha | Niż | Wyż<br>zachmurzenie | duże | małe<br>opady | tak | nie<br>amplituda dobowa | mała | duża<br>pogoda latem | chłodniej, deszczowo | upalnie<br>pogoda zimą | łagodniej, śnieg | mróz, mgły, smog</p>\n<p>Australia z zadania leży na półkuli południowej, więc powietrze wokół niżu N krąży zgodnie z ruchem wskazówek zegara.</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>1 pkt — poprawne wyjaśnienie odnoszące się do przyczyny zmniejszenia amplitudy: mniejsze nasłonecznienie w dzień (niższe maksimum) albo utrudnione wypromieniowanie w nocy (wyższe minimum).</li><li>Razem: 1 pkt.</li></ul>\n<p>Typowy błąd: <strong>Nie wystarczy napisać „bo będzie chłodniej&quot;.</strong> Amplituda to <strong>różnica</strong> maksimum i minimum — zadanie wymaga wyjaśnienia, dlaczego ta <strong>różnica maleje</strong>, a nie dlaczego spada temperatura. <strong>Wystarczy jedno ujęcie, ale musi być pełne.</strong> Klucz uznaje albo mechanizm dzienny (mniejsze nasłonecznienie → niższe maksimum), albo nocny (utrudnione wypromieniowanie → wyższe minimum). Odpowiedź „chmury zasłaniają Słońce&quot; bez wskazania <strong>wpływu na amplitudę</strong> nie punktuje. <strong>Chmury działają w obie strony.</strong> W dzień <strong>chłodzą</strong> (odbijają promieniowanie krótkofalowe — efekt albedo), w nocy <strong>ogrzewają</strong> (zatrzymują promieniowanie długofalowe — efekt cieplarniany). Oba skutki <strong>zmniejszają amplitudę</strong>. <strong>Największe amplitudy dobowe występują na pustyniach.</strong> Powód: <strong>brak chmur i pary wodnej</strong>. W dzień do 50 °C, w nocy blisko 0 °C — amplituda ponad 40 °C. To najlepsza ilustracja mechanizmu z zadania. <strong>Nie myl amplitudy dobowej z roczną.</strong> <strong>Dobowa</strong> zależy głównie od zachmurzenia, wilgotności i bliskości wody; <strong>roczna</strong> — od szerokości geograficznej i stopnia kontynentalizmu. <strong>Front nad Australią to najczęściej front chłodny.</strong> Australia leży na półkuli południowej, więc niże wirują tam <strong>zgodnie z ruchem wskazówek zegara</strong> — odwrotnie niż w Europie.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź (przykładowa)</h4>\n<p>Nasunięcie się strefy zachmurzenia frontowego nad obszar X zmniejszy dobową amplitudę temperatury, ponieważ chmury oddziałują przeciwstawnie w dzień i w nocy:</p>\n<ul><li><strong>W dzień</strong> duże zachmurzenie <strong>odbija i pochłania część promieniowania słonecznego</strong>, ograniczając nasłonecznienie powierzchni, przez co <strong>temperatura maksymalna jest niższa</strong> niż przy niebie bezchmurnym.</li><li><strong>W nocy</strong> chmury <strong>utrudniają wypromieniowanie ciepła</strong> z powierzchni Ziemi (działają jak „koc&quot;, zawracając promieniowanie długofalowe), przez co <strong>temperatura minimalna jest wyższa</strong> - powietrze nie wychładza się tak silnie.</li></ul>\n<p>Jednoczesne obniżenie temperatury maksymalnej i podwyższenie minimalnej powoduje <strong>zmniejszenie dobowej amplitudy temperatury</strong> na obszarze X.</p>\n<h4>Zasady oceniania CKE</h4>\n<ul><li><strong>1 pkt</strong> - poprawne wyjaśnienie odnoszące się do przyczyny zmniejszenia amplitudy (ograniczenie nasłonecznienia w dzień + utrudnione wypromieniowanie ciepła w nocy).</li><li><strong>0 pkt</strong> - odpowiedź niespełniająca wymagań albo brak odpowiedzi.</li></ul>"}]}