{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/16","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"16","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 16. (0-2)\nPoniżej przedstawiono wybrane strefowe formacje roślinne. Fotografię oznaczoną literą A\nwykonano w Etiopii, a literą B - w stanie Alaska.\nA\nB\nNa podstawie: www.britannica.com\nUzupełnij zdania. Wpisz w luki właściwe określenia, wybrane spośród podanych\nw nawiasach.\nWiększą wartością szerokości geograficznej charakteryzuje się obszar przedstawiony na\nfotografii (A / B)\nPory roku wynikające z rozkładu opadów atmosferycznych warunkują występowanie\nstrefowej formacji roślinnej, przedstawionej na fotografii (A / B)\nW porównaniu z obszarem występowania stepów w klimacie umiarkowanym ciepłym, gleby\nstrefowe obszarów przedstawionych na obu fotografiach charakteryzują się poziomem\npróchnicznym o (mniejszej / większej ) miąższości.\n16.\n0-1-2\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 16. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym w skali\nlokalnej, regionalnej […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nZakres podstawowy\nVI.4) Zdający wyjaśnia zależności między\nklimatem, występowaniem typów gleb\ni formacji roślinnych w układzie strefowym.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania przyrodniczego, społeczno-\ngospodarczego i kulturowego świata.\n4. Formułowanie twierdzeń\no prawidłowościach dotyczących\nfunkcjonowania środowiska przyrodniczego\ni społeczno-gospodarczego oraz\nwzajemnych zależności w systemie\nczłowiek - przyroda - gospodarka.\nZakres podstawowy\n1. Korzystanie z […] fotografii […] w celu\nzdobywania, przetwarzania\ni prezentowania informacji geograficznych.\nZasady oceniania\n2 pkt - trzy poprawnie odpowiedzi.\n1 pkt - dwie poprawne odpowiedzi.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nB\nA\nmniejszej","solution":"Odpowiedź: **1. B** Fotografia **B** to **tundra** ze stanu **Alaska** — leży ona za **kołem podbiegunowym północnym** lub tuż przed nim, czyli na szerokości ok. **63–70°N**. Fotografia **A** to **sawanna** w **Etiopii**, na szerokości ok. **5–14°N**. Większa **wartość** szerokości geograficznej dotyczy więc obszaru **B**. **2. A** W strefie **sawann** (klimat **podrównikowy**) temperatura jest wysoka i wyrównana przez cały rok, a rytm przyrody wyznaczają **pora deszczowa i pora sucha**. To **rozkład opadów**, a nie temperatura, decyduje o wegetacji: w porze deszczowej trawy bujnie rosną, w porze suchej usychają, a drzewa zrzucają liście. W **tundrze** (klimat **subpolarny**) pory roku wynikają z **temperatury i oświetlenia** — krótkie, chłodne lato i długa, mroźna zima z nocą polarną. **3. mniejszej** Gleby strefowe sawann (**gleby czerwone/ferralitowe, cynamonowe**) i tundry (**gleby tundrowe glejowe**) mają **cieńszy poziom próchniczny** niż **czarnoziemy** stepowe: - **w tundrze** — niska temperatura **hamuje rozkład** materii organicznej, a **wieloletnia zmarzlina** ogranicza głębokość profilu glebowego; próchnica gromadzi się w cienkiej warstwie, często w postaci **torfu**; - **na sawannie** — wysoka temperatura i wilgoć w porze deszczowej powodują **bardzo szybką mineralizację** materii organicznej i **wymywanie** składników w głąb (laterytyzacja), więc próchnica nie zdąża się nagromadzić; - **w stepie** — umiarkowana temperatura, obfitość szczątków traw i **niedobór opadów** ograniczający wymywanie tworzą **najgrubszy na świecie poziom próchniczny** (**czarnoziemy**, nawet **ponad 1 m**).\n\nTreść zadania (CKE)\n\nStrefy roślinne i gleby od równika do bieguna\n\nStrefa roślinna | Klimat | Szerokość geogr. | Gleba strefowa | Poziom próchniczny\nwilgotny las równikowy | równikowy wybitnie wilgotny | 0–5° | czerwonożółte ferralitowe | bardzo cienki, gleba uboga\nsawanna | podrównikowy | 5–20° | czerwone, czerwonobure | cienki\npustynia | zwrotnikowy suchy | 20–30° | inicjalne, szarozjemy | znikomy\nroślinność twardolistna | podzwrotnikowy śródziemnomorski | 30–40° | cynamonowe | średni\nstep, preria | umiarkowany ciepły suchy | 40–50° | czarnoziemy | największy — do 1 m i więcej\nlas liściasty i mieszany | umiarkowany ciepły wilgotny | 45–55° | gleby brunatne, płowe | średni\ntajga | umiarkowany chłodny | 55–65° | bielicowe | cienki, kwaśny\ntundra | subpolarny | 65–75° | tundrowe glejowe, torfowe | cienki, zmarzlina w podłożu\npustynia lodowa | polarny | powyżej 75° | brak gleby | brak\n\nSawanna a tundra\n\nCecha | A — sawanna (Etiopia) | B — tundra (Alaska)\nszerokość geograficzna | ok. 5–14°N | ok. 63–70°N\nklimat | podrównikowy | subpolarny\nśrednia temperatura roczna | 20–28 °C | −10…0 °C\nco wyznacza pory roku | rozkład opadów ✔ | temperatura i oświetlenie\npory roku | deszczowa i sucha | krótkie lato, długa zima\nroślinność | trawy + akacje, baobaby | mchy, porosty, krzewinki, karłowate brzozy i wierzby\ndrzewa | pojedyncze, parasolowate | brak (poza doliną rzek)\nokres wegetacyjny | do 9 miesięcy | 1,5–3 miesiące\ngleba | czerwona, ferralitowa | glejowa, torfowa\nograniczenie | niedobór wody w porze suchej | niska temperatura, zmarzlina\n\nMiąższość poziomu próchnicznego — dlaczego czarnoziem wygrywa\n\nWarunek | Step (czarnoziem) | Sawanna | Tundra\ndopływ materii organicznej | duży (gęste trawy, korzenie) | duży | mały\ntempo rozkładu | umiarkowane ✔ | bardzo szybkie | bardzo wolne\nwymywanie składników | słabe (mało opadów) | silne (ulewy) | słabe\ntemperatura | umiarkowana | wysoka | niska\nprzeszkody w profilu | brak | laterytyzacja | zmarzlina\nefekt | próchnica ponad 1 m | cienka | cienka\n\nReguła: poziom próchniczny jest najgrubszy tam, gdzie dopływ materii organicznej jest duży, a rozkład i wymywanie umiarkowane — czyli w klimacie umiarkowanym ciepłym suchym.\n\nPoziomy genetyczne gleby\n\nPoziom | Nazwa | Opis\nO | ściółka | nierozłożone szczątki organiczne\nA | próchniczny (humusowy) | ciemny, najżyźniejszy, mieszanina humusu i minerałów\nE | wymywania (eluwialny) | jasny, zubożony — typowy dla bielic\nB | wmywania (iluwialny) | wzbogacony w wymyte składniki, rudawy\nC | skała macierzysta | zwietrzelina\nR | podłoże | lita skała\n\nGleby strefowe a niestrefowe\n\nGrupa | Czynnik decydujący | Przykłady\nstrefowe | klimat i roślinność | czarnoziemy, bielice, gleby brunatne, ferralitowe, tundrowe\nśródstrefowe (astrefowe) | skała macierzysta, woda | rędziny (wapień), mady (rzeka), gleby bagienne\ninicjalne | świeży materiał | gleby wydmowe, litosole\n\nW Polsce dominują gleby brunatne i płowe; czarnoziemy występują tylko lokalnie (Wyżyna Lubelska, Płaskowyż Głubczycki, okolice Proszowic).\n\nPunktacja CKE\n\n- 2 pkt — trzy poprawne odpowiedzi: B, A, mniejszej.\n- 1 pkt — dwie poprawne odpowiedzi.\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **„Większa wartość szerokości geograficznej\" to większa liczba stopni**, niezależnie od półkuli. Obie fotografie pochodzą z półkuli północnej, więc porównujemy wprost: 63–70°N (Alaska) > 5–14°N (Etiopia). **Sawanna to strefa dwóch pór roku wyznaczonych przez opady.** W klimacie podrównikowym temperatura jest wysoka i wyrównana — to **opady** dyktują rytm wegetacji. W tundrze rytm dyktuje **temperatura**. **Czarnoziemy stepowe mają najgrubszy poziom próchniczny na świecie.** To gleby **najżyźniejsze** — dlatego ukraiński czarnoziem i amerykańskie prerie to spichlerze świata. Każde porównanie „miąższość próchnicy vs. czarnoziem\" wypada na niekorzyść drugiej gleby. **Paradoks sawanny i lasu równikowego: bujna roślinność ≠ żyzna gleba.** W gorącym i wilgotnym klimacie materia organiczna **mineralizuje się błyskawicznie**, a składniki są **wymywane** w głąb profilu. Gleby ferralitowe są **ubogie** — cały zapas składników tkwi w **żywej biomasie**, nie w glebie. **W tundrze próchnicy nie brakuje z braku materii, lecz z zimna.** Rozkład jest tak wolny, że szczątki gromadzą się jako **torf** — ale poziom próchniczny **właściwej gleby** pozostaje cienki, bo zmarzlina ogranicza profil. **Zadanie mówi o „obu fotografiach\" łącznie.** Odpowiedź musi być prawdziwa **jednocześnie** dla tundry i dla sawanny — i jest: obie mają cieńszą próchnicę niż czarnoziem.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-16.webp","solution_image":null,"topics":"strefowe formacje roslinne, sawanna, tundra, gleby strefowe, czarnoziemy, poziom prochniczny","page_from":19,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 16. (0-2)<br>Poniżej przedstawiono wybrane strefowe formacje roślinne. Fotografię oznaczoną literą A<br>wykonano w Etiopii, a literą B - w stanie Alaska.<br>A<br>B<br>Na podstawie: www.britannica.com<br>Uzupełnij zdania. Wpisz w luki właściwe określenia, wybrane spośród podanych<br>w nawiasach.<br>Większą wartością szerokości geograficznej charakteryzuje się obszar przedstawiony na<br>fotografii (A / B)<br>Pory roku wynikające z rozkładu opadów atmosferycznych warunkują występowanie<br>strefowej formacji roślinnej, przedstawionej na fotografii (A / B)<br>W porównaniu z obszarem występowania stepów w klimacie umiarkowanym ciepłym, gleby<br>strefowe obszarów przedstawionych na obu fotografiach charakteryzują się poziomem<br>próchnicznym o (mniejszej / większej ) miąższości.<br>16.<br>0-1-2<br>MGEP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 16. (0-2)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>Zakres rozszerzony<br>I. Wiedza geograficzna</p>\n<ol><li>Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do</li></ol>\n<p>zrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru<br>i dynamiki procesów zachodzących<br>w środowisku geograficznym w skali<br>lokalnej, regionalnej […].<br>II. Umiejętności i stosowanie wiedzy<br>w praktyce<br>Zakres rozszerzony<br>I.7) Zdający identyfikuje zależności<br>przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne<br>i czasowe między elementami przestrzeni<br>geograficznej […].<br>Zakres podstawowy<br>VI.4) Zdający wyjaśnia zależności między<br>klimatem, występowaniem typów gleb<br>i formacji roślinnych w układzie strefowym.<br>Zasady oceniania rozwiązań zadań</p>\n<ol><li>Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk</li></ol>\n<p>i procesów geograficznych oraz<br>zróżnicowania przyrodniczego, społeczno-<br>gospodarczego i kulturowego świata.</p>\n<ol><li>Formułowanie twierdzeń</li></ol>\n<p>o prawidłowościach dotyczących<br>funkcjonowania środowiska przyrodniczego<br>i społeczno-gospodarczego oraz<br>wzajemnych zależności w systemie<br>człowiek - przyroda - gospodarka.<br>Zakres podstawowy</p>\n<ol><li>Korzystanie z […] fotografii […] w celu</li></ol>\n<p>zdobywania, przetwarzania<br>i prezentowania informacji geograficznych.<br>Zasady oceniania<br>2 pkt - trzy poprawnie odpowiedzi.<br>1 pkt - dwie poprawne odpowiedzi.<br>0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie<br>B<br>A<br>mniejszej</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>1. B</strong> Fotografia <strong>B</strong> to <strong>tundra</strong> ze stanu <strong>Alaska</strong> — leży ona za <strong>kołem podbiegunowym północnym</strong> lub tuż przed nim, czyli na szerokości ok. <strong>63–70°N</strong>. Fotografia <strong>A</strong> to <strong>sawanna</strong> w <strong>Etiopii</strong>, na szerokości ok. <strong>5–14°N</strong>. Większa <strong>wartość</strong> szerokości geograficznej dotyczy więc obszaru <strong>B</strong>. <strong>2. A</strong> W strefie <strong>sawann</strong> (klimat <strong>podrównikowy</strong>) temperatura jest wysoka i wyrównana przez cały rok, a rytm przyrody wyznaczają <strong>pora deszczowa i pora sucha</strong>. To <strong>rozkład opadów</strong>, a nie temperatura, decyduje o wegetacji: w porze deszczowej trawy bujnie rosną, w porze suchej usychają, a drzewa zrzucają liście. W <strong>tundrze</strong> (klimat <strong>subpolarny</strong>) pory roku wynikają z <strong>temperatury i oświetlenia</strong> — krótkie, chłodne lato i długa, mroźna zima z nocą polarną. <strong>3. mniejszej</strong> Gleby strefowe sawann (<strong>gleby czerwone/ferralitowe, cynamonowe</strong>) i tundry (<strong>gleby tundrowe glejowe</strong>) mają <strong>cieńszy poziom próchniczny</strong> niż <strong>czarnoziemy</strong> stepowe: - <strong>w tundrze</strong> — niska temperatura <strong>hamuje rozkład</strong> materii organicznej, a <strong>wieloletnia zmarzlina</strong> ogranicza głębokość profilu glebowego; próchnica gromadzi się w cienkiej warstwie, często w postaci <strong>torfu</strong>; - <strong>na sawannie</strong> — wysoka temperatura i wilgoć w porze deszczowej powodują <strong>bardzo szybką mineralizację</strong> materii organicznej i <strong>wymywanie</strong> składników w głąb (laterytyzacja), więc próchnica nie zdąża się nagromadzić; - <strong>w stepie</strong> — umiarkowana temperatura, obfitość szczątków traw i <strong>niedobór opadów</strong> ograniczający wymywanie tworzą <strong>najgrubszy na świecie poziom próchniczny</strong> (<strong>czarnoziemy</strong>, nawet <strong>ponad 1 m</strong>).</p>\n<p>Treść zadania (CKE)</p>\n<p>Strefy roślinne i gleby od równika do bieguna</p>\n<p>Strefa roślinna | Klimat | Szerokość geogr. | Gleba strefowa | Poziom próchniczny<br>wilgotny las równikowy | równikowy wybitnie wilgotny | 0–5° | czerwonożółte ferralitowe | bardzo cienki, gleba uboga<br>sawanna | podrównikowy | 5–20° | czerwone, czerwonobure | cienki<br>pustynia | zwrotnikowy suchy | 20–30° | inicjalne, szarozjemy | znikomy<br>roślinność twardolistna | podzwrotnikowy śródziemnomorski | 30–40° | cynamonowe | średni<br>step, preria | umiarkowany ciepły suchy | 40–50° | czarnoziemy | największy — do 1 m i więcej<br>las liściasty i mieszany | umiarkowany ciepły wilgotny | 45–55° | gleby brunatne, płowe | średni<br>tajga | umiarkowany chłodny | 55–65° | bielicowe | cienki, kwaśny<br>tundra | subpolarny | 65–75° | tundrowe glejowe, torfowe | cienki, zmarzlina w podłożu<br>pustynia lodowa | polarny | powyżej 75° | brak gleby | brak</p>\n<p>Sawanna a tundra</p>\n<p>Cecha | A — sawanna (Etiopia) | B — tundra (Alaska)<br>szerokość geograficzna | ok. 5–14°N | ok. 63–70°N<br>klimat | podrównikowy | subpolarny<br>średnia temperatura roczna | 20–28 °C | −10…0 °C<br>co wyznacza pory roku | rozkład opadów ✔ | temperatura i oświetlenie<br>pory roku | deszczowa i sucha | krótkie lato, długa zima<br>roślinność | trawy + akacje, baobaby | mchy, porosty, krzewinki, karłowate brzozy i wierzby<br>drzewa | pojedyncze, parasolowate | brak (poza doliną rzek)<br>okres wegetacyjny | do 9 miesięcy | 1,5–3 miesiące<br>gleba | czerwona, ferralitowa | glejowa, torfowa<br>ograniczenie | niedobór wody w porze suchej | niska temperatura, zmarzlina</p>\n<p>Miąższość poziomu próchnicznego — dlaczego czarnoziem wygrywa</p>\n<p>Warunek | Step (czarnoziem) | Sawanna | Tundra<br>dopływ materii organicznej | duży (gęste trawy, korzenie) | duży | mały<br>tempo rozkładu | umiarkowane ✔ | bardzo szybkie | bardzo wolne<br>wymywanie składników | słabe (mało opadów) | silne (ulewy) | słabe<br>temperatura | umiarkowana | wysoka | niska<br>przeszkody w profilu | brak | laterytyzacja | zmarzlina<br>efekt | próchnica ponad 1 m | cienka | cienka</p>\n<p>Reguła: poziom próchniczny jest najgrubszy tam, gdzie dopływ materii organicznej jest duży, a rozkład i wymywanie umiarkowane — czyli w klimacie umiarkowanym ciepłym suchym.</p>\n<p>Poziomy genetyczne gleby</p>\n<p>Poziom | Nazwa | Opis<br>O | ściółka | nierozłożone szczątki organiczne<br>A | próchniczny (humusowy) | ciemny, najżyźniejszy, mieszanina humusu i minerałów<br>E | wymywania (eluwialny) | jasny, zubożony — typowy dla bielic<br>B | wmywania (iluwialny) | wzbogacony w wymyte składniki, rudawy<br>C | skała macierzysta | zwietrzelina<br>R | podłoże | lita skała</p>\n<p>Gleby strefowe a niestrefowe</p>\n<p>Grupa | Czynnik decydujący | Przykłady<br>strefowe | klimat i roślinność | czarnoziemy, bielice, gleby brunatne, ferralitowe, tundrowe<br>śródstrefowe (astrefowe) | skała macierzysta, woda | rędziny (wapień), mady (rzeka), gleby bagienne<br>inicjalne | świeży materiał | gleby wydmowe, litosole</p>\n<p>W Polsce dominują gleby brunatne i płowe; czarnoziemy występują tylko lokalnie (Wyżyna Lubelska, Płaskowyż Głubczycki, okolice Proszowic).</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>2 pkt — trzy poprawne odpowiedzi: B, A, mniejszej.</li><li>1 pkt — dwie poprawne odpowiedzi.</li><li>Razem: 2 pkt.</li></ul>\n<p>Typowy błąd: <strong>„Większa wartość szerokości geograficznej&quot; to większa liczba stopni</strong>, niezależnie od półkuli. Obie fotografie pochodzą z półkuli północnej, więc porównujemy wprost: 63–70°N (Alaska) &gt; 5–14°N (Etiopia). <strong>Sawanna to strefa dwóch pór roku wyznaczonych przez opady.</strong> W klimacie podrównikowym temperatura jest wysoka i wyrównana — to <strong>opady</strong> dyktują rytm wegetacji. W tundrze rytm dyktuje <strong>temperatura</strong>. <strong>Czarnoziemy stepowe mają najgrubszy poziom próchniczny na świecie.</strong> To gleby <strong>najżyźniejsze</strong> — dlatego ukraiński czarnoziem i amerykańskie prerie to spichlerze świata. Każde porównanie „miąższość próchnicy vs. czarnoziem&quot; wypada na niekorzyść drugiej gleby. <strong>Paradoks sawanny i lasu równikowego: bujna roślinność ≠ żyzna gleba.</strong> W gorącym i wilgotnym klimacie materia organiczna <strong>mineralizuje się błyskawicznie</strong>, a składniki są <strong>wymywane</strong> w głąb profilu. Gleby ferralitowe są <strong>ubogie</strong> — cały zapas składników tkwi w <strong>żywej biomasie</strong>, nie w glebie. <strong>W tundrze próchnicy nie brakuje z braku materii, lecz z zimna.</strong> Rozkład jest tak wolny, że szczątki gromadzą się jako <strong>torf</strong> — ale poziom próchniczny <strong>właściwej gleby</strong> pozostaje cienki, bo zmarzlina ogranicza profil. <strong>Zadanie mówi o „obu fotografiach&quot; łącznie.</strong> Odpowiedź musi być prawdziwa <strong>jednocześnie</strong> dla tundry i dla sawanny — i jest: obie mają cieńszą próchnicę niż czarnoziem.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź: B / A / mniejszej</h4>\n<h5>Uzasadnienie kolejnych luk</h5>\n<p>Fotografia A wykonana w Etiopii (strefa międzyzwrotnikowa, sawanna), fotografia B - na Alasce (strefa okołobiegunowa, tundra).</p>\n<ol><li><strong>„B&quot;</strong> - większą wartością szerokości geograficznej charakteryzuje się obszar położony dalej od równika, czyli Alaska - fotografia <strong>B</strong>.</li><li><strong>„A&quot;</strong> - strefowa formacja roślinna, której występowanie warunkują pory roku wynikające z rozkładu opadów (pora sucha i deszczowa), to <strong>sawanna</strong> - fotografia <strong>A</strong> (Etiopia). Na Alasce o roślinności decyduje przede wszystkim temperatura, a nie rozkład opadów.</li><li><strong>„mniejszej&quot;</strong> - w porównaniu ze stepami klimatu umiarkowanego ciepłego (żyzne czarnoziemy o miąższym poziomie próchnicznym), gleby stref przedstawionych na obu fotografiach (sawanny - szybki rozkład materii i wymywanie; tundry - wolny rozkład, płytki profil) mają poziom próchniczny o <strong>mniejszej</strong> miąższości.</li></ol>\n<h4>Zasady oceniania CKE</h4>\n<ul><li><strong>2 pkt</strong> - trzy poprawne odpowiedzi (B; A; mniejszej).</li><li><strong>1 pkt</strong> - dwie poprawne odpowiedzi.</li><li><strong>0 pkt</strong> - odpowiedź niespełniająca wymagań albo brak odpowiedzi.</li></ul>"}]}