{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/19","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"19","points":3,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 19.\nNa mapie kolorem czerwonym oznaczono pięć wybranych państw.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **19.1.** | Opis | Nazwa państwa | |---|---| | katolicyzm + protestantyzm, język **portugalski** | **Brazylia** | | język kolonizatora **nie** jest urzędowy, ogromna różnorodność językowa, **islam** | **Indonezja** | | najludniejsze na kontynencie, **islam i chrześcijaństwo**, język **angielski** | **Nigeria** | **Uzasadnienie:** - **Brazylia** — jedyna kolonia **portugalska** w Ameryce Południowej; ok. **60% katolików** i ponad **25% protestantów** (dynamicznie rosnące kościoły ewangelikalne). - **Indonezja** — kolonia **holenderska**, ale językiem urzędowym jest **bahasa Indonesia** (odmiana malajskiego), a nie niderlandzki. Kraj liczy **ponad 700 języków** — do tej różnorodności przyczyniło się **rozczłonkowanie na ok. 17 tysięcy wysp**, które przez wieki izolowało społeczności. **Islam wyznaje ok. 87%** ludności — Indonezja to **najludniejsze państwo muzułmańskie świata**. - **Nigeria** — kolonia **brytyjska**, język urzędowy **angielski**; **najludniejsze państwo Afryki** (ok. **232 mln**). Podział religijny: **islam na północy** (ok. 53%), **chrześcijaństwo na południu** (ok. 46%). *(Kanada i Madagaskar to dystraktory — Kanada ma języki urzędowe angielski i francuski, Madagaskar: malgaski i francuski.)* **19.2.** Zwrotnik Raka ($23°26'\\text{N}$) przecina się z południkiem $90°\\text{E}$ na terytorium **Bangladeszu**. **Dwa argumenty** (wystarczą dowolne dwa): 1. **Klimat monsunowy** — monsun letni przynosi **obfite opady** (1500–3000 mm rocznie), a wysokie temperatury utrzymują się cały rok, co pozwala na **całoroczną wegetację** i **kilka zbiorów ryżu w roku**. 2. **Żyzne mady w delcie Gangesu i Brahmaputry** — coroczne wylewy rzek nanoszą **urodzajne osady aluwialne**, zapewniając wysokie plony bez konieczności intensywnego nawożenia. 3. **Nizinne, równinne ukształtowanie terenu** — niemal cały kraj leży na **Nizinie Bengalskiej**, poniżej 10 m n.p.m., co ułatwia **prace polowe, orkę i mechanizację** oraz budowę systemów nawadniających. 4. **Ogromne zasoby wód powierzchniowych** — gęsta sieć rzeczna (Ganges, Brahmaputra, Meghna) zapewnia wodę do **zalewania pól ryżowych**, czego wymaga uprawa ryżu. 5. **Wysokie nasłonecznienie i długi okres wegetacyjny** — położenie w strefie zwrotnikowej daje dużo energii słonecznej przez cały rok.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nPięć państw z mapy\n\nPaństwo | Kolonizator | Język urzędowy | Dominująca religia | Ludność\nKanada | Wielka Brytania, Francja | angielski i francuski | chrześcijaństwo (katolicyzm, protestantyzm) | ~40 mln\nBrazylia | Portugalia | portugalski ✔ | katolicyzm (~60%) + protestantyzm (~26%) | ~212 mln\nNigeria | Wielka Brytania | angielski ✔ | islam (~53%) + chrześcijaństwo (~46%) | ~232 mln (najludniejsza w Afryce)\nMadagaskar | Francja | malgaski i francuski | chrześcijaństwo + religie tradycyjne | ~32 mln\nIndonezja | Holandia | bahasa Indonesia ✔ (nie niderlandzki!) | islam (~87%) | ~283 mln\n\nNajwiększe religie świata (2025)\n\nReligia | Wyznawcy | Główne obszary\nchrześcijaństwo | ~2,4 mld | Europa, obie Ameryki, Afryka Subsaharyjska, Filipiny\nislam | ~2,0 mld | Afryka Płn., Bliski Wschód, Azja Płd. i Płd.-Wsch.\nhinduizm | ~1,2 mld | Indie, Nepal\nbuddyzm | ~0,5 mld | Azja Wschodnia i Południowo-Wschodnia\nreligie tradycyjne | ~0,4 mld | Afryka, Oceania\njudaizm | ~15 mln | Izrael, USA\n\nPaństwo | Najliczniejsza społeczność muzułmańska\nIndonezja | ~245 mln — najwięcej na świecie\nPakistan | ~240 mln\nIndie | ~200 mln\nBangladesz | ~155 mln\nNigeria | ~120 mln\n\nDziedzictwo językowe kolonializmu\n\nJęzyk | Państwa, w których jest urzędowy\nangielski | Nigeria, Indie, RPA, Kenia, Ghana, Kanada, Australia\nfrancuski | Madagaskar, DR Konga, Senegal, Kanada (Quebec)\nhiszpański | 19 państw Ameryki Łacińskiej\nportugalski | Brazylia, Angola, Mozambik, Wyspy Zielonego Przylądka\nwyjątek: Indonezja | bahasa Indonesia, mimo 300 lat rządów holenderskich\n\nDlaczego Indonezja to wyjątek? Po uzyskaniu niepodległości (1945) wybrano jako język urzędowy odmianę malajskiego — języka handlowego archipelagu — a nie język kolonizatora ani najliczniejszy język etniczny (jawajski, ok. 80 mln użytkowników). Chodziło o neutralność wobec setek grup etnicznych.\n\nBangladesz — położenie i rolnictwo\n\nCecha | Wartość\npołożenie | zwrotnik Raka × 90°E; Dhaka: 23°45′N, 90°24′E\npowierzchnia | 148 460 km² (mniejszy od Polski)\nludność | ~172 mln — jeden z najgęściej zaludnionych krajów świata\ngęstość zaludnienia | ~1160 os./km²\nukształtowanie | Nizina Bengalska — delta Gangesu i Brahmaputry\nklimat | zwrotnikowy monsunowy\nopady roczne | 1500–3000 mm (na wschodzie do 5000 mm)\ngłówna uprawa | ryż (3 zbiory w roku: aus, aman, boro)\nudział rolnictwa w zatrudnieniu | ok. 37%\n\nPrzyrodnicze warunki rozwoju rolnictwa\n\nCzynnik | Sprzyjający w Bangladeszu\nklimat | monsunowy — wysokie temperatury i obfite opady letnie\ngleby | mady (aluwia) w delcie — bardzo żyzne\nrzeźba | nizinna, równinna — łatwa uprawa i nawadnianie\nwoda | Ganges, Brahmaputra, Meghna — ogromne zasoby\nokres wegetacyjny | całoroczny\nnasłonecznienie | wysokie przez cały rok\n\nZagrożenie | Skutek\ncyklony tropikalne | zniszczenie plonów, zasolenie gleb\npowodzie monsunowe | zalanie do 1/3 kraju\npodnoszenie poziomu morza | utrata gruntów rolnych w delcie\nzasolenie gleb | spadek plonów w strefie nadmorskiej\n\nMonsun — mechanizm\n\nPora | Kierunek wiatru | Nad czym powstaje | Pogoda\nmonsun letni | z oceanu na ląd (SW) | wyż nad Oceanem Indyjskim, niż nad Azją | ulewne opady (VI–IX)\nmonsun zimowy | z lądu na ocean (NE) | wyż azjatycki, niż nad oceanem | sucho (XI–III)\n\nPrzyczyna: różnica w tempie nagrzewania lądu i oceanu. Ląd latem nagrzewa się szybciej → niż → napływ wilgotnego powietrza znad oceanu.\n\nUprawa ryżu — wymagania\n\nWymaganie | Wartość\ntemperatura | powyżej 20 °C w okresie wegetacji\nopady / nawodnienie | 1000–2000 mm albo pola zalewane\nteren | płaski (pola zalewowe) lub tarasy na stokach\ngleby | żyzne, gliniaste (zatrzymują wodę)\nnakład pracy | bardzo wysoki — uprawa pracochłonna\n\nRyż karmi ponad połowę ludności świata; ok. 90% zbiorów pochodzi z Azji Monsunowej.\n\nPunktacja CKE\n\n- 19.1. 2 pkt — trzy poprawne odpowiedzi: Brazylia, Indonezja, Nigeria;\n1 pkt — dwie poprawne odpowiedzi.\n- 19.2. 1 pkt — poprawne uzasadnienie dwoma argumentami odnoszącymi się do warunków przyrodniczych sprzyjających rolnictwu w Bangladeszu.\n- Razem: 3 pkt.\n\nTypowy błąd: **Współrzędne z 19.2 wskazują Bangladesz, nie Indie.** Zwrotnik Raka przecina wprawdzie także Indie, ale **na południku 90°E** znajduje się już terytorium **Bangladeszu** (okolice Dhaki, 90°24′E). Warto mieć w pamięci, że Dhaka leży niemal dokładnie na 90°E. **Klucz wymaga dwóch argumentów przyrodniczych, i to za jeden punkt.** Jeden argument = **0 pkt**. Argumenty **pozaprzyrodnicze** („tania siła robocza\", „tradycja rolnicza\", „duży rynek zbytu\") **nie punktują** — polecenie mówi o **środowisku przyrodniczym**. **Nie pisz o zagrożeniach.** Bangladesz to kraj cyklonów i katastrofalnych powodzi, ale zadanie pyta, co **sprzyja** rolnictwu. Wyliczanie zagrożeń to odpowiedź obok tematu. **Indonezja: język kolonizatora ≠ język urzędowy.** To pułapka dla tych, którzy szukają kraju anglojęzycznego. Holandia rządziła Indiami Wschodnimi ponad 300 lat, a **niderlandzki nie ma dziś w Indonezji statusu urzędowego** — świadomie wybrano neutralny **bahasa Indonesia**, by nie faworyzować żadnej z setek grup etnicznych. **„Najludniejsze na kontynencie\" rozstrzyga o Nigerii.** Nigeria (ok. 232 mln) jest najludniejszym państwem **Afryki**; Brazylia (ok. 212 mln) — Ameryki Południowej, ale opis mówi o islamie i angielskim, więc pasuje tylko Nigeria. **Brazylia to jedyne portugalskojęzyczne państwo Ameryki.** Skutek **traktatu z Tordesillas** (1494), który podzielił Nowy Świat między Hiszpanię i Portugalię. **Rozczłonkowanie wysp = izolacja = różnorodność językowa.** To właśnie „warunki środowiska przyrodniczego\" z opisu. Ta sama zasada tłumaczy rekordową liczbę języków w **Papui-Nowej Gwinei** (ponad 800).","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-19.webp","solution_image":null,"topics":"struktura religijna i jezykowa, Brazylia, Indonezja, Nigeria, Bangladesz, monsun, delta Gangesu, uprawa ryzu","page_from":22,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 19.<br>Na mapie kolorem czerwonym oznaczono pięć wybranych państw.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>19.1.</strong> | Opis | Nazwa państwa | |---|---| | katolicyzm + protestantyzm, język <strong>portugalski</strong> | <strong>Brazylia</strong> | | język kolonizatora <strong>nie</strong> jest urzędowy, ogromna różnorodność językowa, <strong>islam</strong> | <strong>Indonezja</strong> | | najludniejsze na kontynencie, <strong>islam i chrześcijaństwo</strong>, język <strong>angielski</strong> | <strong>Nigeria</strong> | <strong>Uzasadnienie:</strong> - <strong>Brazylia</strong> — jedyna kolonia <strong>portugalska</strong> w Ameryce Południowej; ok. <strong>60% katolików</strong> i ponad <strong>25% protestantów</strong> (dynamicznie rosnące kościoły ewangelikalne). - <strong>Indonezja</strong> — kolonia <strong>holenderska</strong>, ale językiem urzędowym jest <strong>bahasa Indonesia</strong> (odmiana malajskiego), a nie niderlandzki. Kraj liczy <strong>ponad 700 języków</strong> — do tej różnorodności przyczyniło się <strong>rozczłonkowanie na ok. 17 tysięcy wysp</strong>, które przez wieki izolowało społeczności. <strong>Islam wyznaje ok. 87%</strong> ludności — Indonezja to <strong>najludniejsze państwo muzułmańskie świata</strong>. - <strong>Nigeria</strong> — kolonia <strong>brytyjska</strong>, język urzędowy <strong>angielski</strong>; <strong>najludniejsze państwo Afryki</strong> (ok. <strong>232 mln</strong>). Podział religijny: <strong>islam na północy</strong> (ok. 53%), <strong>chrześcijaństwo na południu</strong> (ok. 46%). <em>(Kanada i Madagaskar to dystraktory — Kanada ma języki urzędowe angielski i francuski, Madagaskar: malgaski i francuski.)</em> <strong>19.2.</strong> Zwrotnik Raka ($23°26&#x27;\\text{N}$) przecina się z południkiem $90°\\text{E}$ na terytorium <strong>Bangladeszu</strong>. <strong>Dwa argumenty</strong> (wystarczą dowolne dwa): 1. <strong>Klimat monsunowy</strong> — monsun letni przynosi <strong>obfite opady</strong> (1500–3000 mm rocznie), a wysokie temperatury utrzymują się cały rok, co pozwala na <strong>całoroczną wegetację</strong> i <strong>kilka zbiorów ryżu w roku</strong>. 2. <strong>Żyzne mady w delcie Gangesu i Brahmaputry</strong> — coroczne wylewy rzek nanoszą <strong>urodzajne osady aluwialne</strong>, zapewniając wysokie plony bez konieczności intensywnego nawożenia. 3. <strong>Nizinne, równinne ukształtowanie terenu</strong> — niemal cały kraj leży na <strong>Nizinie Bengalskiej</strong>, poniżej 10 m n.p.m., co ułatwia <strong>prace polowe, orkę i mechanizację</strong> oraz budowę systemów nawadniających. 4. <strong>Ogromne zasoby wód powierzchniowych</strong> — gęsta sieć rzeczna (Ganges, Brahmaputra, Meghna) zapewnia wodę do <strong>zalewania pól ryżowych</strong>, czego wymaga uprawa ryżu. 5. <strong>Wysokie nasłonecznienie i długi okres wegetacyjny</strong> — położenie w strefie zwrotnikowej daje dużo energii słonecznej przez cały rok.</p>\n<p>Treść zadania (CKE)</p>\n<p>Pięć państw z mapy</p>\n<p>Państwo | Kolonizator | Język urzędowy | Dominująca religia | Ludność<br>Kanada | Wielka Brytania, Francja | angielski i francuski | chrześcijaństwo (katolicyzm, protestantyzm) | ~40 mln<br>Brazylia | Portugalia | portugalski ✔ | katolicyzm (~60%) + protestantyzm (~26%) | ~212 mln<br>Nigeria | Wielka Brytania | angielski ✔ | islam (~53%) + chrześcijaństwo (~46%) | ~232 mln (najludniejsza w Afryce)<br>Madagaskar | Francja | malgaski i francuski | chrześcijaństwo + religie tradycyjne | ~32 mln<br>Indonezja | Holandia | bahasa Indonesia ✔ (nie niderlandzki!) | islam (~87%) | ~283 mln</p>\n<p>Największe religie świata (2025)</p>\n<p>Religia | Wyznawcy | Główne obszary<br>chrześcijaństwo | ~2,4 mld | Europa, obie Ameryki, Afryka Subsaharyjska, Filipiny<br>islam | ~2,0 mld | Afryka Płn., Bliski Wschód, Azja Płd. i Płd.-Wsch.<br>hinduizm | ~1,2 mld | Indie, Nepal<br>buddyzm | ~0,5 mld | Azja Wschodnia i Południowo-Wschodnia<br>religie tradycyjne | ~0,4 mld | Afryka, Oceania<br>judaizm | ~15 mln | Izrael, USA</p>\n<p>Państwo | Najliczniejsza społeczność muzułmańska<br>Indonezja | ~245 mln — najwięcej na świecie<br>Pakistan | ~240 mln<br>Indie | ~200 mln<br>Bangladesz | ~155 mln<br>Nigeria | ~120 mln</p>\n<p>Dziedzictwo językowe kolonializmu</p>\n<p>Język | Państwa, w których jest urzędowy<br>angielski | Nigeria, Indie, RPA, Kenia, Ghana, Kanada, Australia<br>francuski | Madagaskar, DR Konga, Senegal, Kanada (Quebec)<br>hiszpański | 19 państw Ameryki Łacińskiej<br>portugalski | Brazylia, Angola, Mozambik, Wyspy Zielonego Przylądka<br>wyjątek: Indonezja | bahasa Indonesia, mimo 300 lat rządów holenderskich</p>\n<p>Dlaczego Indonezja to wyjątek? Po uzyskaniu niepodległości (1945) wybrano jako język urzędowy odmianę malajskiego — języka handlowego archipelagu — a nie język kolonizatora ani najliczniejszy język etniczny (jawajski, ok. 80 mln użytkowników). Chodziło o neutralność wobec setek grup etnicznych.</p>\n<p>Bangladesz — położenie i rolnictwo</p>\n<p>Cecha | Wartość<br>położenie | zwrotnik Raka × 90°E; Dhaka: 23°45′N, 90°24′E<br>powierzchnia | 148 460 km² (mniejszy od Polski)<br>ludność | ~172 mln — jeden z najgęściej zaludnionych krajów świata<br>gęstość zaludnienia | ~1160 os./km²<br>ukształtowanie | Nizina Bengalska — delta Gangesu i Brahmaputry<br>klimat | zwrotnikowy monsunowy<br>opady roczne | 1500–3000 mm (na wschodzie do 5000 mm)<br>główna uprawa | ryż (3 zbiory w roku: aus, aman, boro)<br>udział rolnictwa w zatrudnieniu | ok. 37%</p>\n<p>Przyrodnicze warunki rozwoju rolnictwa</p>\n<p>Czynnik | Sprzyjający w Bangladeszu<br>klimat | monsunowy — wysokie temperatury i obfite opady letnie<br>gleby | mady (aluwia) w delcie — bardzo żyzne<br>rzeźba | nizinna, równinna — łatwa uprawa i nawadnianie<br>woda | Ganges, Brahmaputra, Meghna — ogromne zasoby<br>okres wegetacyjny | całoroczny<br>nasłonecznienie | wysokie przez cały rok</p>\n<p>Zagrożenie | Skutek<br>cyklony tropikalne | zniszczenie plonów, zasolenie gleb<br>powodzie monsunowe | zalanie do 1/3 kraju<br>podnoszenie poziomu morza | utrata gruntów rolnych w delcie<br>zasolenie gleb | spadek plonów w strefie nadmorskiej</p>\n<p>Monsun — mechanizm</p>\n<p>Pora | Kierunek wiatru | Nad czym powstaje | Pogoda<br>monsun letni | z oceanu na ląd (SW) | wyż nad Oceanem Indyjskim, niż nad Azją | ulewne opady (VI–IX)<br>monsun zimowy | z lądu na ocean (NE) | wyż azjatycki, niż nad oceanem | sucho (XI–III)</p>\n<p>Przyczyna: różnica w tempie nagrzewania lądu i oceanu. Ląd latem nagrzewa się szybciej → niż → napływ wilgotnego powietrza znad oceanu.</p>\n<p>Uprawa ryżu — wymagania</p>\n<p>Wymaganie | Wartość<br>temperatura | powyżej 20 °C w okresie wegetacji<br>opady / nawodnienie | 1000–2000 mm albo pola zalewane<br>teren | płaski (pola zalewowe) lub tarasy na stokach<br>gleby | żyzne, gliniaste (zatrzymują wodę)<br>nakład pracy | bardzo wysoki — uprawa pracochłonna</p>\n<p>Ryż karmi ponad połowę ludności świata; ok. 90% zbiorów pochodzi z Azji Monsunowej.</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>19.1. 2 pkt — trzy poprawne odpowiedzi: Brazylia, Indonezja, Nigeria;</li></ul>\n<p>1 pkt — dwie poprawne odpowiedzi.</p>\n<ul><li>19.2. 1 pkt — poprawne uzasadnienie dwoma argumentami odnoszącymi się do warunków przyrodniczych sprzyjających rolnictwu w Bangladeszu.</li><li>Razem: 3 pkt.</li></ul>\n<p>Typowy błąd: <strong>Współrzędne z 19.2 wskazują Bangladesz, nie Indie.</strong> Zwrotnik Raka przecina wprawdzie także Indie, ale <strong>na południku 90°E</strong> znajduje się już terytorium <strong>Bangladeszu</strong> (okolice Dhaki, 90°24′E). Warto mieć w pamięci, że Dhaka leży niemal dokładnie na 90°E. <strong>Klucz wymaga dwóch argumentów przyrodniczych, i to za jeden punkt.</strong> Jeden argument = <strong>0 pkt</strong>. Argumenty <strong>pozaprzyrodnicze</strong> („tania siła robocza&quot;, „tradycja rolnicza&quot;, „duży rynek zbytu&quot;) <strong>nie punktują</strong> — polecenie mówi o <strong>środowisku przyrodniczym</strong>. <strong>Nie pisz o zagrożeniach.</strong> Bangladesz to kraj cyklonów i katastrofalnych powodzi, ale zadanie pyta, co <strong>sprzyja</strong> rolnictwu. Wyliczanie zagrożeń to odpowiedź obok tematu. <strong>Indonezja: język kolonizatora ≠ język urzędowy.</strong> To pułapka dla tych, którzy szukają kraju anglojęzycznego. Holandia rządziła Indiami Wschodnimi ponad 300 lat, a <strong>niderlandzki nie ma dziś w Indonezji statusu urzędowego</strong> — świadomie wybrano neutralny <strong>bahasa Indonesia</strong>, by nie faworyzować żadnej z setek grup etnicznych. <strong>„Najludniejsze na kontynencie&quot; rozstrzyga o Nigerii.</strong> Nigeria (ok. 232 mln) jest najludniejszym państwem <strong>Afryki</strong>; Brazylia (ok. 212 mln) — Ameryki Południowej, ale opis mówi o islamie i angielskim, więc pasuje tylko Nigeria. <strong>Brazylia to jedyne portugalskojęzyczne państwo Ameryki.</strong> Skutek <strong>traktatu z Tordesillas</strong> (1494), który podzielił Nowy Świat między Hiszpanię i Portugalię. <strong>Rozczłonkowanie wysp = izolacja = różnorodność językowa.</strong> To właśnie „warunki środowiska przyrodniczego&quot; z opisu. Ta sama zasada tłumaczy rekordową liczbę języków w <strong>Papui-Nowej Gwinei</strong> (ponad 800).</p>"}]}