{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/21","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"21","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 21. (0-2)\nPoniżej przedstawiono liczbę urodzeń żywych w 2022 roku według województw w podziale\nna urodzenia w miastach i urodzenia na wsi.\nNa podstawie: www.stat.gov.pl\nWyjaśnij, z czego wynika różnica - przedstawiona na mapie - w liczbie i w strukturze\nurodzeń żywych między województwem śląskim a województwem podkarpackim.\nW odpowiedzi odnieś się do liczebności populacji i do poziomu urbanizacji obu\nwojewództw.\n21.\n0-1-2\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 21. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym w skali […]\nregionalnej, krajowej […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie […]\nzróżnicowania […] społeczno-\n-gospodarczego […] świata.\n11. Analizowanie zjawisk i współzależności\nzachodzących w środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem różnych map […]\ntematycznych.\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nXV.3) Zdający analizuje zróżnicowanie\nprzestrzenne zachowań prokreacyjnych\nPolaków […].\nZakres podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map […].\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne wyjaśnienie zawierające odniesienie do liczebności populacji i do poziomu\nurbanizacji w obu województwach.\n1 pkt - poprawne wyjaśnienie zawierające odniesienie do liczebności populacji i do poziomu\nurbanizacji w jednym województwie.\nalbo\n1 pkt - poprawne wyjaśnienie zawierające odniesienie do liczebności populacji w obu\nwojewództwach.\nalbo\n1 pkt - poprawne wyjaśnienie zawierające odniesienie do poziomu urbanizacji w obu\nwojewództwach.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nW województwie śląskim urodzeń było więcej niż w województwie podkarpackim, gdyż\nwojewództwo śląskie zamieszkuje więcej osób. W województwie śląskim dominują urodzenia\nw mieście, co wynika z wysokiego poziomu urbanizacji. W województwie podkarpackim\nliczba urodzeń na wsi i w mieście jest zbliżona, co wynika z niższego poziomu urbanizacji niż\nw województwie śląskim.","solution":"Odpowiedź: **Wyjaśnienie:** **Różnica w liczbie urodzeń — liczebność populacji.** W województwie **śląskim** urodzeń było **więcej** niż w podkarpackim, ponieważ **zamieszkuje je znacznie więcej osób** — ok. **4,3 mln** wobec ok. **2,1 mln** na Podkarpaciu. Śląskie jest **drugim** pod względem liczby ludności województwem w Polsce, podkarpackie — dopiero **dziewiątym**. Przy zbliżonej dzietności większa populacja daje **proporcjonalnie więcej urodzeń**. **Różnica w strukturze urodzeń — poziom urbanizacji.** W województwie **śląskim** **dominują urodzenia w miastach**, co wynika z **bardzo wysokiego poziomu urbanizacji** — ok. **76%** ludności mieszka w miastach (najwyższy wskaźnik w Polsce). To efekt historycznego rozwoju **Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego** i istnienia **konurbacji katowickiej**. W województwie **podkarpackim** liczba urodzeń **w mieście i na wsi jest zbliżona**, ponieważ poziom urbanizacji jest tam **znacznie niższy** — ok. **41%**, jeden z najniższych w kraju. Podkarpacie zachowało **rolniczy charakter** i rozdrobnioną sieć osadniczą, a znaczna część ludności mieszka na wsi. **Wniosek.** Liczba urodzeń odzwierciedla **wielkość populacji**, a proporcja urodzeń miasto/wieś — **poziom urbanizacji** województwa.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nŚląskie a podkarpackie — porównanie\n\nCecha | Śląskie | Podkarpackie\nludność (2022) | ~4,3 mln (2. miejsce w Polsce) | ~2,1 mln (9. miejsce)\npowierzchnia | 12 333 km² | 17 846 km²\ngęstość zaludnienia | ~350 os./km² (najwyższa) | ~118 os./km²\npoziom urbanizacji | ~76% (najwyższy w Polsce) | ~41% (jeden z najniższych)\nliczba miast | 71 | 55\nstruktura urodzeń | przewaga miast | miasto ≈ wieś\ndzietność (TFR) | ok. 1,15 (najniższa) | ok. 1,25\ndominująca gospodarka | górnictwo, hutnictwo, motoryzacja | rolnictwo, lotnictwo, przetwórstwo\ncharakter osadnictwa | konurbacja katowicka | rozproszone, wiejskie\n\nPoziom urbanizacji województw (2022)\n\nMiejsce | Województwo | $W_u$\n1 | śląskie | ~76%\n2 | dolnośląskie | ~68%\n3 | zachodniopomorskie | ~68%\n… | Polska ogółem | ~60%\n14 | świętokrzyskie | ~44%\n15 | lubelskie | ~46%\n16 | podkarpackie | ~41%\n\nLiczba urodzeń a współczynnik urodzeń\n\n$$W_{\\text{ur}} = \\frac{\\text{liczba urodzeń żywych}}{\\text{liczba ludności}} \\times 1000‰$$\n\nWskaźnik | Zależy głównie od | Co mierzy\nliczba urodzeń | wielkości populacji | skalę bezwzględną\nwspółczynnik urodzeń | struktury wieku i dzietności | natężenie zjawiska\ndzietność (TFR) | liczby dzieci na kobietę | zachowania prokreacyjne\n\nUwaga: województwo o większej populacji ma więcej urodzeń nawet przy niższej dzietności — dokładnie tak jest w przypadku śląskiego.\n\nKartodiagram — jak go czytać\n\nElement | Co przedstawia\nwielkość znaku (koła, słupka) | wartość bezwzględna zjawiska\npodział znaku (wycinki, segmenty) | struktura zjawiska\nkolor segmentów | kategorie (tu: miasto / wieś)\npołożenie znaku | jednostka przestrzenna\n\nMetoda kartograficzna | Do czego służy\nkartodiagram | wartości bezwzględne (liczba urodzeń, produkcja)\nkartogram (choropleta) | wartości względne (gęstość, %, wskaźniki)\nizolinie | zjawiska ciągłe (temperatura, wysokość)\nsygnatury | rozmieszczenie obiektów punktowych\nzasięgi | granice występowania zjawiska\n\nCzęsty błąd: przedstawianie wielkości bezwzględnych kartogramem — mapa staje się wtedy myląca, bo duże powierzchniowo jednostki „krzyczą\" wizualnie.\n\nDlaczego śląskie jest tak zurbanizowane\n\nCzynnik | Opis\nwęgiel kamienny | eksploatacja od XVIII w. → rozwój osad górniczych\nindustrializacja | XIX–XX w., huty, koksownie, elektrownie\nkonurbacja katowicka | kilkanaście miast zrośniętych w jeden organizm (~2 mln mieszk.)\npolityka PRL | rozbudowa GOP, budowa osiedli mieszkaniowych\nbrak zaplecza rolniczego | mało terenów wiejskich w granicach województwa\n\nDlaczego podkarpackie jest najmniej zurbanizowane\n\nCzynnik | Opis\ntradycja rolnicza | Galicja — historycznie region rolniczy, przeludniony\nrozdrobnienie gospodarstw | najmniejsze średnie gospodarstwa w Polsce (~4,5 ha)\nrzeźba terenu | Karpaty i Pogórze utrudniają rozwój dużych miast\nsłaba industrializacja | poza COP i Rzeszowem (klaster lotniczy)\nsilne przywiązanie do wsi | wysoki odsetek ludności pozostającej w gospodarstwach\n\nPunktacja CKE\n\n- 2 pkt — poprawne wyjaśnienie zawierające odniesienie do liczebności populacji i do poziomu urbanizacji w obu województwach.\n- 1 pkt — odniesienie do obu czynników w jednym województwie albo do liczebności populacji w obu albo do poziomu urbanizacji w obu.\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **Klucz wymaga odniesienia do obu czynników i obu województw.** Pełne 2 pkt tylko wtedy, gdy odpowiedź obejmuje **liczebność populacji** i **poziom urbanizacji** **w obu** województwach. Pominięcie jednego elementu obniża wynik do 1 pkt. **Nie myl liczby urodzeń ze współczynnikiem urodzeń.** **Liczba** urodzeń zależy głównie od **wielkości populacji**; **współczynnik** (na 1000 mieszkańców) mierzy natężenie zjawiska. Śląskie ma **więcej** urodzeń, ale **niższy współczynnik** niż Podkarpacie. **Podkarpackie ma wyższą dzietność niż śląskie.** Wskaźnik dzietności: Podkarpacie ok. **1,25**, śląskie ok. **1,15** — mimo to urodzeń jest tam mniej, bo populacja jest dwukrotnie mniejsza. To dobra ilustracja różnicy między wartością **bezwzględną** a **względną**. **Śląskie to rekordzista urbanizacji.** Ok. **76%** ludności w miastach — skutek konurbacji katowickiej, unikatowego w Polsce zespołu kilkunastu miast zrośniętych w jeden organizm. **Podkarpackie to rekordzista „wiejskości\".** Ok. **41%** ludności w miastach — najniższy albo drugi najniższy wskaźnik w Polsce (obok lubelskiego i świętokrzyskiego). **Czytaj kartodiagram na dwóch poziomach.** **Wielkość** koła = liczba urodzeń (skala bezwzględna); **podział** koła = struktura miasto/wieś. Zadanie pyta o **oba** aspekty.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-21.webp","solution_image":null,"topics":"urodzenia zywe, wojewodztwo slaskie, podkarpackie, poziom urbanizacji, liczebnosc populacji, kartodiagram","page_from":24,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 21. (0-2)<br>Poniżej przedstawiono liczbę urodzeń żywych w 2022 roku według województw w podziale<br>na urodzenia w miastach i urodzenia na wsi.<br>Na podstawie: www.stat.gov.pl<br>Wyjaśnij, z czego wynika różnica - przedstawiona na mapie - w liczbie i w strukturze<br>urodzeń żywych między województwem śląskim a województwem podkarpackim.<br>W odpowiedzi odnieś się do liczebności populacji i do poziomu urbanizacji obu<br>województw.<br>21.<br>0-1-2<br>MGEP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 21. (0-2)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>Zakres rozszerzony<br>I. Wiedza geograficzna</p>\n<ol><li>Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do</li></ol>\n<p>zrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru<br>i dynamiki procesów zachodzących<br>w środowisku geograficznym w skali […]<br>regionalnej, krajowej […].<br>II. Umiejętności i stosowanie wiedzy<br>w praktyce</p>\n<ol><li>Analizowanie i wyjaśnianie […]</li></ol>\n<p>zróżnicowania […] społeczno-<br>-gospodarczego […] świata.</p>\n<ol><li>Analizowanie zjawisk i współzależności</li></ol>\n<p>zachodzących w środowisku geograficznym<br>z wykorzystaniem różnych map […]<br>tematycznych.<br>Zakres rozszerzony<br>I.7) Zdający identyfikuje zależności<br>przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne<br>i czasowe między elementami przestrzeni<br>geograficznej […].<br>XV.3) Zdający analizuje zróżnicowanie<br>przestrzenne zachowań prokreacyjnych<br>Polaków […].<br>Zakres podstawowy<br>I.3) Zdający czyta i interpretuje treści<br>różnych map […].<br>Zasady oceniania<br>2 pkt - poprawne wyjaśnienie zawierające odniesienie do liczebności populacji i do poziomu<br>urbanizacji w obu województwach.<br>1 pkt - poprawne wyjaśnienie zawierające odniesienie do liczebności populacji i do poziomu<br>urbanizacji w jednym województwie.<br>albo<br>1 pkt - poprawne wyjaśnienie zawierające odniesienie do liczebności populacji w obu<br>województwach.<br>albo<br>1 pkt - poprawne wyjaśnienie zawierające odniesienie do poziomu urbanizacji w obu<br>województwach.<br>0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.<br>Przykładowa odpowiedź<br>W województwie śląskim urodzeń było więcej niż w województwie podkarpackim, gdyż<br>województwo śląskie zamieszkuje więcej osób. W województwie śląskim dominują urodzenia<br>w mieście, co wynika z wysokiego poziomu urbanizacji. W województwie podkarpackim<br>liczba urodzeń na wsi i w mieście jest zbliżona, co wynika z niższego poziomu urbanizacji niż<br>w województwie śląskim.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>Wyjaśnienie:</strong> <strong>Różnica w liczbie urodzeń — liczebność populacji.</strong> W województwie <strong>śląskim</strong> urodzeń było <strong>więcej</strong> niż w podkarpackim, ponieważ <strong>zamieszkuje je znacznie więcej osób</strong> — ok. <strong>4,3 mln</strong> wobec ok. <strong>2,1 mln</strong> na Podkarpaciu. Śląskie jest <strong>drugim</strong> pod względem liczby ludności województwem w Polsce, podkarpackie — dopiero <strong>dziewiątym</strong>. Przy zbliżonej dzietności większa populacja daje <strong>proporcjonalnie więcej urodzeń</strong>. <strong>Różnica w strukturze urodzeń — poziom urbanizacji.</strong> W województwie <strong>śląskim</strong> <strong>dominują urodzenia w miastach</strong>, co wynika z <strong>bardzo wysokiego poziomu urbanizacji</strong> — ok. <strong>76%</strong> ludności mieszka w miastach (najwyższy wskaźnik w Polsce). To efekt historycznego rozwoju <strong>Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego</strong> i istnienia <strong>konurbacji katowickiej</strong>. W województwie <strong>podkarpackim</strong> liczba urodzeń <strong>w mieście i na wsi jest zbliżona</strong>, ponieważ poziom urbanizacji jest tam <strong>znacznie niższy</strong> — ok. <strong>41%</strong>, jeden z najniższych w kraju. Podkarpacie zachowało <strong>rolniczy charakter</strong> i rozdrobnioną sieć osadniczą, a znaczna część ludności mieszka na wsi. <strong>Wniosek.</strong> Liczba urodzeń odzwierciedla <strong>wielkość populacji</strong>, a proporcja urodzeń miasto/wieś — <strong>poziom urbanizacji</strong> województwa.</p>\n<p>Treść zadania (CKE)</p>\n<p>Śląskie a podkarpackie — porównanie</p>\n<p>Cecha | Śląskie | Podkarpackie<br>ludność (2022) | ~4,3 mln (2. miejsce w Polsce) | ~2,1 mln (9. miejsce)<br>powierzchnia | 12 333 km² | 17 846 km²<br>gęstość zaludnienia | ~350 os./km² (najwyższa) | ~118 os./km²<br>poziom urbanizacji | ~76% (najwyższy w Polsce) | ~41% (jeden z najniższych)<br>liczba miast | 71 | 55<br>struktura urodzeń | przewaga miast | miasto ≈ wieś<br>dzietność (TFR) | ok. 1,15 (najniższa) | ok. 1,25<br>dominująca gospodarka | górnictwo, hutnictwo, motoryzacja | rolnictwo, lotnictwo, przetwórstwo<br>charakter osadnictwa | konurbacja katowicka | rozproszone, wiejskie</p>\n<p>Poziom urbanizacji województw (2022)</p>\n<p>Miejsce | Województwo | $W_u$<br>1 | śląskie | ~76%<br>2 | dolnośląskie | ~68%<br>3 | zachodniopomorskie | ~68%<br>… | Polska ogółem | ~60%<br>14 | świętokrzyskie | ~44%<br>15 | lubelskie | ~46%<br>16 | podkarpackie | ~41%</p>\n<p>Liczba urodzeń a współczynnik urodzeń</p>\n<p>$$W_{\\text{ur}} = \\frac{\\text{liczba urodzeń żywych}}{\\text{liczba ludności}} \\times 1000‰$$</p>\n<p>Wskaźnik | Zależy głównie od | Co mierzy<br>liczba urodzeń | wielkości populacji | skalę bezwzględną<br>współczynnik urodzeń | struktury wieku i dzietności | natężenie zjawiska<br>dzietność (TFR) | liczby dzieci na kobietę | zachowania prokreacyjne</p>\n<p>Uwaga: województwo o większej populacji ma więcej urodzeń nawet przy niższej dzietności — dokładnie tak jest w przypadku śląskiego.</p>\n<p>Kartodiagram — jak go czytać</p>\n<p>Element | Co przedstawia<br>wielkość znaku (koła, słupka) | wartość bezwzględna zjawiska<br>podział znaku (wycinki, segmenty) | struktura zjawiska<br>kolor segmentów | kategorie (tu: miasto / wieś)<br>położenie znaku | jednostka przestrzenna</p>\n<p>Metoda kartograficzna | Do czego służy<br>kartodiagram | wartości bezwzględne (liczba urodzeń, produkcja)<br>kartogram (choropleta) | wartości względne (gęstość, %, wskaźniki)<br>izolinie | zjawiska ciągłe (temperatura, wysokość)<br>sygnatury | rozmieszczenie obiektów punktowych<br>zasięgi | granice występowania zjawiska</p>\n<p>Częsty błąd: przedstawianie wielkości bezwzględnych kartogramem — mapa staje się wtedy myląca, bo duże powierzchniowo jednostki „krzyczą&quot; wizualnie.</p>\n<p>Dlaczego śląskie jest tak zurbanizowane</p>\n<p>Czynnik | Opis<br>węgiel kamienny | eksploatacja od XVIII w. → rozwój osad górniczych<br>industrializacja | XIX–XX w., huty, koksownie, elektrownie<br>konurbacja katowicka | kilkanaście miast zrośniętych w jeden organizm (~2 mln mieszk.)<br>polityka PRL | rozbudowa GOP, budowa osiedli mieszkaniowych<br>brak zaplecza rolniczego | mało terenów wiejskich w granicach województwa</p>\n<p>Dlaczego podkarpackie jest najmniej zurbanizowane</p>\n<p>Czynnik | Opis<br>tradycja rolnicza | Galicja — historycznie region rolniczy, przeludniony<br>rozdrobnienie gospodarstw | najmniejsze średnie gospodarstwa w Polsce (~4,5 ha)<br>rzeźba terenu | Karpaty i Pogórze utrudniają rozwój dużych miast<br>słaba industrializacja | poza COP i Rzeszowem (klaster lotniczy)<br>silne przywiązanie do wsi | wysoki odsetek ludności pozostającej w gospodarstwach</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>2 pkt — poprawne wyjaśnienie zawierające odniesienie do liczebności populacji i do poziomu urbanizacji w obu województwach.</li><li>1 pkt — odniesienie do obu czynników w jednym województwie albo do liczebności populacji w obu albo do poziomu urbanizacji w obu.</li><li>Razem: 2 pkt.</li></ul>\n<p>Typowy błąd: <strong>Klucz wymaga odniesienia do obu czynników i obu województw.</strong> Pełne 2 pkt tylko wtedy, gdy odpowiedź obejmuje <strong>liczebność populacji</strong> i <strong>poziom urbanizacji</strong> <strong>w obu</strong> województwach. Pominięcie jednego elementu obniża wynik do 1 pkt. <strong>Nie myl liczby urodzeń ze współczynnikiem urodzeń.</strong> <strong>Liczba</strong> urodzeń zależy głównie od <strong>wielkości populacji</strong>; <strong>współczynnik</strong> (na 1000 mieszkańców) mierzy natężenie zjawiska. Śląskie ma <strong>więcej</strong> urodzeń, ale <strong>niższy współczynnik</strong> niż Podkarpacie. <strong>Podkarpackie ma wyższą dzietność niż śląskie.</strong> Wskaźnik dzietności: Podkarpacie ok. <strong>1,25</strong>, śląskie ok. <strong>1,15</strong> — mimo to urodzeń jest tam mniej, bo populacja jest dwukrotnie mniejsza. To dobra ilustracja różnicy między wartością <strong>bezwzględną</strong> a <strong>względną</strong>. <strong>Śląskie to rekordzista urbanizacji.</strong> Ok. <strong>76%</strong> ludności w miastach — skutek konurbacji katowickiej, unikatowego w Polsce zespołu kilkunastu miast zrośniętych w jeden organizm. <strong>Podkarpackie to rekordzista „wiejskości&quot;.</strong> Ok. <strong>41%</strong> ludności w miastach — najniższy albo drugi najniższy wskaźnik w Polsce (obok lubelskiego i świętokrzyskiego). <strong>Czytaj kartodiagram na dwóch poziomach.</strong> <strong>Wielkość</strong> koła = liczba urodzeń (skala bezwzględna); <strong>podział</strong> koła = struktura miasto/wieś. Zadanie pyta o <strong>oba</strong> aspekty.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź (przykładowa)</h4>\n<p>Różnica w liczbie i strukturze urodzeń żywych między województwem śląskim a podkarpackim wynika z różnej liczebności populacji i różnego poziomu urbanizacji:</p>\n<ul><li><strong>Liczebność populacji:</strong> województwo <strong>śląskie</strong> jest znacznie ludniejsze niż podkarpackie, dlatego <strong>całkowita liczba urodzeń żywych była w nim większa</strong> (większa sygnatura kołowa na mapie).</li><li><strong>Poziom urbanizacji:</strong> w silnie zurbanizowanym województwie <strong>śląskim</strong> (wysoki współczynnik urbanizacji) <strong>dominują urodzenia w miastach</strong>, natomiast w słabiej zurbanizowanym województwie <strong>podkarpackim</strong> (niższy współczynnik urbanizacji) <strong>liczba urodzeń na wsi i w miastach jest zbliżona</strong> (znaczny udział urodzeń wiejskich).</li></ul>\n<h5>Uzasadnienie</h5>\n<p>Całkowita liczba urodzeń zależy od wielkości populacji (więcej mieszkańców → więcej urodzeń), a proporcja urodzeń miejskich do wiejskich odzwierciedla poziom urbanizacji regionu. Stąd oba elementy wyjaśniają różnicę między województwami widoczną na mapie.</p>\n<h4>Zasady oceniania CKE</h4>\n<ul><li><strong>2 pkt</strong> - wyjaśnienie z odniesieniem do liczebności populacji i poziomu urbanizacji w obu województwach.</li><li><strong>1 pkt</strong> - odniesienie do obu elementów w jednym województwie ALBO do jednego elementu w obu województwach.</li><li><strong>0 pkt</strong> - odpowiedź niespełniająca wymagań albo brak odpowiedzi.</li></ul>"}]}