{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/26","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"26","points":3,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 26. (0-3)\nNa fotografii przedstawiono elektrownię szczytowo-pompową funkcjonującą w Polsce na\nPojezierzu Pomorskim.\nNa podstawie: www.media.energa.pl\nPoniższy tekst odnosi się do jednego z rodzajów elektrowni wodnych stosowanego\nw Europie Zachodniej.\nElektrownia pływowa o mocy 240 MW u ujścia rzeki Rance we Francji jest najstarszą\nelektrownią tego typu na świecie. Została uruchomiona w 1966 roku i stanowi źródło energii\ndla regionu Bretanii. Na rzece zlokalizowano zaporę z przepustami, które są otwierane\ni zamykane wraz z przypływami i odpływami, tak aby umożliwić wykorzystanie potencjału\npływów do produkcji energii elektrycznej. W tej elektrowni zainstalowano 24 turbiny, które\nprodukują 550 GWh energii elektrycznej rocznie, co odpowiada zużyciu energii w mieście\nwielkości Rennes we Francji.\nBudowę elektrowni pływowej - ze względu na zapotrzebowanie na energię elektryczną\nw regionie - rozważa się u ujścia rzeki Mersey w Liverpoolu. Jako przewidywalne źródło\nenergii odnawialnej może stanowić rozwiązanie alternatywne w Wielkiej Brytanii dla innych\nrodzajów energetyki odnawialnej, w których produkcja energii jest uzależniona od warunków\npogodowych.\nNa podstawie: www.weamec.fr; www.polskiprzemysl.com.pl; www.liverpoolcityregion-ca.gov.uk\nMGEP-R0_100\nPoniżej przedstawiono bilans energii elektrycznej w Polsce w 2022 roku.\nWyszczególnienie\nWartość\nw 2022 r.\nw GWh\nPrzychód\n194 986\nze źródeł krajowych - produkcja\n179 748\nw tym elektrownie:\ncieplne\n134 657\nwodne (w tym szczytowo-pompowe), wiatrowe i słoneczne\n31 108\nimport\n15 238\nRozchód\n194 986\nzużycie krajowe:\n169 260\nzużycie w elektrowniach szczytowo-pompowych\n1 501\nzużycie bezpośrednie\n167 759\nw tym gospodarstwa domowe\n25 860\neksport\n16 915\nstraty i różnice bilansowe\n8 811\nNa podstawie: Mały Rocznik Statystyczny Polski 2024, www.stat.gov.pl\nPrzedstaw dwie różnice w zakresie przyrodniczych czynników lokalizacji między\nelektrownią na fotografii a typem elektrowni opisanym w tekście, a następnie wyjaśnij,\ndlaczego elektrownie szczytowo-pompowe nie tylko są składnikiem przychodu, lecz\ntakże przyczyniają się do zużycia energii elektrycznej podanego w tabeli.\nRóżnice w zakresie przyrodniczych czynników lokalizacji:\n1\n2\n26.\n0-1-\n2-3\nMGEP-R0_100\nWyjaśnienie:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 26. (0-3)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna.\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nw środowisku geograficznym w skali\nlokalnej, regionalnej […].\n3. Identyfikowanie sieci powiązań\nprzyrodniczych […] [i] gospodarczych […]\nw przestrzeni geograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce.\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania przyrodniczego [i] społeczno-\n-gospodarczego […] świata.\n4. Formułowanie twierdzeń\no prawidłowościach dotyczących\nfunkcjonowania środowiska przyrodniczego\ni społeczno-gospodarczego oraz\nwzajemnych zależności w systemie\nczłowiek - przyroda - gospodarka.\n7. […] Wartościowanie […] działalności\nczłowieka w środowisku geograficznym.\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie […]\nprzemian przestrzeni geograficznej.\nIX.3) Zdający wykazuje wpływ […] rozwoju\nnowych technologii na […] przemiany\nwewnątrzsektorowe na wybranych\nprzykładach.\nXIX.3) Zdający prezentuje przykłady\nsposobów pokonywania przyrodniczych\nograniczeń działalności gospodarczej\nczłowieka […].\nZakres podstawowy\nI.5) Zdający interpretuje dane liczbowe\nprzedstawione w postaci […] tabel.\nXI.1) Zdający wyjaśnia […] wpływ\n[czynników lokalizacji przemysłu] na\nrozmieszczenie i rozwój wybranych jego\ndziałów.\nXI.6) Zdający dyskutuje na temat\npozytywnych […] skutków stosowania\nodnawialnych […] źródeł energii.\nZasady oceniania\n3 pkt - poprawne przedstawienie dwóch różnic i poprawne wyjaśnienie.\n2 pkt - poprawne przedstawienie jednej różnicy i poprawne wyjaśnienie.\nalbo\n2 pkt - poprawne przedstawienie dwóch różnic.\n1 pkt - poprawne przedstawienie jednej różnicy.\nalbo\n1 pkt - poprawne wyjaśnienie.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nRóżnice w zakresie przyrodniczych czynników lokalizacji:\nElektrownie pływowe są lokalizowane na wybrzeżu morza u ujścia rzek, a elektrownie\nszczytowo-pompowe mogą być lokalizowane w głębi lądu.\nElektrownie pływowe są lokalizowane w pobliżu akwenów o dużej amplitudzie pływów,\na w przypadku elektrowni szczytowo-pompowych wielkość amplitudy pływów nie ma\nznaczenia.\nElektrownie szczytowo-pompowe są lokalizowane na obszarach o dużych deniwelacjach,\na w przypadku elektrowni pływowych deniwelacje nie mają znaczenia.\nElektrownie szczytowo-pompowe są lokalizowane na krawędziach wysoczyzn (stokach\nwzniesień), a elektrownie pływowe - w dolinach rzek w pobliżu ich ujścia do morza.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nCzęsto elektrownie szczytowo-pompowe wykorzystują jezioro jako jeden z dwóch\nzbiorników wodnych niezbędnych do funkcjonowania, a w elektrowniach pływowych\nwykorzystuje się wody morskie.\nWyjaśnienie:\nElektrownia szczytowo-pompowa w okresie małego zapotrzebowania na energię elektryczną\nw ciągu doby pompuje wodę ze zbiornika dolnego do zbiornika górnego, co się przekłada na\nzużycie energii elektrycznej (a w okresie wysokiego zapotrzebowania woda jest spuszczana\nze zbiornika górnego do zbiornika dolnego, dzięki czemu możliwe staje się wytwarzanie\nenergii elektrycznej).","solution":"Odpowiedź: **Dwie różnice w przyrodniczych czynnikach lokalizacji** (wystarczą dowolne dwie): 1. **Położenie względem morza.** Elektrownie **pływowe** muszą być lokalizowane **na wybrzeżu morza, u ujścia rzek** (w estuariach), natomiast elektrownie **szczytowo-pompowe** mogą powstawać **w głębi lądu**, z dala od morza. 2. **Amplituda pływów.** Elektrownie **pływowe** wymagają akwenu o **dużej amplitudzie pływów** (co najmniej ok. 5 m), a dla elektrowni **szczytowo-pompowych** wielkość pływów **nie ma żadnego znaczenia**. 3. **Deniwelacje terenu.** Elektrownie **szczytowo-pompowe** wymagają obszaru o **dużych deniwelacjach** — różnicy wysokości między zbiornikiem górnym a dolnym; przy elektrowniach **pływowych** deniwelacje terenu **nie mają znaczenia**. **Wyjaśnienie — dlaczego elektrownia szczytowo-pompowa jest jednocześnie źródłem i odbiorcą energii:** Elektrownia szczytowo-pompowa działa **w dwóch trybach**: - **W godzinach nocnych (dolina zapotrzebowania)** — gdy w sieci jest **nadwyżka** taniej energii, elektrownia **pobiera energię z sieci**, aby **pompami przetłoczyć wodę ze zbiornika dolnego do górnego**. Wtedy jest **odbiorcą** energii i pojawia się w tabeli jako **zużycie (1 501 GWh)**. - **W godzinach szczytu zapotrzebowania** — woda **spływa** ze zbiornika górnego do dolnego, napędzając **turbiny**, które **produkują energię elektryczną**. Wtedy elektrownia jest **wytwórcą** i wchodzi do **przychodu** (w pozycji „elektrownie wodne, wiatrowe i słoneczne\"). Elektrownia szczytowo-pompowa nie jest więc **źródłem** energii, lecz jej **magazynem**. W procesie traci ok. **20–30%** energii (sprawność cyklu ok. **70–80%**), a mimo to jest opłacalna, bo pozwala **kupować energię tanio w nocy i sprzedawać drogo w szczycie** oraz **stabilizuje pracę systemu elektroenergetycznego**.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nCzynniki lokalizacji — porównanie\n\nCzynnik przyrodniczy | Elektrownia szczytowo-pompowa | Elektrownia pływowa\npołożenie | w głębi lądu (dowolne) | wybrzeże morza, ujście rzeki (estuarium)\namplituda pływów | bez znaczenia | kluczowa — min. ok. 5 m\ndeniwelacje terenu | duże, konieczne (spad 100–500 m) | bez znaczenia\nkształt wybrzeża | bez znaczenia | lejkowate estuarium wzmacnia falę pływową\nzasoby wodne | zbiornik dolny (jezioro, rzeka) | woda morska\nstabilność podłoża | konieczna (zapory, rurociągi) | konieczna (zapora)\n\nElektrownie szczytowo-pompowe w Polsce\n\nElektrownia | Moc | Województwo | Uwagi\nŻarnowiec | 716 MW | pomorskie | największa w Polsce, na Pojezierzu Pomorskim\nPorąbka-Żar | 500 MW | śląskie | zbiornik górny na Górze Żar\nSolina | 200 MW | podkarpackie | na Sanie, Jezioro Solińskie\nŻydowo | 167 MW | zachodniopomorskie | Pojezierze Pomorskie\nNiedzica | 92 MW | małopolskie | Jezioro Czorsztyńskie\nDychów | 90 MW | lubuskie | na Bobrze\n\nElektrownia z fotografii to zakład na Pojezierzu Pomorskim — Żarnowiec albo Żydowo.\n\nJak działa elektrownia szczytowo-pompowa\n\nFaza | Pora doby | Kierunek wody | Rola w systemie | Pozycja w bilansie\npompowanie | noc, dolina zapotrzebowania | dolny → górny zbiornik | odbiorca energii | zużycie (1 501 GWh)\ngenerowanie | szczyt zapotrzebowania | górny → dolny zbiornik | wytwórca energii | przychód\n\n$$\\eta_{\\text{cyklu}} = \\frac{E_{\\text{oddana}}}{E_{\\text{pobrana}}} \\approx 70\\text{–}80\\%$$\n\nSens ekonomiczny: kupno energii tanio w nocy, sprzedaż drogo w szczycie; różnica cen pokrywa straty 20–30%.\n\nSens systemowy: natychmiastowe wyrównywanie wahań mocy — rozruch do pełnej mocy w 2–3 minuty, co czyni te elektrownie kluczowym magazynem energii i rezerwą awaryjną.\n\nBilans energii elektrycznej Polski 2022 — struktura\n\nPozycja | GWh | Udział\nPRZYCHÓD RAZEM | 194 986 | 100%\nprodukcja krajowa | 179 748 | 92,2%\n— elektrownie cieplne | 134 655 | 69,1%\n— wodne, wiatrowe, słoneczne | 31 108 | 16,0%\n— pozostałe (kogeneracja przemysłowa) | ~13 985 | 7,2%\nimport | 15 238 | 7,8%\nROZCHÓD RAZEM | 194 986 | 100%\nzużycie krajowe | 169 260 | 86,8%\n— elektrownie szczytowo-pompowe | 1 501 | 0,8%\n— zużycie bezpośrednie | 167 759 | 86,0%\n— w tym gospodarstwa domowe | 25 860 | 13,3%\neksport | 16 915 | 8,7%\nstraty i różnice bilansowe | 8 811 | 4,5%\n\nRodzaje elektrowni wodnych\n\nTyp | Zasada działania | Warunki lokalizacji | Przykład\nprzepływowa | wykorzystuje naturalny przepływ rzeki | duży przepływ, spad | Włocławek (Wisła)\nzbiornikowa (zaporowa) | woda ze sztucznego zbiornika | dolina do przegrodzenia | Solina, Trzy Przełomy (Chiny)\nszczytowo-pompowa | magazynowanie energii, dwa zbiorniki | duże deniwelacje | Żarnowiec\npływowa | wykorzystuje przypływy i odpływy | estuarium, amplituda pływów ponad 5 m | La Rance (Francja), Sihwa (Korea Płd.)\nfalowa | energia falowania morza | otwarte, wzburzone morze | Pelamis (Portugalia)\nmaremotermiczna | różnica temperatury wód | strefa międzyzwrotnikowa | Hawaje, Japonia\n\nElektrownia pływowa La Rance\n\nCecha | Wartość\nlokalizacja | estuarium rzeki Rance, Bretania, Francja\nuruchomienie | 1966 r. — najstarsza na świecie\nmoc | 240 MW\nprodukcja roczna | 550 GWh\nliczba turbin | 24\namplituda pływów | do 13,5 m — jedna z największych w Europie\ndługość zapory | 750 m\n\nNajwiększa amplituda pływów na świecie | Wartość\nZatoka Fundy (Kanada) | do 16 m\nZatoka Ungava (Kanada) | ~15 m\nkanał La Manche / Bretania | do 13,5 m\nZatoka Bristolska (W. Brytania) | ~13 m\nBałtyk | kilka cm — energetyka pływowa niemożliwa\n\nPrzewidywalność źródeł odnawialnych\n\nŹródło | Przewidywalność | Zależy od\npływowe | bardzo wysoka — obliczalna na lata | ruch Księżyca i Słońca\nwodne przepływowe | wysoka | przepływ rzeki, pora roku\ngeotermalne | bardzo wysoka | zasoby ciepła Ziemi\nbiomasa | wysoka | dostępność surowca\nwiatrowe | niska | pogoda\nsłoneczne | średnia (dobowo tak, pogodowo nie) | zachmurzenie, pora roku\n\nTo właśnie przewidywalność jest — zgodnie z tekstem źródłowym — główną przewagą energetyki pływowej nad wiatrową i słoneczną.\n\nPunktacja CKE\n\n- 3 pkt — poprawne przedstawienie dwóch różnic i poprawne wyjaśnienie.\n- 2 pkt — jedna różnica i wyjaśnienie albo dwie różnice bez wyjaśnienia.\n- 1 pkt — jedna różnica albo samo wyjaśnienie.\n- Razem: 3 pkt.\n\nTypowy błąd: **Klucz wymaga różnic w czynnikach PRZYRODNICZYCH.** Odpowiedzi typu „w Polsce nie ma tradycji budowy elektrowni pływowych\" albo „to droższa inwestycja\" **nie punktują** — to czynniki **pozaprzyrodnicze**. **Różnica musi być sformułowana jako przeciwstawienie.** Napisanie samego „elektrownie pływowe leżą nad morzem\" to za mało — trzeba dopisać, **czym różni się** pod tym względem elektrownia szczytowo-pompowa („a szczytowo-pompowe mogą leżeć w głębi lądu\"). **Punktacja jest wieloskładnikowa.** 2 różnice + wyjaśnienie = 3 pkt; 1 różnica + wyjaśnienie = 2 pkt; 2 różnice bez wyjaśnienia = 2 pkt; samo wyjaśnienie = 1 pkt. Warto napisać wszystkie części. **Elektrownia szczytowo-pompowa to magazyn, nie źródło energii.** Zużywa **więcej** energii, niż wytwarza — bilans netto jest **ujemny**. Jej sens gospodarczy to **wyrównywanie dobowych wahań** zapotrzebowania i **stabilizacja** systemu, a nie produkcja. **Polska nie ma warunków dla energetyki pływowej.** Amplituda pływów na Bałtyku wynosi **kilka centymetrów** — Bałtyk to morze **śródlądowe**, prawie odcięte od oceanu. Dlatego elektrownie pływowe u nas są **niemożliwe**, choć elektrownie szczytowo-pompowe działają od dekad. **„Przewidywalne źródło\" z tekstu to kluczowa zaleta pływów.** Pływy wynikają z ruchów Księżyca i Słońca, więc dają się **obliczyć na lata naprzód** — w przeciwieństwie do wiatru i słońca, których produkcja zależy od pogody. **Zwróć uwagę na strukturę tabeli.** Elektrownie szczytowo-pompowe występują w niej **dwukrotnie**: w przychodzie (razem z wodnymi, wiatrowymi i słonecznymi — 31 108 GWh) i w rozchodzie (osobna pozycja — **1 501 GWh**). To właśnie ten paradoks tłumaczy zadanie.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-26.webp","solution_image":null,"topics":"elektrownia szczytowo-pompowa, elektrownia plywowa, czynniki lokalizacji, bilans energii elektrycznej, magazynowanie energii","page_from":30,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 26. (0-3)
Na fotografii przedstawiono elektrownię szczytowo-pompową funkcjonującą w Polsce na
Pojezierzu Pomorskim.
Na podstawie: www.media.energa.pl
Poniższy tekst odnosi się do jednego z rodzajów elektrowni wodnych stosowanego
w Europie Zachodniej.
Elektrownia pływowa o mocy 240 MW u ujścia rzeki Rance we Francji jest najstarszą
elektrownią tego typu na świecie. Została uruchomiona w 1966 roku i stanowi źródło energii
dla regionu Bretanii. Na rzece zlokalizowano zaporę z przepustami, które są otwierane
i zamykane wraz z przypływami i odpływami, tak aby umożliwić wykorzystanie potencjału
pływów do produkcji energii elektrycznej. W tej elektrowni zainstalowano 24 turbiny, które
produkują 550 GWh energii elektrycznej rocznie, co odpowiada zużyciu energii w mieście
wielkości Rennes we Francji.
Budowę elektrowni pływowej - ze względu na zapotrzebowanie na energię elektryczną
w regionie - rozważa się u ujścia rzeki Mersey w Liverpoolu. Jako przewidywalne źródło
energii odnawialnej może stanowić rozwiązanie alternatywne w Wielkiej Brytanii dla innych
rodzajów energetyki odnawialnej, w których produkcja energii jest uzależniona od warunków
pogodowych.
Na podstawie: www.weamec.fr; www.polskiprzemysl.com.pl; www.liverpoolcityregion-ca.gov.uk
MGEP-R0_100
Poniżej przedstawiono bilans energii elektrycznej w Polsce w 2022 roku.
Wyszczególnienie
Wartość
w 2022 r.
w GWh
Przychód
194 986
ze źródeł krajowych - produkcja
179 748
w tym elektrownie:
cieplne
134 657
wodne (w tym szczytowo-pompowe), wiatrowe i słoneczne
31 108
import
15 238
Rozchód
194 986
zużycie krajowe:
169 260
zużycie w elektrowniach szczytowo-pompowych
1 501
zużycie bezpośrednie
167 759
w tym gospodarstwa domowe
25 860
eksport
16 915
straty i różnice bilansowe
8 811
Na podstawie: Mały Rocznik Statystyczny Polski 2024, www.stat.gov.pl
Przedstaw dwie różnice w zakresie przyrodniczych czynników lokalizacji między
elektrownią na fotografii a typem elektrowni opisanym w tekście, a następnie wyjaśnij,
dlaczego elektrownie szczytowo-pompowe nie tylko są składnikiem przychodu, lecz
także przyczyniają się do zużycia energii elektrycznej podanego w tabeli.
Różnice w zakresie przyrodniczych czynników lokalizacji:
1
2
26.
0-1-
2-3
MGEP-R0_100
Wyjaśnienie:

","answer_text_html":"

Zadanie 26. (0-3)
Wymagania ogólne
Wymagania szczegółowe
Zakres rozszerzony
I. Wiedza geograficzna.

\n
  1. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do
\n

zrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru
i dynamiki procesów zachodzących
Zakres rozszerzony
I.7) Zdający identyfikuje zależności
przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne
i czasowe między elementami przestrzeni
geograficznej […].
w środowisku geograficznym w skali
lokalnej, regionalnej […].

\n
  1. Identyfikowanie sieci powiązań
\n

przyrodniczych […] [i] gospodarczych […]
w przestrzeni geograficznej.
II. Umiejętności i stosowanie wiedzy
w praktyce.

\n
  1. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk
\n

i procesów geograficznych oraz
zróżnicowania przyrodniczego [i] społeczno-
-gospodarczego […] świata.

\n
  1. Formułowanie twierdzeń
\n

o prawidłowościach dotyczących
funkcjonowania środowiska przyrodniczego
i społeczno-gospodarczego oraz
wzajemnych zależności w systemie
człowiek - przyroda - gospodarka.

\n
  1. […] Wartościowanie […] działalności
\n

człowieka w środowisku geograficznym.

\n
  1. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy
\n

i umiejętności geograficznych w analizie […]
przemian przestrzeni geograficznej.
IX.3) Zdający wykazuje wpływ […] rozwoju
nowych technologii na […] przemiany
wewnątrzsektorowe na wybranych
przykładach.
XIX.3) Zdający prezentuje przykłady
sposobów pokonywania przyrodniczych
ograniczeń działalności gospodarczej
człowieka […].
Zakres podstawowy
I.5) Zdający interpretuje dane liczbowe
przedstawione w postaci […] tabel.
XI.1) Zdający wyjaśnia […] wpływ
[czynników lokalizacji przemysłu] na
rozmieszczenie i rozwój wybranych jego
działów.
XI.6) Zdający dyskutuje na temat
pozytywnych […] skutków stosowania
odnawialnych […] źródeł energii.
Zasady oceniania
3 pkt - poprawne przedstawienie dwóch różnic i poprawne wyjaśnienie.
2 pkt - poprawne przedstawienie jednej różnicy i poprawne wyjaśnienie.
albo
2 pkt - poprawne przedstawienie dwóch różnic.
1 pkt - poprawne przedstawienie jednej różnicy.
albo
1 pkt - poprawne wyjaśnienie.
0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
Przykładowe odpowiedzi
Różnice w zakresie przyrodniczych czynników lokalizacji:
Elektrownie pływowe są lokalizowane na wybrzeżu morza u ujścia rzek, a elektrownie
szczytowo-pompowe mogą być lokalizowane w głębi lądu.
Elektrownie pływowe są lokalizowane w pobliżu akwenów o dużej amplitudzie pływów,
a w przypadku elektrowni szczytowo-pompowych wielkość amplitudy pływów nie ma
znaczenia.
Elektrownie szczytowo-pompowe są lokalizowane na obszarach o dużych deniwelacjach,
a w przypadku elektrowni pływowych deniwelacje nie mają znaczenia.
Elektrownie szczytowo-pompowe są lokalizowane na krawędziach wysoczyzn (stokach
wzniesień), a elektrownie pływowe - w dolinach rzek w pobliżu ich ujścia do morza.
Zasady oceniania rozwiązań zadań
Często elektrownie szczytowo-pompowe wykorzystują jezioro jako jeden z dwóch
zbiorników wodnych niezbędnych do funkcjonowania, a w elektrowniach pływowych
wykorzystuje się wody morskie.
Wyjaśnienie:
Elektrownia szczytowo-pompowa w okresie małego zapotrzebowania na energię elektryczną
w ciągu doby pompuje wodę ze zbiornika dolnego do zbiornika górnego, co się przekłada na
zużycie energii elektrycznej (a w okresie wysokiego zapotrzebowania woda jest spuszczana
ze zbiornika górnego do zbiornika dolnego, dzięki czemu możliwe staje się wytwarzanie
energii elektrycznej).

","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"

Odpowiedź: Dwie różnice w przyrodniczych czynnikach lokalizacji (wystarczą dowolne dwie): 1. Położenie względem morza. Elektrownie pływowe muszą być lokalizowane na wybrzeżu morza, u ujścia rzek (w estuariach), natomiast elektrownie szczytowo-pompowe mogą powstawać w głębi lądu, z dala od morza. 2. Amplituda pływów. Elektrownie pływowe wymagają akwenu o dużej amplitudzie pływów (co najmniej ok. 5 m), a dla elektrowni szczytowo-pompowych wielkość pływów nie ma żadnego znaczenia. 3. Deniwelacje terenu. Elektrownie szczytowo-pompowe wymagają obszaru o dużych deniwelacjach — różnicy wysokości między zbiornikiem górnym a dolnym; przy elektrowniach pływowych deniwelacje terenu nie mają znaczenia. Wyjaśnienie — dlaczego elektrownia szczytowo-pompowa jest jednocześnie źródłem i odbiorcą energii: Elektrownia szczytowo-pompowa działa w dwóch trybach: - W godzinach nocnych (dolina zapotrzebowania) — gdy w sieci jest nadwyżka taniej energii, elektrownia pobiera energię z sieci, aby pompami przetłoczyć wodę ze zbiornika dolnego do górnego. Wtedy jest odbiorcą energii i pojawia się w tabeli jako zużycie (1 501 GWh). - W godzinach szczytu zapotrzebowania — woda spływa ze zbiornika górnego do dolnego, napędzając turbiny, które produkują energię elektryczną. Wtedy elektrownia jest wytwórcą i wchodzi do przychodu (w pozycji „elektrownie wodne, wiatrowe i słoneczne"). Elektrownia szczytowo-pompowa nie jest więc źródłem energii, lecz jej magazynem. W procesie traci ok. 20–30% energii (sprawność cyklu ok. 70–80%), a mimo to jest opłacalna, bo pozwala kupować energię tanio w nocy i sprzedawać drogo w szczycie oraz stabilizuje pracę systemu elektroenergetycznego.

\n

Treść zadania (CKE)

\n

Czynniki lokalizacji — porównanie

\n

Czynnik przyrodniczy | Elektrownia szczytowo-pompowa | Elektrownia pływowa
położenie | w głębi lądu (dowolne) | wybrzeże morza, ujście rzeki (estuarium)
amplituda pływów | bez znaczenia | kluczowa — min. ok. 5 m
deniwelacje terenu | duże, konieczne (spad 100–500 m) | bez znaczenia
kształt wybrzeża | bez znaczenia | lejkowate estuarium wzmacnia falę pływową
zasoby wodne | zbiornik dolny (jezioro, rzeka) | woda morska
stabilność podłoża | konieczna (zapory, rurociągi) | konieczna (zapora)

\n

Elektrownie szczytowo-pompowe w Polsce

\n

Elektrownia | Moc | Województwo | Uwagi
Żarnowiec | 716 MW | pomorskie | największa w Polsce, na Pojezierzu Pomorskim
Porąbka-Żar | 500 MW | śląskie | zbiornik górny na Górze Żar
Solina | 200 MW | podkarpackie | na Sanie, Jezioro Solińskie
Żydowo | 167 MW | zachodniopomorskie | Pojezierze Pomorskie
Niedzica | 92 MW | małopolskie | Jezioro Czorsztyńskie
Dychów | 90 MW | lubuskie | na Bobrze

\n

Elektrownia z fotografii to zakład na Pojezierzu Pomorskim — Żarnowiec albo Żydowo.

\n

Jak działa elektrownia szczytowo-pompowa

\n

Faza | Pora doby | Kierunek wody | Rola w systemie | Pozycja w bilansie
pompowanie | noc, dolina zapotrzebowania | dolny → górny zbiornik | odbiorca energii | zużycie (1 501 GWh)
generowanie | szczyt zapotrzebowania | górny → dolny zbiornik | wytwórca energii | przychód

\n

$$\\eta_{\\text{cyklu}} = \\frac{E_{\\text{oddana}}}{E_{\\text{pobrana}}} \\approx 70\\text{–}80\\%$$

\n

Sens ekonomiczny: kupno energii tanio w nocy, sprzedaż drogo w szczycie; różnica cen pokrywa straty 20–30%.

\n

Sens systemowy: natychmiastowe wyrównywanie wahań mocy — rozruch do pełnej mocy w 2–3 minuty, co czyni te elektrownie kluczowym magazynem energii i rezerwą awaryjną.

\n

Bilans energii elektrycznej Polski 2022 — struktura

\n

Pozycja | GWh | Udział
PRZYCHÓD RAZEM | 194 986 | 100%
produkcja krajowa | 179 748 | 92,2%
— elektrownie cieplne | 134 655 | 69,1%
— wodne, wiatrowe, słoneczne | 31 108 | 16,0%
— pozostałe (kogeneracja przemysłowa) | ~13 985 | 7,2%
import | 15 238 | 7,8%
ROZCHÓD RAZEM | 194 986 | 100%
zużycie krajowe | 169 260 | 86,8%
— elektrownie szczytowo-pompowe | 1 501 | 0,8%
— zużycie bezpośrednie | 167 759 | 86,0%
— w tym gospodarstwa domowe | 25 860 | 13,3%
eksport | 16 915 | 8,7%
straty i różnice bilansowe | 8 811 | 4,5%

\n

Rodzaje elektrowni wodnych

\n

Typ | Zasada działania | Warunki lokalizacji | Przykład
przepływowa | wykorzystuje naturalny przepływ rzeki | duży przepływ, spad | Włocławek (Wisła)
zbiornikowa (zaporowa) | woda ze sztucznego zbiornika | dolina do przegrodzenia | Solina, Trzy Przełomy (Chiny)
szczytowo-pompowa | magazynowanie energii, dwa zbiorniki | duże deniwelacje | Żarnowiec
pływowa | wykorzystuje przypływy i odpływy | estuarium, amplituda pływów ponad 5 m | La Rance (Francja), Sihwa (Korea Płd.)
falowa | energia falowania morza | otwarte, wzburzone morze | Pelamis (Portugalia)
maremotermiczna | różnica temperatury wód | strefa międzyzwrotnikowa | Hawaje, Japonia

\n

Elektrownia pływowa La Rance

\n

Cecha | Wartość
lokalizacja | estuarium rzeki Rance, Bretania, Francja
uruchomienie | 1966 r. — najstarsza na świecie
moc | 240 MW
produkcja roczna | 550 GWh
liczba turbin | 24
amplituda pływów | do 13,5 m — jedna z największych w Europie
długość zapory | 750 m

\n

Największa amplituda pływów na świecie | Wartość
Zatoka Fundy (Kanada) | do 16 m
Zatoka Ungava (Kanada) | ~15 m
kanał La Manche / Bretania | do 13,5 m
Zatoka Bristolska (W. Brytania) | ~13 m
Bałtyk | kilka cm — energetyka pływowa niemożliwa

\n

Przewidywalność źródeł odnawialnych

\n

Źródło | Przewidywalność | Zależy od
pływowe | bardzo wysoka — obliczalna na lata | ruch Księżyca i Słońca
wodne przepływowe | wysoka | przepływ rzeki, pora roku
geotermalne | bardzo wysoka | zasoby ciepła Ziemi
biomasa | wysoka | dostępność surowca
wiatrowe | niska | pogoda
słoneczne | średnia (dobowo tak, pogodowo nie) | zachmurzenie, pora roku

\n

To właśnie przewidywalność jest — zgodnie z tekstem źródłowym — główną przewagą energetyki pływowej nad wiatrową i słoneczną.

\n

Punktacja CKE

\n\n

Typowy błąd: Klucz wymaga różnic w czynnikach PRZYRODNICZYCH. Odpowiedzi typu „w Polsce nie ma tradycji budowy elektrowni pływowych" albo „to droższa inwestycja" nie punktują — to czynniki pozaprzyrodnicze. Różnica musi być sformułowana jako przeciwstawienie. Napisanie samego „elektrownie pływowe leżą nad morzem" to za mało — trzeba dopisać, czym różni się pod tym względem elektrownia szczytowo-pompowa („a szczytowo-pompowe mogą leżeć w głębi lądu"). Punktacja jest wieloskładnikowa. 2 różnice + wyjaśnienie = 3 pkt; 1 różnica + wyjaśnienie = 2 pkt; 2 różnice bez wyjaśnienia = 2 pkt; samo wyjaśnienie = 1 pkt. Warto napisać wszystkie części. Elektrownia szczytowo-pompowa to magazyn, nie źródło energii. Zużywa więcej energii, niż wytwarza — bilans netto jest ujemny. Jej sens gospodarczy to wyrównywanie dobowych wahań zapotrzebowania i stabilizacja systemu, a nie produkcja. Polska nie ma warunków dla energetyki pływowej. Amplituda pływów na Bałtyku wynosi kilka centymetrów — Bałtyk to morze śródlądowe, prawie odcięte od oceanu. Dlatego elektrownie pływowe u nas są niemożliwe, choć elektrownie szczytowo-pompowe działają od dekad. „Przewidywalne źródło" z tekstu to kluczowa zaleta pływów. Pływy wynikają z ruchów Księżyca i Słońca, więc dają się obliczyć na lata naprzód — w przeciwieństwie do wiatru i słońca, których produkcja zależy od pogody. Zwróć uwagę na strukturę tabeli. Elektrownie szczytowo-pompowe występują w niej dwukrotnie: w przychodzie (razem z wodnymi, wiatrowymi i słonecznymi — 31 108 GWh) i w rozchodzie (osobna pozycja — 1 501 GWh). To właśnie ten paradoks tłumaczy zadanie.

"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź (przykładowa)

\n
Dwie różnice w zakresie przyrodniczych czynników lokalizacji
\n

Elektrownia z fotografii to elektrownia szczytowo-pompowa (Pojezierze Pomorskie), a opisana w tekście - pływowa (u ujścia Rance we Francji):

\n
  1. Elektrownia pływowa wymaga lokalizacji na wybrzeżu morskim, u ujścia rzeki, na obszarze o dużej amplitudzie pływów (energia przypływów i odpływów). Elektrownia szczytowo-pompowa lokalizowana jest w głębi lądu, niezależnie od morza.
  2. Elektrownia szczytowo-pompowa wymaga terenu o dużych deniwelacjach (znacznej różnicy wysokości) między zbiornikiem górnym a dolnym; elektrownia pływowa nie potrzebuje deniwelacji terenu, lecz odpowiedniego ukształtowania wybrzeża (zatoka, estuarium).
\n
Wyjaśnienie - dlaczego elektrownie szczytowo-pompowe przyczyniają się do zużycia energii
\n

Elektrownia szczytowo-pompowa działa dwukierunkowo. W okresie małego zapotrzebowania na energię (np. w nocy), gdy energia jest tania, pompuje wodę ze zbiornika dolnego do górnego - wtedy zużywa energię elektryczną. W okresie dużego zapotrzebowania (szczyt) spuszcza wodę do zbiornika dolnego przez turbiny, produkując energię sprzedawaną po wyższej cenie. Dlatego jest nie tylko źródłem przychodu (produkcja i sprzedaż energii w szczycie), lecz także konsumentem energii (pompowanie wody), co ujęto w tabeli jako zużycie energii elektrycznej.

\n

Zasady oceniania CKE

\n"}]}