{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/29","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"29","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 29.\nPoniżej przedstawiono jeden z karpackich kamieniołomów z zastosowaniem cieniowanego\nmodelu terenu (A) i ortofotomapy (B).\nNa podstawie: www.mapy.geoportal.gov.pl","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **29.1.** Dwie informacje (wystarczą dowolne dwie): 1. **Rzeźba (ukształtowanie) terenu** — cieniowanie uwypukla formy powierzchni, których na ortofotomapie zasłania roślinność i barwy pokrycia terenu. 2. **Położenie szczytów i układ linii grzbietowych** — na modelu cieniowanym grzbiety i wierzchołki rysują się wyraźnie, na zdjęciu giną w jednolitej zieleni lasu. 3. **Rozwinięcie sieci rzecznej** — doliny i wcięcia erozyjne są czytelne nawet pod okapem drzew, bo model terenu **pomija roślinność**. 4. **Występowanie powierzchniowych ruchów masowych** — nisze i jęzory **osuwisk** są na cieniowanym modelu doskonale widoczne; na zdjęciu lotniczym praktycznie niewykrywalne pod lasem. 5. **Formy antropogeniczne w obrębie kamieniołomu** — półki eksploatacyjne, skarpy, hałdy i drogi technologiczne, których geometria jest wyraźnie czytelna na modelu. **29.2.** Dwa skutki (wystarczą dowolne dwie): 1. **Wycięcie lasu** na obszarze kamieniołomu i w jego otoczeniu — trwała utrata pokrywy roślinnej. 2. **Zniszczenie siedlisk zwierząt** i przerwanie korytarzy ekologicznych — spadek bioróżnorodności. 3. **Przekształcenie naturalnego krajobrazu** — powstanie form antropogenicznych (wyrobisk, hałd, skarp) w miejscu naturalnego stoku. 4. **Wzrost hałasu** w rejonie kamieniołomu — od prac strzałowych, kruszarek i transportu urobku. 5. **Wzrost zanieczyszczenia powietrza** — **zapylenie** towarzyszące urabianiu, kruszeniu i przewozowi surowca. 6. **Uruchomienie osuwisk** na stokach — podcięcie zbocza i wstrząsy od materiałów wybuchowych naruszają jego stateczność. 7. **Obniżenie poziomu wód podziemnych** — odwadnianie wyrobiska tworzy **lej depresyjny** wokół kamieniołomu.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nCieniowany model terenu a ortofotomapa\n\nInformacja | Model cieniowany (NMT) | Ortofotomapa\nrzeźba terenu | doskonale czytelna | słabo — brak wrażenia głębi\nszczyty i grzbiety | wyraźne | ukryte w zieleni\ndoliny i sieć rzeczna | czytelne nawet pod lasem | tylko odkryte odcinki\nosuwiska | doskonale widoczne | niewidoczne pod lasem\nformy antropogeniczne (półki, hałdy) | wyraźna geometria | częściowo\nrodzaj pokrycia terenu | brak informacji | pełna informacja\nroślinność, uprawy | brak | tak\nzabudowa, drogi | tylko jako formy terenu | tak, z barwą i teksturą\nbarwa i stan wód | brak | tak\n\nNumeryczne modele w geoinformatyce\n\nSkrót | Nazwa | Co zawiera\nNMT (DTM) | numeryczny model terenu | sama powierzchnia gruntu — bez roślin i budynków\nNMPT (DSM) | numeryczny model pokrycia terenu | grunt wraz z roślinnością i zabudową\ncieniowanie (hillshade) | wizualizacja NMT | symulacja oświetlenia rzeźby ze skośnego kierunku\nchmura punktów | surowe dane LiDAR | miliony punktów o współrzędnych XYZ\n\nStandard w Polsce: dane LiDAR z projektu ISOK dostępne bezpłatnie w Geoportalu (geoportal.gov.pl), dokładność pionowa do 0,15 m.\n\nZastosowania cieniowanego modelu terenu\n\nDziedzina | Zastosowanie\ngeomorfologia | rozpoznanie form rzeźby, kartowanie osuwisk\nhydrologia | wyznaczanie zlewni, modelowanie zasięgu powodzi\narcheologia | wykrywanie grodzisk i wałów ukrytych pod lasem\nleśnictwo | planowanie dróg zrywkowych\ngeologia | rozpoznanie uskoków i struktur tektonicznych\nplanowanie przestrzenne | analiza nachyleń, ekspozycji stoków\n\nSkutki eksploatacji odkrywkowej dla środowiska\n\nElement środowiska | Skutek\nrzeźba terenu | wyrobisko, hałdy, skarpy — trwałe przekształcenie\nszata roślinna | wycinka lasu, zniszczenie runa\nfauna | utrata siedlisk, przerwanie korytarzy ekologicznych, płoszenie hałasem\npowietrze | zapylenie, spaliny maszyn i transportu\nwody podziemne | lej depresyjny wskutek odwadniania wyrobiska\nwody powierzchniowe | zmiana odpływu, zamulenie cieków\ngleby | całkowite usunięcie pokrywy glebowej\nstateczność stoków | uruchomienie osuwisk przez podcięcie i wstrząsy\nklimat akustyczny | hałas prac strzałowych i kruszarek\nkrajobraz | degradacja walorów widokowych i turystycznych\n\nRekultywacja terenów poeksploatacyjnych\n\nKierunek | Opis | Przykład w Polsce\nwodny | zalanie wyrobiska → zbiornik | Jezioro Kolorowe (Sudety), zalewy pożwirowe\nleśny | zalesienie hałd i skarp | KWB Bełchatów, Turów\nrolniczy | odtworzenie gleby, uprawy | wyrobiska siarki (Machów)\nrekreacyjny | park, ośrodek sportów | Geosfera Jaworzno, Kadzielnia (Kielce)\nnaukowo-dydaktyczny | geopark, rezerwat geologiczny | Kamieniołom Zachełmie, Ślęża\nspecjalny | składowisko, magazyn | wyrobiska soli\n\nW Polsce rekultywacja jest obowiązkiem przedsiębiorcy wynikającym z Prawa geologicznego i górniczego — musi zostać zakończona w ciągu 5 lat od zaprzestania eksploatacji.\n\nKamieniołomy w Karpatach\n\nCecha | Opis\nwydobywany surowiec | piaskowce fliszowe (magurskie, godulskie, istebniańskie)\nzastosowanie | kruszywa drogowe, kamień budowlany, elementy elewacyjne\nmetoda | odkrywkowa, z użyciem materiałów wybuchowych\ntypowy układ wyrobiska | piętra (półki) eksploatacyjne ze skarpami\ngłówny konflikt | eksploatacja vs. ochrona przyrody (parki krajobrazowe, Natura 2000)\nspecyficzne zagrożenie | osuwiska — flisz jest wyjątkowo podatny\n\nPunktacja CKE\n\n- 29.1. 1 pkt — podanie dwóch poprawnych informacji o środowisku geograficznym lepiej czytelnych na modelu cieniowanym (rzeźba terenu, położenie szczytów, układ grzbietów, sieć rzeczna, osuwiska, formy antropogeniczne).\n- 29.2. 1 pkt — przedstawienie dwóch poprawnych skutków dla środowiska przyrodniczego.\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **Cieniowany model terenu pokazuje sam teren, bez roślinności.** To jego przewaga nad ortofotomapą: **NMT (DTM)** usuwa las, budynki i inne pokrycie, odsłaniając rzeźbę. Właśnie dlatego wykrywa się nim osuwiska i formy ukryte pod lasem. **Ortofotomapa wygrywa tam, gdzie liczy się pokrycie terenu.** Rodzaj upraw, stan roślinności, zabudowa, barwa wody — tego model cieniowany **nie pokazuje**. Zadanie pyta wyłącznie o przewagi **modelu terenu**. **Klucz wymaga dwóch odpowiedzi za jeden punkt w każdej części.** Jedna poprawna = **0 pkt**. Nie ma punktacji częściowej. **Podawaj różne informacje, nie warianty tej samej.** „Rzeźba terenu\" i „ukształtowanie powierzchni\" to **ta sama** odpowiedź napisana dwa razy — nie zostanie policzona podwójnie. **W 29.2 pisz o środowisku przyrodniczym, nie o gospodarce.** Skutki typu „nowe miejsca pracy\", „dochody gminy\", „hałas przeszkadza mieszkańcom\" dotyczą sfery **społeczno-gospodarczej** i nie punktują (choć hałas w kontekście fauny — już tak). **Kamieniołomy w Karpatach to głównie piaskowiec.** Wydobywa się tam odporne **piaskowce fliszowe** (m.in. magurskie, istebniańskie, godulskie) na kruszywa drogowe i kamień budowlany. **NMT a NMPT.** **NMT (DTM)** — model **terenu**, bez roślinności i budynków; **NMPT (DSM)** — model **pokrycia terenu**, z roślinnością i zabudową. Cieniowanie stosuje się zwykle do NMT.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-29.webp","solution_image":null,"topics":"cieniowany model terenu, ortofotomapa, NMT, kamieniolom, gornictwo odkrywkowe, degradacja srodowiska","page_from":34,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 29.<br>Poniżej przedstawiono jeden z karpackich kamieniołomów z zastosowaniem cieniowanego<br>modelu terenu (A) i ortofotomapy (B).<br>Na podstawie: www.mapy.geoportal.gov.pl</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>29.1.</strong> Dwie informacje (wystarczą dowolne dwie): 1. <strong>Rzeźba (ukształtowanie) terenu</strong> — cieniowanie uwypukla formy powierzchni, których na ortofotomapie zasłania roślinność i barwy pokrycia terenu. 2. <strong>Położenie szczytów i układ linii grzbietowych</strong> — na modelu cieniowanym grzbiety i wierzchołki rysują się wyraźnie, na zdjęciu giną w jednolitej zieleni lasu. 3. <strong>Rozwinięcie sieci rzecznej</strong> — doliny i wcięcia erozyjne są czytelne nawet pod okapem drzew, bo model terenu <strong>pomija roślinność</strong>. 4. <strong>Występowanie powierzchniowych ruchów masowych</strong> — nisze i jęzory <strong>osuwisk</strong> są na cieniowanym modelu doskonale widoczne; na zdjęciu lotniczym praktycznie niewykrywalne pod lasem. 5. <strong>Formy antropogeniczne w obrębie kamieniołomu</strong> — półki eksploatacyjne, skarpy, hałdy i drogi technologiczne, których geometria jest wyraźnie czytelna na modelu. <strong>29.2.</strong> Dwa skutki (wystarczą dowolne dwie): 1. <strong>Wycięcie lasu</strong> na obszarze kamieniołomu i w jego otoczeniu — trwała utrata pokrywy roślinnej. 2. <strong>Zniszczenie siedlisk zwierząt</strong> i przerwanie korytarzy ekologicznych — spadek bioróżnorodności. 3. <strong>Przekształcenie naturalnego krajobrazu</strong> — powstanie form antropogenicznych (wyrobisk, hałd, skarp) w miejscu naturalnego stoku. 4. <strong>Wzrost hałasu</strong> w rejonie kamieniołomu — od prac strzałowych, kruszarek i transportu urobku. 5. <strong>Wzrost zanieczyszczenia powietrza</strong> — <strong>zapylenie</strong> towarzyszące urabianiu, kruszeniu i przewozowi surowca. 6. <strong>Uruchomienie osuwisk</strong> na stokach — podcięcie zbocza i wstrząsy od materiałów wybuchowych naruszają jego stateczność. 7. <strong>Obniżenie poziomu wód podziemnych</strong> — odwadnianie wyrobiska tworzy <strong>lej depresyjny</strong> wokół kamieniołomu.</p>\n<p>Treść zadania (CKE)</p>\n<p>Cieniowany model terenu a ortofotomapa</p>\n<p>Informacja | Model cieniowany (NMT) | Ortofotomapa<br>rzeźba terenu | doskonale czytelna | słabo — brak wrażenia głębi<br>szczyty i grzbiety | wyraźne | ukryte w zieleni<br>doliny i sieć rzeczna | czytelne nawet pod lasem | tylko odkryte odcinki<br>osuwiska | doskonale widoczne | niewidoczne pod lasem<br>formy antropogeniczne (półki, hałdy) | wyraźna geometria | częściowo<br>rodzaj pokrycia terenu | brak informacji | pełna informacja<br>roślinność, uprawy | brak | tak<br>zabudowa, drogi | tylko jako formy terenu | tak, z barwą i teksturą<br>barwa i stan wód | brak | tak</p>\n<p>Numeryczne modele w geoinformatyce</p>\n<p>Skrót | Nazwa | Co zawiera<br>NMT (DTM) | numeryczny model terenu | sama powierzchnia gruntu — bez roślin i budynków<br>NMPT (DSM) | numeryczny model pokrycia terenu | grunt wraz z roślinnością i zabudową<br>cieniowanie (hillshade) | wizualizacja NMT | symulacja oświetlenia rzeźby ze skośnego kierunku<br>chmura punktów | surowe dane LiDAR | miliony punktów o współrzędnych XYZ</p>\n<p>Standard w Polsce: dane LiDAR z projektu ISOK dostępne bezpłatnie w Geoportalu (geoportal.gov.pl), dokładność pionowa do 0,15 m.</p>\n<p>Zastosowania cieniowanego modelu terenu</p>\n<p>Dziedzina | Zastosowanie<br>geomorfologia | rozpoznanie form rzeźby, kartowanie osuwisk<br>hydrologia | wyznaczanie zlewni, modelowanie zasięgu powodzi<br>archeologia | wykrywanie grodzisk i wałów ukrytych pod lasem<br>leśnictwo | planowanie dróg zrywkowych<br>geologia | rozpoznanie uskoków i struktur tektonicznych<br>planowanie przestrzenne | analiza nachyleń, ekspozycji stoków</p>\n<p>Skutki eksploatacji odkrywkowej dla środowiska</p>\n<p>Element środowiska | Skutek<br>rzeźba terenu | wyrobisko, hałdy, skarpy — trwałe przekształcenie<br>szata roślinna | wycinka lasu, zniszczenie runa<br>fauna | utrata siedlisk, przerwanie korytarzy ekologicznych, płoszenie hałasem<br>powietrze | zapylenie, spaliny maszyn i transportu<br>wody podziemne | lej depresyjny wskutek odwadniania wyrobiska<br>wody powierzchniowe | zmiana odpływu, zamulenie cieków<br>gleby | całkowite usunięcie pokrywy glebowej<br>stateczność stoków | uruchomienie osuwisk przez podcięcie i wstrząsy<br>klimat akustyczny | hałas prac strzałowych i kruszarek<br>krajobraz | degradacja walorów widokowych i turystycznych</p>\n<p>Rekultywacja terenów poeksploatacyjnych</p>\n<p>Kierunek | Opis | Przykład w Polsce<br>wodny | zalanie wyrobiska → zbiornik | Jezioro Kolorowe (Sudety), zalewy pożwirowe<br>leśny | zalesienie hałd i skarp | KWB Bełchatów, Turów<br>rolniczy | odtworzenie gleby, uprawy | wyrobiska siarki (Machów)<br>rekreacyjny | park, ośrodek sportów | Geosfera Jaworzno, Kadzielnia (Kielce)<br>naukowo-dydaktyczny | geopark, rezerwat geologiczny | Kamieniołom Zachełmie, Ślęża<br>specjalny | składowisko, magazyn | wyrobiska soli</p>\n<p>W Polsce rekultywacja jest obowiązkiem przedsiębiorcy wynikającym z Prawa geologicznego i górniczego — musi zostać zakończona w ciągu 5 lat od zaprzestania eksploatacji.</p>\n<p>Kamieniołomy w Karpatach</p>\n<p>Cecha | Opis<br>wydobywany surowiec | piaskowce fliszowe (magurskie, godulskie, istebniańskie)<br>zastosowanie | kruszywa drogowe, kamień budowlany, elementy elewacyjne<br>metoda | odkrywkowa, z użyciem materiałów wybuchowych<br>typowy układ wyrobiska | piętra (półki) eksploatacyjne ze skarpami<br>główny konflikt | eksploatacja vs. ochrona przyrody (parki krajobrazowe, Natura 2000)<br>specyficzne zagrożenie | osuwiska — flisz jest wyjątkowo podatny</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>29.1. 1 pkt — podanie dwóch poprawnych informacji o środowisku geograficznym lepiej czytelnych na modelu cieniowanym (rzeźba terenu, położenie szczytów, układ grzbietów, sieć rzeczna, osuwiska, formy antropogeniczne).</li><li>29.2. 1 pkt — przedstawienie dwóch poprawnych skutków dla środowiska przyrodniczego.</li><li>Razem: 2 pkt.</li></ul>\n<p>Typowy błąd: <strong>Cieniowany model terenu pokazuje sam teren, bez roślinności.</strong> To jego przewaga nad ortofotomapą: <strong>NMT (DTM)</strong> usuwa las, budynki i inne pokrycie, odsłaniając rzeźbę. Właśnie dlatego wykrywa się nim osuwiska i formy ukryte pod lasem. <strong>Ortofotomapa wygrywa tam, gdzie liczy się pokrycie terenu.</strong> Rodzaj upraw, stan roślinności, zabudowa, barwa wody — tego model cieniowany <strong>nie pokazuje</strong>. Zadanie pyta wyłącznie o przewagi <strong>modelu terenu</strong>. <strong>Klucz wymaga dwóch odpowiedzi za jeden punkt w każdej części.</strong> Jedna poprawna = <strong>0 pkt</strong>. Nie ma punktacji częściowej. <strong>Podawaj różne informacje, nie warianty tej samej.</strong> „Rzeźba terenu&quot; i „ukształtowanie powierzchni&quot; to <strong>ta sama</strong> odpowiedź napisana dwa razy — nie zostanie policzona podwójnie. <strong>W 29.2 pisz o środowisku przyrodniczym, nie o gospodarce.</strong> Skutki typu „nowe miejsca pracy&quot;, „dochody gminy&quot;, „hałas przeszkadza mieszkańcom&quot; dotyczą sfery <strong>społeczno-gospodarczej</strong> i nie punktują (choć hałas w kontekście fauny — już tak). <strong>Kamieniołomy w Karpatach to głównie piaskowiec.</strong> Wydobywa się tam odporne <strong>piaskowce fliszowe</strong> (m.in. magurskie, istebniańskie, godulskie) na kruszywa drogowe i kamień budowlany. <strong>NMT a NMPT.</strong> <strong>NMT (DTM)</strong> — model <strong>terenu</strong>, bez roślinności i budynków; <strong>NMPT (DSM)</strong> — model <strong>pokrycia terenu</strong>, z roślinnością i zabudową. Cieniowanie stosuje się zwykle do NMT.</p>"}]}