{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/4","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"4","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 4. (0-2)\nNa fotografii przedstawiono formę skalną w pobliżu szczytu Malinowskiej Skały (pole D4),\nwyrzeźbioną w zlepieńcach z otoczaków granitowych o spoiwie kwarcowym.\nFotografia: J. Opioła (CC BY-SA 4.0)\nProcesowi rzeźbotwórczemu, który przyczynił się do powstania powyższej formy, sprzyjają\nwahania temperatury wokół 0 °C.\nRozstrzygnij, który proces spośród podanych poniżej przyczynił się do powstania\nformy skalnej, przedstawionej na fotografii. Wyjaśnij przebieg tego procesu\nw powyższych warunkach termicznych.\nkorazja krasowienie wietrzenie insolacyjne wietrzenie mrozowe\nProces:\nWyjaśnienie:\n4.\n0-1-2\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 4. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n3. Identyfikowanie sieci powiązań\nprzyrodniczych […] w przestrzeni\ngeograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych […].\n4. Formułowanie twierdzeń\no prawidłowościach dotyczących\nfunkcjonowania środowiska przyrodniczego\n[…].\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nV.5) Zdający charakteryzuje zjawiska\nwietrzenia […].\nXIV.2) Zdający podaje ważniejsze czynniki\nkształtujące wybrane krajobrazy.\nZakres podstawowy\nV.3) Zdający charakteryzuje główne\nprocesy zewnętrzne modelujące\npowierzchnię Ziemi […].\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne rozstrzygnięcie i poprawne wyjaśnienie odnoszące się do przebiegu\nwłaściwego procesu w opisanych warunkach termicznych.\n1 pkt - poprawne rozstrzygnięcie.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozstrzygnięcie\nwietrzenie mrozowe\nPrzykładowe wyjaśnienie\nZamarzanie (i rozmarzanie) wody opadowej w szczelinach skalnych prowadzi do\nrozsadzania skał.","solution":"Odpowiedź: **Proces: wietrzenie mrozowe.** **Wyjaśnienie:** **woda opadowa (lub roztopowa) wnika w szczeliny skalne**. Gdy temperatura spada poniżej 0 °C, woda **zamarza i zwiększa swoją objętość o około 9%**. Powstające ciśnienie **rozsadza skałę od wewnątrz**, poszerzając szczeliny. Przy **wzroście temperatury powyżej 0 °C** lód topnieje, woda wnika jeszcze głębiej w poszerzoną szczelinę — i cykl się powtarza. **Wielokrotne zamarzanie i rozmarzanie** prowadzi do stopniowego rozkruszenia skały i odspajania jej fragmentów, co rzeźbi charakterystyczne formy skalne. Dlatego proces ten jest najintensywniejszy tam, gdzie temperatura **często przekracza 0 °C w obie strony** — czyli na dużych wysokościach w klimacie umiarkowanym, wiosną i jesienią. **Dlaczego pozostałe procesy odpadają:** | Proces | Na czym polega | Dlaczego nie tutaj | |---|---|---| | **korazja** | ścieranie skał przez **ziarna niesione wiatrem** | wymaga suchego klimatu i obfitości piasku; w Beskidach nie występuje | | **krasowienie** | **rozpuszczanie** skał węglanowych przez wodę z $\\text{CO}_2$ | zlepieniec o **spoiwie kwarcowym** nie jest rozpuszczalny | | **wietrzenie insolacyjne** | pękanie skał wskutek **dużych dobowych amplitud temperatury** | typowe dla pustyń; nie ma związku z przejściem przez 0 °C | | **wietrzenie mrozowe** | **rozsadzanie przez zamarzającą wodę** | ✔ zależy wprost od wahań wokół **0 °C** |\n\nTreść zadania (CKE)\n\nRodzaje wietrzenia\n\nTyp | Podtyp | Mechanizm | Gdzie dominuje\nfizyczne | mrozowe | zamarzająca woda rozsadza szczeliny | klimat umiarkowany chłodny, góry, obszary okołobiegunowe\ninsolacyjne (termiczne) | naprężenia z dużych amplitud dobowych | pustynie gorące\nsolne | krystalizacja soli w porach | pustynie, wybrzeża\nodprężeniowe | usunięcie nadkładu → pękanie skały | obszary dawnego zlodowacenia\nchemiczne | krasowienie | rozpuszczanie skał węglanowych | klimat wilgotny, skały wapienne\nhydratacja, utlenianie, hydroliza | reakcje chemiczne z wodą i tlenem | klimat wilgotny ciepły\nbiologiczne | mechaniczne i chemiczne | korzenie, kwasy organiczne, porosty | wszędzie, gdzie jest życie\n\nWietrzenie mrozowe — mechanizm krok po kroku\n\n1. Woda wnika w szczeliny skalne (opadowa, roztopowa, kondensacyjna).\n2. Temperatura spada poniżej 0 °C — woda zamarza.\n3. Lód zwiększa objętość o ok. 9% — powstaje ciśnienie rozsadzające skałę.\n4. Temperatura rośnie powyżej 0 °C — lód topnieje, woda wnika głębiej.\n5. Cykl się powtarza — szczelina się poszerza, aż fragment skały odpada.\n\n$$\\rho_{\\text{lód}} = 0{,}92\\ \\frac{\\text{g}}{\\text{cm}^3} < \\rho_{\\text{woda}} = 1{,}00\\ \\frac{\\text{g}}{\\text{cm}^3}$$\n\nWarunek intensywności: duża liczba przejść przez 0 °C w ciągu roku. W polskich górach to wiosna i jesień — nie mroźna zima ani ciepłe lato.\n\nFormy powstałe przez wietrzenie mrozowe\n\nForma | Opis | Gdzie w Polsce\ngołoborza | rumowiska ostrokrawędzistych bloków | Łysogóry (Góry Świętokrzyskie)\nrumowiska (gruzowiska) skalne | zwietrzelina u podnóża ścian | Tatry, Karkonosze\nostańce, baszty, grzyby skalne | izolowane wychodnie odporniejszych skał | Beskidy, Góry Stołowe\nżleby, rynny | wyżłobienia w stokach | Tatry\ngrunty strukturalne | wielokąty, pierścienie kamieni | obszary peryglacjalne\n\nSkały fliszu karpackiego\n\nSkała | Skład | Odporność\npiaskowce | ziarna kwarcu ze spoiwem | duża — budują grzbiety i szczyty\nzlepieńce | otoczaki ze spoiwem | duża\nłupki | drobnoziarniste | mała — tworzą obniżenia i doliny\nmargle | wapienno-ilaste | średnia\n\nNaprzemienne warstwy odpornych piaskowców i miękkich łupków to definicja fliszu. Odporne ławice tworzą wychodnie skalne na grzbietach — dokładnie takie jak na fotografii z Malinowskiej Skały.\n\nCztery procesy z zadania — porównanie\n\nProces | Czynnik | Warunek | Typ\nkorazja | wiatr z ziarnami piasku | klimat suchy | erozja\nkrasowienie | woda z $\\text{CO}_2$ | skały węglanowe | wietrzenie chemiczne\nwietrzenie insolacyjne | nagrzewanie i ochładzanie | duże amplitudy dobowe | wietrzenie fizyczne\nwietrzenie mrozowe | zamarzająca woda | wahania wokół 0 °C | wietrzenie fizyczne\n\nWietrzenie a erozja\n\nPojęcie | Definicja | Czy przemieszcza materiał?\nwietrzenie | rozpad skały w miejscu | nie\nerozja | żłobienie i transport materiału | tak\ndenudacja | wietrzenie + transport zwietrzeliny ze stoków | tak\n\nWietrzenie przygotowuje materiał, erozja go zabiera. Oba procesy razem tworzą rzeźbę denudacyjną gór niskich i średnich.\n\nPunktacja CKE\n\n- 2 pkt — poprawne rozstrzygnięcie (wietrzenie mrozowe) oraz wyjaśnienie przebiegu procesu w opisanych warunkach termicznych.\n- 1 pkt — samo poprawne rozstrzygnięcie.\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **Wskazówka „wahania temperatury wokół 0 °C\" jest kluczem do zadania.** Tylko **wietrzenie mrozowe** jest bezpośrednio związane z **przechodzeniem temperatury przez punkt zamarzania wody**. **Nie myl wietrzenia mrozowego z insolacyjnym.** Oba to wietrzenie **fizyczne**, ale: - **mrozowe** — czynnikiem jest **zamarzająca woda**, warunek: wahania wokół **0 °C**, - **insolacyjne** — czynnikiem są **naprężenia termiczne** w samej skale, warunek: **duże amplitudy dobowe** (pustynie). **Spoiwo kwarcowe wyklucza krasowienie.** Krasowieniu ulegają wyłącznie skały **rozpuszczalne**: wapienie, dolomity, gips, sól kamienna. Kwarc ($\\text{SiO}_2$) jest praktycznie nierozpuszczalny w wodzie. **Samo wskazanie procesu daje tylko 1 punkt.** Drugi punkt wymaga **wyjaśnienia mechanizmu** — trzeba napisać o **zamarzaniu wody w szczelinach** i **rozsadzaniu skały**. **Kluczowa fizyka: woda zwiększa objętość przy zamarzaniu.** To wyjątek wśród substancji — lód jest **mniej gęsty** od wody ciekłej (0,92 g/cm³ wobec 1,00 g/cm³). Bez tej właściwości wietrzenie mrozowe by nie działało. **Nie pisz „woda zamarza i kruszy skałę\" bez wskazania szczelin.** Rozsadzanie działa tylko wtedy, gdy woda jest **zamknięta w szczelinie** — na otwartej powierzchni lód po prostu narasta.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-4.webp","solution_image":null,"topics":"wietrzenie mrozowe, procesy rzezbotworcze, wietrzenie fizyczne, formy skalne, Beskid Slaski","page_from":5,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 4. (0-2)<br>Na fotografii przedstawiono formę skalną w pobliżu szczytu Malinowskiej Skały (pole D4),<br>wyrzeźbioną w zlepieńcach z otoczaków granitowych o spoiwie kwarcowym.<br>Fotografia: J. Opioła (CC BY-SA 4.0)<br>Procesowi rzeźbotwórczemu, który przyczynił się do powstania powyższej formy, sprzyjają<br>wahania temperatury wokół 0 °C.<br>Rozstrzygnij, który proces spośród podanych poniżej przyczynił się do powstania<br>formy skalnej, przedstawionej na fotografii. Wyjaśnij przebieg tego procesu<br>w powyższych warunkach termicznych.<br>korazja krasowienie wietrzenie insolacyjne wietrzenie mrozowe<br>Proces:<br>Wyjaśnienie:<br>4.<br>0-1-2<br>MGEP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 4. (0-2)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>Zakres rozszerzony<br>I. Wiedza geograficzna</p>\n<ol><li>Identyfikowanie sieci powiązań</li></ol>\n<p>przyrodniczych […] w przestrzeni<br>geograficznej.<br>II. Umiejętności i stosowanie wiedzy<br>w praktyce</p>\n<ol><li>Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk</li></ol>\n<p>i procesów geograficznych […].</p>\n<ol><li>Formułowanie twierdzeń</li></ol>\n<p>o prawidłowościach dotyczących<br>funkcjonowania środowiska przyrodniczego<br>[…].<br>Zakres rozszerzony<br>I.7) Zdający identyfikuje zależności<br>przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne<br>i czasowe między elementami przestrzeni<br>geograficznej […].<br>V.5) Zdający charakteryzuje zjawiska<br>wietrzenia […].<br>XIV.2) Zdający podaje ważniejsze czynniki<br>kształtujące wybrane krajobrazy.<br>Zakres podstawowy<br>V.3) Zdający charakteryzuje główne<br>procesy zewnętrzne modelujące<br>powierzchnię Ziemi […].<br>Zasady oceniania<br>2 pkt - poprawne rozstrzygnięcie i poprawne wyjaśnienie odnoszące się do przebiegu<br>właściwego procesu w opisanych warunkach termicznych.<br>1 pkt - poprawne rozstrzygnięcie.<br>0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.<br>Rozstrzygnięcie<br>wietrzenie mrozowe<br>Przykładowe wyjaśnienie<br>Zamarzanie (i rozmarzanie) wody opadowej w szczelinach skalnych prowadzi do<br>rozsadzania skał.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>Proces: wietrzenie mrozowe.</strong> <strong>Wyjaśnienie:</strong> <strong>woda opadowa (lub roztopowa) wnika w szczeliny skalne</strong>. Gdy temperatura spada poniżej 0 °C, woda <strong>zamarza i zwiększa swoją objętość o około 9%</strong>. Powstające ciśnienie <strong>rozsadza skałę od wewnątrz</strong>, poszerzając szczeliny. Przy <strong>wzroście temperatury powyżej 0 °C</strong> lód topnieje, woda wnika jeszcze głębiej w poszerzoną szczelinę — i cykl się powtarza. <strong>Wielokrotne zamarzanie i rozmarzanie</strong> prowadzi do stopniowego rozkruszenia skały i odspajania jej fragmentów, co rzeźbi charakterystyczne formy skalne. Dlatego proces ten jest najintensywniejszy tam, gdzie temperatura <strong>często przekracza 0 °C w obie strony</strong> — czyli na dużych wysokościach w klimacie umiarkowanym, wiosną i jesienią. <strong>Dlaczego pozostałe procesy odpadają:</strong> | Proces | Na czym polega | Dlaczego nie tutaj | |---|---|---| | <strong>korazja</strong> | ścieranie skał przez <strong>ziarna niesione wiatrem</strong> | wymaga suchego klimatu i obfitości piasku; w Beskidach nie występuje | | <strong>krasowienie</strong> | <strong>rozpuszczanie</strong> skał węglanowych przez wodę z $\\text{CO}_2$ | zlepieniec o <strong>spoiwie kwarcowym</strong> nie jest rozpuszczalny | | <strong>wietrzenie insolacyjne</strong> | pękanie skał wskutek <strong>dużych dobowych amplitud temperatury</strong> | typowe dla pustyń; nie ma związku z przejściem przez 0 °C | | <strong>wietrzenie mrozowe</strong> | <strong>rozsadzanie przez zamarzającą wodę</strong> | ✔ zależy wprost od wahań wokół <strong>0 °C</strong> |</p>\n<p>Treść zadania (CKE)</p>\n<p>Rodzaje wietrzenia</p>\n<p>Typ | Podtyp | Mechanizm | Gdzie dominuje<br>fizyczne | mrozowe | zamarzająca woda rozsadza szczeliny | klimat umiarkowany chłodny, góry, obszary okołobiegunowe<br>insolacyjne (termiczne) | naprężenia z dużych amplitud dobowych | pustynie gorące<br>solne | krystalizacja soli w porach | pustynie, wybrzeża<br>odprężeniowe | usunięcie nadkładu → pękanie skały | obszary dawnego zlodowacenia<br>chemiczne | krasowienie | rozpuszczanie skał węglanowych | klimat wilgotny, skały wapienne<br>hydratacja, utlenianie, hydroliza | reakcje chemiczne z wodą i tlenem | klimat wilgotny ciepły<br>biologiczne | mechaniczne i chemiczne | korzenie, kwasy organiczne, porosty | wszędzie, gdzie jest życie</p>\n<p>Wietrzenie mrozowe — mechanizm krok po kroku</p>\n<ol><li>Woda wnika w szczeliny skalne (opadowa, roztopowa, kondensacyjna).</li><li>Temperatura spada poniżej 0 °C — woda zamarza.</li><li>Lód zwiększa objętość o ok. 9% — powstaje ciśnienie rozsadzające skałę.</li><li>Temperatura rośnie powyżej 0 °C — lód topnieje, woda wnika głębiej.</li><li>Cykl się powtarza — szczelina się poszerza, aż fragment skały odpada.</li></ol>\n<p>$$\\rho_{\\text{lód}} = 0{,}92\\ \\frac{\\text{g}}{\\text{cm}^3} &lt; \\rho_{\\text{woda}} = 1{,}00\\ \\frac{\\text{g}}{\\text{cm}^3}$$</p>\n<p>Warunek intensywności: duża liczba przejść przez 0 °C w ciągu roku. W polskich górach to wiosna i jesień — nie mroźna zima ani ciepłe lato.</p>\n<p>Formy powstałe przez wietrzenie mrozowe</p>\n<p>Forma | Opis | Gdzie w Polsce<br>gołoborza | rumowiska ostrokrawędzistych bloków | Łysogóry (Góry Świętokrzyskie)<br>rumowiska (gruzowiska) skalne | zwietrzelina u podnóża ścian | Tatry, Karkonosze<br>ostańce, baszty, grzyby skalne | izolowane wychodnie odporniejszych skał | Beskidy, Góry Stołowe<br>żleby, rynny | wyżłobienia w stokach | Tatry<br>grunty strukturalne | wielokąty, pierścienie kamieni | obszary peryglacjalne</p>\n<p>Skały fliszu karpackiego</p>\n<p>Skała | Skład | Odporność<br>piaskowce | ziarna kwarcu ze spoiwem | duża — budują grzbiety i szczyty<br>zlepieńce | otoczaki ze spoiwem | duża<br>łupki | drobnoziarniste | mała — tworzą obniżenia i doliny<br>margle | wapienno-ilaste | średnia</p>\n<p>Naprzemienne warstwy odpornych piaskowców i miękkich łupków to definicja fliszu. Odporne ławice tworzą wychodnie skalne na grzbietach — dokładnie takie jak na fotografii z Malinowskiej Skały.</p>\n<p>Cztery procesy z zadania — porównanie</p>\n<p>Proces | Czynnik | Warunek | Typ<br>korazja | wiatr z ziarnami piasku | klimat suchy | erozja<br>krasowienie | woda z $\\text{CO}_2$ | skały węglanowe | wietrzenie chemiczne<br>wietrzenie insolacyjne | nagrzewanie i ochładzanie | duże amplitudy dobowe | wietrzenie fizyczne<br>wietrzenie mrozowe | zamarzająca woda | wahania wokół 0 °C | wietrzenie fizyczne</p>\n<p>Wietrzenie a erozja</p>\n<p>Pojęcie | Definicja | Czy przemieszcza materiał?<br>wietrzenie | rozpad skały w miejscu | nie<br>erozja | żłobienie i transport materiału | tak<br>denudacja | wietrzenie + transport zwietrzeliny ze stoków | tak</p>\n<p>Wietrzenie przygotowuje materiał, erozja go zabiera. Oba procesy razem tworzą rzeźbę denudacyjną gór niskich i średnich.</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>2 pkt — poprawne rozstrzygnięcie (wietrzenie mrozowe) oraz wyjaśnienie przebiegu procesu w opisanych warunkach termicznych.</li><li>1 pkt — samo poprawne rozstrzygnięcie.</li><li>Razem: 2 pkt.</li></ul>\n<p>Typowy błąd: <strong>Wskazówka „wahania temperatury wokół 0 °C&quot; jest kluczem do zadania.</strong> Tylko <strong>wietrzenie mrozowe</strong> jest bezpośrednio związane z <strong>przechodzeniem temperatury przez punkt zamarzania wody</strong>. <strong>Nie myl wietrzenia mrozowego z insolacyjnym.</strong> Oba to wietrzenie <strong>fizyczne</strong>, ale: - <strong>mrozowe</strong> — czynnikiem jest <strong>zamarzająca woda</strong>, warunek: wahania wokół <strong>0 °C</strong>, - <strong>insolacyjne</strong> — czynnikiem są <strong>naprężenia termiczne</strong> w samej skale, warunek: <strong>duże amplitudy dobowe</strong> (pustynie). <strong>Spoiwo kwarcowe wyklucza krasowienie.</strong> Krasowieniu ulegają wyłącznie skały <strong>rozpuszczalne</strong>: wapienie, dolomity, gips, sól kamienna. Kwarc ($\\text{SiO}_2$) jest praktycznie nierozpuszczalny w wodzie. <strong>Samo wskazanie procesu daje tylko 1 punkt.</strong> Drugi punkt wymaga <strong>wyjaśnienia mechanizmu</strong> — trzeba napisać o <strong>zamarzaniu wody w szczelinach</strong> i <strong>rozsadzaniu skały</strong>. <strong>Kluczowa fizyka: woda zwiększa objętość przy zamarzaniu.</strong> To wyjątek wśród substancji — lód jest <strong>mniej gęsty</strong> od wody ciekłej (0,92 g/cm³ wobec 1,00 g/cm³). Bez tej właściwości wietrzenie mrozowe by nie działało. <strong>Nie pisz „woda zamarza i kruszy skałę&quot; bez wskazania szczelin.</strong> Rozsadzanie działa tylko wtedy, gdy woda jest <strong>zamknięta w szczelinie</strong> — na otwartej powierzchni lód po prostu narasta.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź: wietrzenie mrozowe</h4>\n<h5>Rozstrzygnięcie</h5>\n<p>Procesem, który przyczynił się do powstania formy skalnej w pobliżu szczytu Malinowskiej Skały, jest <strong>wietrzenie mrozowe</strong> (nie korazja, krasowienie ani wietrzenie insolacyjne). Wskazuje na to podana informacja, że procesowi rzeźbotwórczemu sprzyjają <strong>wahania temperatury wokół 0 °C</strong>.</p>\n<h5>Wyjaśnienie przebiegu procesu</h5>\n<p>W warunkach częstych przejść temperatury przez 0 °C woda opadowa wnika w szczeliny i pory skały (zlepieńca). Podczas spadku temperatury poniżej 0 °C <strong>woda zamarza i zwiększa swoją objętość</strong>, wywierając nacisk na ścianki szczelin - następuje <strong>rozsadzanie skały</strong>. Wielokrotne zamarzanie i rozmarzanie wody prowadzi do stopniowego rozpadu skały i wyrzeźbienia formy skalnej.</p>\n<h4>Zasady oceniania CKE</h4>\n<ul><li><strong>2 pkt</strong> - poprawne rozstrzygnięcie (wietrzenie mrozowe) oraz wyjaśnienie odnoszące się do przebiegu procesu w opisanych warunkach termicznych.</li><li><strong>1 pkt</strong> - samo poprawne rozstrzygnięcie.</li><li><strong>0 pkt</strong> - odpowiedź niespełniająca wymagań albo brak odpowiedzi.</li></ul>"}]}