{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/5","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"5","points":2,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 5. (0-2)\nNa mapie geologiczno-tektonicznej fragmentu Karpat czerwoną linią zaznaczono zasięg\nobszaru przedstawionego na mapie szczegółowej.\nWedług M. Cieszkowskiego i in. na podstawie: M. Zielińska, Budowa petrograficzna […], „Geologia” 36, 2010;\nN. Oszczypko, A. Ślączka, K. Żytko, Regionalizacja tektoniczna Polski - Karpaty […], „Przegląd Geologiczny”\n56(10), 2008; J. Golonka, Tektonika polskich Karpat […], „Geologia” 33, 2007.\nPoniżej podano wybrane czynniki, które przyczyniły się do ukształtowania krajobrazów na\nobszarze przedstawionym na powyższej mapie.\nA. Fałdowanie warstw skalnych.\nB. Formowanie dolin U-kształtnych.\nC. Erozyjna działalność wód płynących.\nD. Położenie w zapadlisku przedkarpackim.\nE. Wysokość terenu powyżej 1500 m n.p.m.\nMGEP-R0_100\nUzupełnij tabelę. Wpisz w puste komórki po dwie litery, którymi oznaczono właściwe\nczynniki wybrane spośród oznaczonych literami A-E.\nInformacja\nCzynniki\nWspólne czynniki, które przyczyniły się do ukształtowania krajobrazu\nTatr i krajobrazu obszaru przedstawionego na mapie szczegółowej.\nCzynniki, które przyczyniły się do ukształtowania krajobrazu Tatr,\nale nie przyczyniły się do ukształtowania krajobrazu obszaru\nprzedstawionego na mapie szczegółowej.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 5. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n1. Rozumienie specjalistycznych pojęć\ni posługiwanie się terminami\ngeograficznymi.\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania przyrodniczego […] świata.\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie […]\nprzemian przestrzeni geograficznej.\n11. Analizowanie […] współzależności\nzachodzących w środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem […] map\nogólnogeograficznych i tematycznych.\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nV.2) Zdający charakteryzuje najważniejsze\nwydarzenia geologiczne i przyrodnicze\nw dziejach Ziemi (fałdowania […]).\nV.9) Zdający wyjaśnia wpływ procesów\ngeologicznych na powstanie głównych\nstruktur tektonicznych i ukształtowanie\npowierzchni ziemi na wybranych\nprzykładach.\nXIV.1) Zdający […] wyróżnia główne cechy\nwybranych krajobrazów w Polsce […].\nXIV.2) Zdający podaje ważniejsze czynniki\nkształtujące wybrane krajobrazy.\nZakres podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map, w tym topograficznych.\nXIV.2) Zdający wyróżnia na podstawie\nmapy główne jednostki geologiczne\nwystępujące na obszarze Polski.\nZasady oceniania\n2 pkt - dwa poprawne przyporządkowania w każdym wierszu w tabeli.\n1 pkt - dwa poprawne przyporządkowania w jednym wierszu w tabeli.\nalbo\n1 pkt - po jednym poprawnym przyporządkowaniu w każdym wierszu w tabeli.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi, jeśli zdający wpisze w danej komórce więcej liter, niż wynika to\nz polecenia.\nRozwiązanie\nA, C\nB, E\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"Odpowiedź: | Informacja | Czynniki | |---|---| | **Wspólne** dla Tatr i Beskidu Śląskiego | **A, C** | | Tylko dla **Tatr** | **B, E** | **Uzasadnienie każdego czynnika:** | Czynnik | Tatry | Beskid Śląski | Wniosek | |---|---|---|---| | **A. Fałdowanie warstw skalnych** | ✔ | ✔ | **wspólny** — całe Karpaty powstały w **orogenezie alpejskiej** | | **B. Formowanie dolin U-kształtnych** | ✔ | **✘** | **tylko Tatry** — jedyne polskie góry, w których działały **lodowce górskie** | | **C. Erozyjna działalność wód płynących** | ✔ | ✔ | **wspólny** — doliny rzeczne występują w obu pasmach | | **D. Położenie w zapadlisku przedkarpackim** | ✘ | ✘ | **żaden** — zapadlisko leży **na północ od Karpat** | | **E. Wysokość powyżej 1500 m n.p.m.** | ✔ (do 2499 m) | **✘** (Skrzyczne 1257 m) | **tylko Tatry** | **Kluczowa różnica:** Tatry przekroczyły w plejstocenie **granicę wiecznego śniegu**, więc rozwinęły się w nich **lodowce górskie** rzeźbiące **doliny U-kształtne**, kotły i żłoby lodowcowe. Beskid Śląski, znacznie niższy, pozostał poza zasięgiem zlodowacenia górskiego — jego doliny są **V-kształtne**, wyrzeźbione przez wody płynące.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nTatry a Beskidy — porównanie\n\nCecha | Tatry | Beskid Śląski\njednostka tektoniczna | Karpaty Wewnętrzne | Karpaty Zewnętrzne (fliszowe)\nskały | granity, wapienie, dolomity | flisz: piaskowce i łupki\nnajwyższy szczyt | Rysy 2499 m | Skrzyczne 1257 m\nrzeźba glacjalna | ✔ — kotły, doliny U, moreny, jeziora | ✘\ndoliny | U-kształtne (żłoby lodowcowe) | V-kształtne (rzeczne)\npiętra roślinne | 5 (do piętra turni) | 2 (pogórze, regiel dolny)\ngranica lasu | ok. 1550 m | brak (szczyty zalesione)\nfałdowanie alpejskie | ✔ | ✔\nerozja rzeczna | ✔ | ✔\n\nDolina V-kształtna a U-kształtna\n\nCecha | V-kształtna | U-kształtna\nczynnik rzeźbotwórczy | rzeka | lodowiec górski\nprzekrój poprzeczny | wąskie, ostre dno | szerokie, płaskie dno, strome zbocza\nprofil podłużny | równomierny spadek | progi i misy (stopnie)\ndoliny boczne | uchodzą na poziomie dna | wiszące, z wodospadami\nprzykład w Polsce | doliny beskidzkie | Dolina Pięciu Stawów, Dolina Rybiego Potoku\n\nFormy rzeźby glacjalnej wysokogórskiej\n\nForma | Opis | Przykład tatrzański\nkocioł (cyrk) lodowcowy | półkoliste zagłębienie u czoła lodowca | Kocioł Mięguszowiecki\nżłób lodowcowy | dolina U-kształtna | Dolina Kościeliska\nmutony (barańce) | wygładzone garby skalne | Dolina Suchej Wody\nmorena czołowa i boczna | wały materiału naniesionego przez lodowiec | Morskie Oko\njeziora cyrkowe | wypełnione wodą kotły | Czarny Staw, Morskie Oko\ngrań | ostry grzbiet między kotłami | Orla Perć\nturnia (horn) | piramidalny szczyt | Świnica\n\nPodział Karpat w Polsce\n\nJednostka | Pasma | Skały\nKarpaty Wewnętrzne | Tatry, Podhale | granity, wapienie, dolomity\nPieniński Pas Skałkowy | Pieniny | wapienie, radiolaryty\nKarpaty Zewnętrzne (fliszowe) | Beskidy, Bieszczady, Pogórze | flisz karpacki\nzapadlisko przedkarpackie | Kotlina Sandomierska, Oświęcimska | młode osady morskie i rzeczne\n\nZapadlisko przedkarpackie to rów przedgórski — obniżenie powstałe przed nasuwającymi się Karpatami, wypełnione osadami mioceńskimi (m.in. sól kamienna w Wieliczce i Bochni, siarka w Tarnobrzegu).\n\nFlisz karpacki\n\n$$\\text{flisz} = \\text{naprzemienne warstwy piaskowców i łupków}$$\n\nCecha | Konsekwencja geomorfologiczna\nnaprzemienność warstw | odporne piaskowce budują grzbiety, miękkie łupki — doliny\nsfałdowanie i pochylenie warstw | sprzyja osuwiskom\nłupki nasiąkające wodą | tworzą powierzchnie poślizgu\npochodzenie morskie (osady turbidytowe) | powstał na dnie głębokiego basenu, sfałdowany w orogenezie alpejskiej\n\nOrogeneza alpejska\n\nCecha | Szczegóły\nczas | od kredy po neogen (ok. 100–5 mln lat temu)\nprzyczyna | kolizja płyty afrykańskiej z euroazjatycką\ngóry | Alpy, Karpaty, Pireneje, Apeniny, Kaukaz, Himalaje, Andy\nw Polsce | całe Karpaty (Tatry, Beskidy, Bieszczady, Pieniny)\naktywność | wciąż trwa — trzęsienia ziemi, wulkanizm w części pasm\n\nPunktacja CKE\n\n- 2 pkt — dwa poprawne przyporządkowania w każdym wierszu: wspólne A, C; tylko Tatry B, E.\n- 1 pkt — dwa poprawne w jednym wierszu albo po jednym poprawnym w każdym wierszu.\n- Uwaga: wpisanie większej liczby liter niż wymagana unieważnia odpowiedź w danej komórce.\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **Czynnik D nie pasuje do żadnego wiersza.** **Zapadlisko przedkarpackie** to obniżenie leżące **na północ od Karpat** (Kotlina Sandomierska, Kotlina Oświęcimska) — ani Tatry, ani Beskid Śląski w nim nie leżą. To celowy dystraktor. **Klucz CKE odrzuca odpowiedzi z nadmiarem liter.** Jeśli w komórce wpiszesz trzy litery zamiast dwóch, odpowiedź **nie jest uznawana** — nawet jeśli zawiera te właściwe. **Doliny U-kształtne to sygnatura lodowca.** W Polsce **tylko Tatry** mają rzeźbę glacjalną wysokogórską. Beskidy, Sudety (poza Karkonoszami — kotły polodowcowe) i Góry Świętokrzyskie takich form nie mają. **Granica wiecznego śniegu w plejstocenie w Tatrach wynosiła ok. 1450–1550 m n.p.m.** Dlatego czynnik E (wysokość powyżej 1500 m) i czynnik B (doliny U-kształtne) są ze sobą powiązane — jeden warunkuje drugi. **Fałdowanie dotyczy całych Karpat.** Zarówno Tatry (Karpaty Wewnętrzne), jak i Beskidy (Karpaty Zewnętrzne, fliszowe) powstały w **orogenezie alpejskiej** — to najbardziej oczywisty czynnik wspólny. **Erozja rzeczna działa wszędzie.** To najpowszechniejszy proces rzeźbotwórczy w klimacie umiarkowanym wilgotnym — występuje w obu pasmach, także dziś.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-5.webp","solution_image":null,"topics":"Karpaty, orogeneza alpejska, rzezba glacjalna, doliny U-ksztaltne, Tatry, Beskidy, flisz karpacki","page_from":6,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 5. (0-2)
Na mapie geologiczno-tektonicznej fragmentu Karpat czerwoną linią zaznaczono zasięg
obszaru przedstawionego na mapie szczegółowej.
Według M. Cieszkowskiego i in. na podstawie: M. Zielińska, Budowa petrograficzna […], „Geologia” 36, 2010;
N. Oszczypko, A. Ślączka, K. Żytko, Regionalizacja tektoniczna Polski - Karpaty […], „Przegląd Geologiczny”
56(10), 2008; J. Golonka, Tektonika polskich Karpat […], „Geologia” 33, 2007.
Poniżej podano wybrane czynniki, które przyczyniły się do ukształtowania krajobrazów na
obszarze przedstawionym na powyższej mapie.
A. Fałdowanie warstw skalnych.
B. Formowanie dolin U-kształtnych.
C. Erozyjna działalność wód płynących.
D. Położenie w zapadlisku przedkarpackim.
E. Wysokość terenu powyżej 1500 m n.p.m.
MGEP-R0_100
Uzupełnij tabelę. Wpisz w puste komórki po dwie litery, którymi oznaczono właściwe
czynniki wybrane spośród oznaczonych literami A-E.
Informacja
Czynniki
Wspólne czynniki, które przyczyniły się do ukształtowania krajobrazu
Tatr i krajobrazu obszaru przedstawionego na mapie szczegółowej.
Czynniki, które przyczyniły się do ukształtowania krajobrazu Tatr,
ale nie przyczyniły się do ukształtowania krajobrazu obszaru
przedstawionego na mapie szczegółowej.

","answer_text_html":"

Zadanie 5. (0-2)
Wymagania ogólne
Wymagania szczegółowe
Zakres rozszerzony
I. Wiedza geograficzna

\n
  1. Rozumienie specjalistycznych pojęć
\n

i posługiwanie się terminami
geograficznymi.

\n
  1. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do
\n

zrozumienia istoty zjawisk […].
II. Umiejętności i stosowanie wiedzy
w praktyce

\n
  1. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk
\n

i procesów geograficznych oraz
zróżnicowania przyrodniczego […] świata.

\n
  1. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy
\n

i umiejętności geograficznych w analizie […]
przemian przestrzeni geograficznej.

\n
  1. Analizowanie […] współzależności
\n

zachodzących w środowisku geograficznym
z wykorzystaniem […] map
ogólnogeograficznych i tematycznych.
Zakres rozszerzony
I.7) Zdający identyfikuje zależności
przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne
i czasowe między elementami przestrzeni
geograficznej […].
V.2) Zdający charakteryzuje najważniejsze
wydarzenia geologiczne i przyrodnicze
w dziejach Ziemi (fałdowania […]).
V.9) Zdający wyjaśnia wpływ procesów
geologicznych na powstanie głównych
struktur tektonicznych i ukształtowanie
powierzchni ziemi na wybranych
przykładach.
XIV.1) Zdający […] wyróżnia główne cechy
wybranych krajobrazów w Polsce […].
XIV.2) Zdający podaje ważniejsze czynniki
kształtujące wybrane krajobrazy.
Zakres podstawowy
I.3) Zdający czyta i interpretuje treści
różnych map, w tym topograficznych.
XIV.2) Zdający wyróżnia na podstawie
mapy główne jednostki geologiczne
występujące na obszarze Polski.
Zasady oceniania
2 pkt - dwa poprawne przyporządkowania w każdym wierszu w tabeli.
1 pkt - dwa poprawne przyporządkowania w jednym wierszu w tabeli.
albo
1 pkt - po jednym poprawnym przyporządkowaniu w każdym wierszu w tabeli.
0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
Uwaga:
Nie uznaje się odpowiedzi, jeśli zdający wpisze w danej komórce więcej liter, niż wynika to
z polecenia.
Rozwiązanie
A, C
B, E
Zasady oceniania rozwiązań zadań

","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"

Odpowiedź: | Informacja | Czynniki | |---|---| | Wspólne dla Tatr i Beskidu Śląskiego | A, C | | Tylko dla Tatr | B, E | Uzasadnienie każdego czynnika: | Czynnik | Tatry | Beskid Śląski | Wniosek | |---|---|---|---| | A. Fałdowanie warstw skalnych | ✔ | ✔ | wspólny — całe Karpaty powstały w orogenezie alpejskiej | | B. Formowanie dolin U-kształtnych | ✔ | ✘ | tylko Tatry — jedyne polskie góry, w których działały lodowce górskie | | C. Erozyjna działalność wód płynących | ✔ | ✔ | wspólny — doliny rzeczne występują w obu pasmach | | D. Położenie w zapadlisku przedkarpackim | ✘ | ✘ | żaden — zapadlisko leży na północ od Karpat | | E. Wysokość powyżej 1500 m n.p.m. | ✔ (do 2499 m) | ✘ (Skrzyczne 1257 m) | tylko Tatry | Kluczowa różnica: Tatry przekroczyły w plejstocenie granicę wiecznego śniegu, więc rozwinęły się w nich lodowce górskie rzeźbiące doliny U-kształtne, kotły i żłoby lodowcowe. Beskid Śląski, znacznie niższy, pozostał poza zasięgiem zlodowacenia górskiego — jego doliny są V-kształtne, wyrzeźbione przez wody płynące.

\n

Treść zadania (CKE)

\n

Tatry a Beskidy — porównanie

\n

Cecha | Tatry | Beskid Śląski
jednostka tektoniczna | Karpaty Wewnętrzne | Karpaty Zewnętrzne (fliszowe)
skały | granity, wapienie, dolomity | flisz: piaskowce i łupki
najwyższy szczyt | Rysy 2499 m | Skrzyczne 1257 m
rzeźba glacjalna | ✔ — kotły, doliny U, moreny, jeziora | ✘
doliny | U-kształtne (żłoby lodowcowe) | V-kształtne (rzeczne)
piętra roślinne | 5 (do piętra turni) | 2 (pogórze, regiel dolny)
granica lasu | ok. 1550 m | brak (szczyty zalesione)
fałdowanie alpejskie | ✔ | ✔
erozja rzeczna | ✔ | ✔

\n

Dolina V-kształtna a U-kształtna

\n

Cecha | V-kształtna | U-kształtna
czynnik rzeźbotwórczy | rzeka | lodowiec górski
przekrój poprzeczny | wąskie, ostre dno | szerokie, płaskie dno, strome zbocza
profil podłużny | równomierny spadek | progi i misy (stopnie)
doliny boczne | uchodzą na poziomie dna | wiszące, z wodospadami
przykład w Polsce | doliny beskidzkie | Dolina Pięciu Stawów, Dolina Rybiego Potoku

\n

Formy rzeźby glacjalnej wysokogórskiej

\n

Forma | Opis | Przykład tatrzański
kocioł (cyrk) lodowcowy | półkoliste zagłębienie u czoła lodowca | Kocioł Mięguszowiecki
żłób lodowcowy | dolina U-kształtna | Dolina Kościeliska
mutony (barańce) | wygładzone garby skalne | Dolina Suchej Wody
morena czołowa i boczna | wały materiału naniesionego przez lodowiec | Morskie Oko
jeziora cyrkowe | wypełnione wodą kotły | Czarny Staw, Morskie Oko
grań | ostry grzbiet między kotłami | Orla Perć
turnia (horn) | piramidalny szczyt | Świnica

\n

Podział Karpat w Polsce

\n

Jednostka | Pasma | Skały
Karpaty Wewnętrzne | Tatry, Podhale | granity, wapienie, dolomity
Pieniński Pas Skałkowy | Pieniny | wapienie, radiolaryty
Karpaty Zewnętrzne (fliszowe) | Beskidy, Bieszczady, Pogórze | flisz karpacki
zapadlisko przedkarpackie | Kotlina Sandomierska, Oświęcimska | młode osady morskie i rzeczne

\n

Zapadlisko przedkarpackie to rów przedgórski — obniżenie powstałe przed nasuwającymi się Karpatami, wypełnione osadami mioceńskimi (m.in. sól kamienna w Wieliczce i Bochni, siarka w Tarnobrzegu).

\n

Flisz karpacki

\n

$$\\text{flisz} = \\text{naprzemienne warstwy piaskowców i łupków}$$

\n

Cecha | Konsekwencja geomorfologiczna
naprzemienność warstw | odporne piaskowce budują grzbiety, miękkie łupki — doliny
sfałdowanie i pochylenie warstw | sprzyja osuwiskom
łupki nasiąkające wodą | tworzą powierzchnie poślizgu
pochodzenie morskie (osady turbidytowe) | powstał na dnie głębokiego basenu, sfałdowany w orogenezie alpejskiej

\n

Orogeneza alpejska

\n

Cecha | Szczegóły
czas | od kredy po neogen (ok. 100–5 mln lat temu)
przyczyna | kolizja płyty afrykańskiej z euroazjatycką
góry | Alpy, Karpaty, Pireneje, Apeniny, Kaukaz, Himalaje, Andy
w Polsce | całe Karpaty (Tatry, Beskidy, Bieszczady, Pieniny)
aktywność | wciąż trwa — trzęsienia ziemi, wulkanizm w części pasm

\n

Punktacja CKE

\n\n

Typowy błąd: Czynnik D nie pasuje do żadnego wiersza. Zapadlisko przedkarpackie to obniżenie leżące na północ od Karpat (Kotlina Sandomierska, Kotlina Oświęcimska) — ani Tatry, ani Beskid Śląski w nim nie leżą. To celowy dystraktor. Klucz CKE odrzuca odpowiedzi z nadmiarem liter. Jeśli w komórce wpiszesz trzy litery zamiast dwóch, odpowiedź nie jest uznawana — nawet jeśli zawiera te właściwe. Doliny U-kształtne to sygnatura lodowca. W Polsce tylko Tatry mają rzeźbę glacjalną wysokogórską. Beskidy, Sudety (poza Karkonoszami — kotły polodowcowe) i Góry Świętokrzyskie takich form nie mają. Granica wiecznego śniegu w plejstocenie w Tatrach wynosiła ok. 1450–1550 m n.p.m. Dlatego czynnik E (wysokość powyżej 1500 m) i czynnik B (doliny U-kształtne) są ze sobą powiązane — jeden warunkuje drugi. Fałdowanie dotyczy całych Karpat. Zarówno Tatry (Karpaty Wewnętrzne), jak i Beskidy (Karpaty Zewnętrzne, fliszowe) powstały w orogenezie alpejskiej — to najbardziej oczywisty czynnik wspólny. Erozja rzeczna działa wszędzie. To najpowszechniejszy proces rzeźbotwórczy w klimacie umiarkowanym wilgotnym — występuje w obu pasmach, także dziś.

"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź: Wiersz 1 - A, C; Wiersz 2 - B, E

\n
Uzasadnienie
\n

Czynniki kształtujące krajobrazy dzielimy według genezy:

\n

Wiersz 1 - czynniki związane z tektoniką i erozją (kształtujące obszar Karpat fliszowych, pole mapy szczegółowej):

\n\n

Wiersz 2 - czynniki związane z rzeźbą glacjalną / wysokogórską (charakterystyczne dla obszaru tatrzańskiego, nie dla Beskidu Śląskiego):

\n\n

Czynnik D (położenie w zapadlisku przedkarpackim) nie pasuje do żadnego z rozważanych obszarów górskich.

\n

Zasady oceniania CKE

\n"}]}