{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/6","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"6","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6.\nPoniżej przedstawiono przekrój przez jedno z osuwisk w Beskidach Zachodnich.\nNa podstawie: M. Wódka, Związek morfologii wybranych osuwisk z budową geologiczną Karpat\ni zapadliska przedkarpackiego w świetle analiz numerycznego modelu terenu,\n„Przegląd Geologiczny” 67(2), 2019.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **6.1.** Flisz karpacki tworzą **naprzemienne warstwy piaskowców i łupków**, w dodatku **sfałdowane i pochylone** — a to układ szczególnie podatny na osuwanie: 1. **Pochylenie warstw zgodne ze spadkiem stoku** sprawia, że materiał skalny może **grawitacyjnie przemieszczać się w dół** wzdłuż płaszczyzn uwarstwienia — nie ma nic, co by go zatrzymało. 2. **Łupki nasiąkają wodą** — są nieprzepuszczalne i po nawilgoceniu stają się plastyczne, śliskie. Woda przesączająca się przez przepuszczalne **piaskowce** zatrzymuje się na warstwie łupków, tworząc **powierzchnię poślizgu**, po której zsuwa się nadległy pakiet skalny. Dodatkowo **naprzemienność warstw** o różnej odporności i przepuszczalności powoduje, że w profilu stoku występuje wiele potencjalnych płaszczyzn odspojenia. **6.2.** Dwa sposoby — dowolne dwa z poniższych: 1. **Odwodnienie stoku** — wykonanie drenaży i rowów odprowadzających wody gruntowe i powierzchniowe poza obręb osuwiska, aby nie tworzyła się powierzchnia poślizgu. 2. **Zalesianie i obsadzanie stoku roślinami o silnym systemie korzeniowym** — korzenie **wiążą grunt** i ograniczają spływ powierzchniowy; jednocześnie należy **ograniczyć wycinkę drzew** na stokach. 3. **Ograniczenie obciążenia stoku** — unikanie lokalizowania zabudowy i składowania materiałów na terenach osuwiskowych. 4. **Stabilizacja zbocza** — kotwy gruntowe, pale, kolumny, geowłóknina wzmacniająca grunt. 5. **Ograniczenie wstrząsów i wibracji** — od robót ziemnych, ciężkiego ruchu pojazdów, prac strzałowych. 6. **Projektowanie dróg poza obszarami osuwiskowymi** — wykorzystanie map osuwisk (SOPO) na etapie planowania przebiegu trasy. 7. **Budowa tuneli** zamiast dróg biegnących po powierzchni stoku.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nDlaczego Karpaty fliszowe są krainą osuwisk\n\nCecha | Wpływ na osuwanie\nnaprzemienne warstwy piaskowców i łupków | wiele potencjalnych płaszczyzn odspojenia\npochylone (sfałdowane) warstwy | grawitacja działa wzdłuż uwarstwienia\nłupki nasiąkliwe i nieprzepuszczalne | tworzą powierzchnię poślizgu\npiaskowce przepuszczalne | przepuszczają wodę na warstwę łupków\nstrome stoki | duża składowa siły ciężkości wzdłuż stoku\nwysokie opady (ponad 1000 mm rocznie) | nasycenie gruntu wodą\ngwałtowne roztopy i ulewy | nagły wzrost ciśnienia wody w porach\n\nW Karpatach polskich zinwentaryzowano ponad 60 tysięcy osuwisk — to zdecydowanie najbardziej osuwiskowy region kraju.\n\nRodzaje grawitacyjnych ruchów masowych\n\nRuch | Mechanizm | Prędkość | Przykład\nobryw | swobodny spadek ze ściany skalnej | bardzo szybki | Tatry, urwiska\nosuwisko | zsuw zwartej masy po powierzchni poślizgu | szybki | Beskidy, flisz\nspływ (błotny, gruzowy) | ruch upłynnionej masy | szybki | po ulewach\nspełzywanie (soliflukcja) | powolne pełzanie zwietrzeliny | bardzo wolny (cm/rok) | zakrzywione pnie drzew\nlawina | ruch mas śniegu lub gruzu | bardzo szybki | Tatry\n\nBudowa osuwiska\n\nElement | Opis\nnisza osuwiskowa | zagłębienie w górnej części — miejsce oderwania\nskarpa główna | stroma ściana na górnej krawędzi niszy\npowierzchnia poślizgu | płaszczyzna, po której zsuwa się materiał\njęzor osuwiskowy | przemieszczona masa skalna\nczoło osuwiska | dolna, wypiętrzona krawędź jęzora\nrozpadliny, progi | szczeliny w obrębie osuwiska\n\nCzynniki wywołujące osuwiska\n\nGrupa | Czynniki\ngeologiczne | pochylenie warstw, naprzemienność skał, spękania\nhydrologiczne | ulewne deszcze, roztopy, wysoki poziom wód gruntowych\nmorfologiczne | strome stoki, podcięcie stoku przez rzekę\nsejsmiczne | trzęsienia ziemi, wstrząsy\nantropogeniczne | wycinka lasów, zabudowa stoku, podcięcia przy budowie dróg, wibracje\n\nRok 2010 — po katastrofalnych opadach uruchomiło się w Karpatach kilka tysięcy osuwisk; wtedy powstał ogólnopolski System Osłony Przeciwosuwiskowej (SOPO).\n\nMetody zabezpieczania przed osuwiskami\n\nGrupa metod | Przykłady\nodwodnieniowe | dreny, rowy, studnie odwadniające, uszczelnienie powierzchni\nbiologiczne | zalesianie, rośliny o silnym systemie korzeniowym, darniowanie\nkonstrukcyjne | mury oporowe, kotwy, pale, gabiony, siatki, geowłóknina\ngeometryczne | wypłaszczanie stoku, usunięcie materiału z górnej części\nplanistyczne | zakaz zabudowy na terenach osuwiskowych, mapy SOPO, omijanie osuwisk przy projektowaniu dróg\ninżynierskie alternatywy | tunele, estakady, mosty\n\nZasada nadrzędna: najskuteczniejsze i najtańsze jest unikanie terenów osuwiskowych już na etapie planowania — naprawa uszkodzonej drogi kosztuje wielokrotnie więcej.\n\nPunktacja CKE\n\n- 6.1. 1 pkt — wyjaśnienie odnoszące się do cechy fliszu karpackiego: pochylone/naprzemienne warstwy albo łupki tworzące powierzchnię poślizgu.\n- 6.2. 1 pkt — dwa poprawne, różne sposoby, inne niż konstrukcje z fotografii.\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **W 6.1 klucz wymaga odniesienia do cechy fliszu.** Ogólne „stok jest stromy\" albo „pada dużo deszczu\" **nie punktuje** — trzeba wskazać cechę **budowy geologicznej**: naprzemienność i pochylenie warstw albo nasiąkliwość łupków. **Nie wystarczy napisać „flisz sprzyja osuwiskom\".** Trzeba wyjaśnić **mechanizm**: pochylone warstwy → przemieszczanie wzdłuż uwarstwienia; łupki + woda → **powierzchnia poślizgu**. **W 6.2 zadanie wyklucza konstrukcje z fotografii.** Odpowiedzi typu „budowa murów oporowych\" albo „montaż siatek zabezpieczających\" **nie punktują**, bo to właśnie pokazano na zdjęciu. **Trzeba podać dwa różne sposoby.** „Odwodnienie stoku\" i „budowa rowów odprowadzających wodę\" to **ta sama** metoda zapisana dwa razy. **Punkt przyznaje się łącznie za oba sposoby.** Jeden trafny i jeden chybiony daje zero. **Uważaj na odróżnienie osuwiska od obrywu i spływu.** Osuwisko przemieszcza się **wzdłuż powierzchni poślizgu** jako zwarta masa; obryw to **swobodny spadek** materiału ze ściany; spływ to ruch **uwodnionej, upłynnionej** masy.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-6.webp","solution_image":null,"topics":"osuwiska, ruchy masowe, flisz karpacki, powierzchnia poslizgu, ochrona przeciwosuwiskowa","page_from":7,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 6.<br>Poniżej przedstawiono przekrój przez jedno z osuwisk w Beskidach Zachodnich.<br>Na podstawie: M. Wódka, Związek morfologii wybranych osuwisk z budową geologiczną Karpat<br>i zapadliska przedkarpackiego w świetle analiz numerycznego modelu terenu,<br>„Przegląd Geologiczny” 67(2), 2019.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>6.1.</strong> Flisz karpacki tworzą <strong>naprzemienne warstwy piaskowców i łupków</strong>, w dodatku <strong>sfałdowane i pochylone</strong> — a to układ szczególnie podatny na osuwanie: 1. <strong>Pochylenie warstw zgodne ze spadkiem stoku</strong> sprawia, że materiał skalny może <strong>grawitacyjnie przemieszczać się w dół</strong> wzdłuż płaszczyzn uwarstwienia — nie ma nic, co by go zatrzymało. 2. <strong>Łupki nasiąkają wodą</strong> — są nieprzepuszczalne i po nawilgoceniu stają się plastyczne, śliskie. Woda przesączająca się przez przepuszczalne <strong>piaskowce</strong> zatrzymuje się na warstwie łupków, tworząc <strong>powierzchnię poślizgu</strong>, po której zsuwa się nadległy pakiet skalny. Dodatkowo <strong>naprzemienność warstw</strong> o różnej odporności i przepuszczalności powoduje, że w profilu stoku występuje wiele potencjalnych płaszczyzn odspojenia. <strong>6.2.</strong> Dwa sposoby — dowolne dwa z poniższych: 1. <strong>Odwodnienie stoku</strong> — wykonanie drenaży i rowów odprowadzających wody gruntowe i powierzchniowe poza obręb osuwiska, aby nie tworzyła się powierzchnia poślizgu. 2. <strong>Zalesianie i obsadzanie stoku roślinami o silnym systemie korzeniowym</strong> — korzenie <strong>wiążą grunt</strong> i ograniczają spływ powierzchniowy; jednocześnie należy <strong>ograniczyć wycinkę drzew</strong> na stokach. 3. <strong>Ograniczenie obciążenia stoku</strong> — unikanie lokalizowania zabudowy i składowania materiałów na terenach osuwiskowych. 4. <strong>Stabilizacja zbocza</strong> — kotwy gruntowe, pale, kolumny, geowłóknina wzmacniająca grunt. 5. <strong>Ograniczenie wstrząsów i wibracji</strong> — od robót ziemnych, ciężkiego ruchu pojazdów, prac strzałowych. 6. <strong>Projektowanie dróg poza obszarami osuwiskowymi</strong> — wykorzystanie map osuwisk (SOPO) na etapie planowania przebiegu trasy. 7. <strong>Budowa tuneli</strong> zamiast dróg biegnących po powierzchni stoku.</p>\n<p>Treść zadania (CKE)</p>\n<p>Dlaczego Karpaty fliszowe są krainą osuwisk</p>\n<p>Cecha | Wpływ na osuwanie<br>naprzemienne warstwy piaskowców i łupków | wiele potencjalnych płaszczyzn odspojenia<br>pochylone (sfałdowane) warstwy | grawitacja działa wzdłuż uwarstwienia<br>łupki nasiąkliwe i nieprzepuszczalne | tworzą powierzchnię poślizgu<br>piaskowce przepuszczalne | przepuszczają wodę na warstwę łupków<br>strome stoki | duża składowa siły ciężkości wzdłuż stoku<br>wysokie opady (ponad 1000 mm rocznie) | nasycenie gruntu wodą<br>gwałtowne roztopy i ulewy | nagły wzrost ciśnienia wody w porach</p>\n<p>W Karpatach polskich zinwentaryzowano ponad 60 tysięcy osuwisk — to zdecydowanie najbardziej osuwiskowy region kraju.</p>\n<p>Rodzaje grawitacyjnych ruchów masowych</p>\n<p>Ruch | Mechanizm | Prędkość | Przykład<br>obryw | swobodny spadek ze ściany skalnej | bardzo szybki | Tatry, urwiska<br>osuwisko | zsuw zwartej masy po powierzchni poślizgu | szybki | Beskidy, flisz<br>spływ (błotny, gruzowy) | ruch upłynnionej masy | szybki | po ulewach<br>spełzywanie (soliflukcja) | powolne pełzanie zwietrzeliny | bardzo wolny (cm/rok) | zakrzywione pnie drzew<br>lawina | ruch mas śniegu lub gruzu | bardzo szybki | Tatry</p>\n<p>Budowa osuwiska</p>\n<p>Element | Opis<br>nisza osuwiskowa | zagłębienie w górnej części — miejsce oderwania<br>skarpa główna | stroma ściana na górnej krawędzi niszy<br>powierzchnia poślizgu | płaszczyzna, po której zsuwa się materiał<br>jęzor osuwiskowy | przemieszczona masa skalna<br>czoło osuwiska | dolna, wypiętrzona krawędź jęzora<br>rozpadliny, progi | szczeliny w obrębie osuwiska</p>\n<p>Czynniki wywołujące osuwiska</p>\n<p>Grupa | Czynniki<br>geologiczne | pochylenie warstw, naprzemienność skał, spękania<br>hydrologiczne | ulewne deszcze, roztopy, wysoki poziom wód gruntowych<br>morfologiczne | strome stoki, podcięcie stoku przez rzekę<br>sejsmiczne | trzęsienia ziemi, wstrząsy<br>antropogeniczne | wycinka lasów, zabudowa stoku, podcięcia przy budowie dróg, wibracje</p>\n<p>Rok 2010 — po katastrofalnych opadach uruchomiło się w Karpatach kilka tysięcy osuwisk; wtedy powstał ogólnopolski System Osłony Przeciwosuwiskowej (SOPO).</p>\n<p>Metody zabezpieczania przed osuwiskami</p>\n<p>Grupa metod | Przykłady<br>odwodnieniowe | dreny, rowy, studnie odwadniające, uszczelnienie powierzchni<br>biologiczne | zalesianie, rośliny o silnym systemie korzeniowym, darniowanie<br>konstrukcyjne | mury oporowe, kotwy, pale, gabiony, siatki, geowłóknina<br>geometryczne | wypłaszczanie stoku, usunięcie materiału z górnej części<br>planistyczne | zakaz zabudowy na terenach osuwiskowych, mapy SOPO, omijanie osuwisk przy projektowaniu dróg<br>inżynierskie alternatywy | tunele, estakady, mosty</p>\n<p>Zasada nadrzędna: najskuteczniejsze i najtańsze jest unikanie terenów osuwiskowych już na etapie planowania — naprawa uszkodzonej drogi kosztuje wielokrotnie więcej.</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>6.1. 1 pkt — wyjaśnienie odnoszące się do cechy fliszu karpackiego: pochylone/naprzemienne warstwy albo łupki tworzące powierzchnię poślizgu.</li><li>6.2. 1 pkt — dwa poprawne, różne sposoby, inne niż konstrukcje z fotografii.</li><li>Razem: 2 pkt.</li></ul>\n<p>Typowy błąd: <strong>W 6.1 klucz wymaga odniesienia do cechy fliszu.</strong> Ogólne „stok jest stromy&quot; albo „pada dużo deszczu&quot; <strong>nie punktuje</strong> — trzeba wskazać cechę <strong>budowy geologicznej</strong>: naprzemienność i pochylenie warstw albo nasiąkliwość łupków. <strong>Nie wystarczy napisać „flisz sprzyja osuwiskom&quot;.</strong> Trzeba wyjaśnić <strong>mechanizm</strong>: pochylone warstwy → przemieszczanie wzdłuż uwarstwienia; łupki + woda → <strong>powierzchnia poślizgu</strong>. <strong>W 6.2 zadanie wyklucza konstrukcje z fotografii.</strong> Odpowiedzi typu „budowa murów oporowych&quot; albo „montaż siatek zabezpieczających&quot; <strong>nie punktują</strong>, bo to właśnie pokazano na zdjęciu. <strong>Trzeba podać dwa różne sposoby.</strong> „Odwodnienie stoku&quot; i „budowa rowów odprowadzających wodę&quot; to <strong>ta sama</strong> metoda zapisana dwa razy. <strong>Punkt przyznaje się łącznie za oba sposoby.</strong> Jeden trafny i jeden chybiony daje zero. <strong>Uważaj na odróżnienie osuwiska od obrywu i spływu.</strong> Osuwisko przemieszcza się <strong>wzdłuż powierzchni poślizgu</strong> jako zwarta masa; obryw to <strong>swobodny spadek</strong> materiału ze ściany; spływ to ruch <strong>uwodnionej, upłynnionej</strong> masy.</p>"}]}