{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/8","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"8","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8. (0-2)\nLiterami A-C oznaczono fotografie wybranych ciał niebieskich w Układzie Słonecznym,\npołożonych dalej od Słońca niż Merkury i w mniejszej odległości od Słońca niż pas planetoid.\nCiała niebieskie przedstawiono w tej samej skali.\nNa podstawie: www.photojournal.jpl.nasa.gov\nUzupełnij zdania. Wpisz w luki właściwe określenia, wybrane spośród podanych\nw nawiasach.\nWśród ciał niebieskich oznaczonych literami A-C (występuje / nie występuje)\nciało niebieskie, które jest zbudowane z wodoru i z helu,\ncharakteryzujące się średnią gęstością mniejszą od gęstości wody.\nMaksymalna odległość od Słońca ciała niebieskiego oznaczonego literą B jest (mniejsza /\nwiększa) niż maksymalna odległość Ziemi od Słońca.\nWyższą średnią temperaturą powierzchni niż średnia temperatura powierzchni Ziemi\ncharakteryzuje się ciało niebieskie oznaczone literą (A / C)\nA\nB\nC\n7.2.\n0-1-2\n8.\n0-1-2\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 8. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania przyrodniczego […] świata.\n6. Kształtowanie umiejętności\nwieloaspektowego postrzegania przestrzeni\ni wyobraźni przestrzennej.\nZakres podstawowy\nII.1) Zdający charakteryzuje Ziemię jako\nplanetę Układu Słonecznego.\nII.3) Zdający na podstawie zdjęć i innych\nmateriałów źródłowych przedstawia\ni porównuje ciała niebieskie tworzące Układ\nSłoneczny.\nZasady oceniania\n2 pkt - trzy poprawne odpowiedzi.\n1 pkt - dwie poprawne odpowiedzi.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nnie występuje\nwiększa\nA","solution":"Odpowiedź: **1. nie występuje** Zakres wskazany w treści — **między orbitą Merkurego a pasem planetoid** — obejmuje **Wenus, Ziemię i Marsa** (oraz Księżyc). Wszystkie to **planety grupy ziemskiej**: zbudowane ze **skał i metali**, o gęstości **znacznie większej niż woda** (3,9–5,5 g/cm³). Ciałem zbudowanym z **wodoru i helu**, o gęstości **mniejszej niż woda** (0,69 g/cm³), jest **Saturn** — planeta olbrzymia, leżąca **daleko poza pasem planetoid**. Wśród ciał A–C takiej planety więc **nie ma**. **2. większa** Ciało **B** jest na fotografii **wyraźnie mniejsze** od pozostałych — to **Mars** (średnica 6779 km wobec 12 104 km Wenus i 12 742 km Ziemi). Mars krąży **dalej od Słońca** niż Ziemia, więc jego **maksymalna odległość od Słońca (aphelium)** wynosi ok. **249 mln km**, podczas gdy dla Ziemi to ok. **152 mln km**. **3. A** Skoro B to Mars, pozostają **Wenus** i **Ziemia**. Wyższą średnią temperaturę powierzchni od Ziemi (**ok. +15 °C**) ma **Wenus** — aż **ok. +464 °C**, wskutek ekstremalnego **efektu cieplarnianego** wywołanego atmosferą z **96% $\\text{CO}_2$**. Zgodnie z kluczem to ciało oznaczono literą **A**.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nPlanety Układu Słonecznego\n\nPlaneta | Typ | Średnica, km | Gęstość, g/cm³ | Śr. odległość od Słońca, mln km | Śr. temperatura powierzchni\nMerkury | ziemska | 4 879 | 5,43 | 58 | +167 °C\nWenus | ziemska | 12 104 | 5,24 | 108 | +464 °C\nZiemia | ziemska | 12 742 | 5,51 | 150 | +15 °C\nMars | ziemska | 6 779 | 3,93 | 228 | −65 °C\n← pas planetoid → | 330–480\nJowisz | olbrzym gazowy | 139 820 | 1,33 | 778 | −110 °C\nSaturn | olbrzym gazowy | 116 460 | 0,69 | 1 434 | −140 °C\nUran | olbrzym lodowy | 50 724 | 1,27 | 2 871 | −195 °C\nNeptun | olbrzym lodowy | 49 244 | 1,64 | 4 495 | −200 °C\n\n$$\\rho_{\\text{woda}} = 1{,}00\\ \\frac{\\text{g}}{\\text{cm}^3} \\quad\\Rightarrow\\quad \\text{tylko } \\textbf{Saturn} \\text{ ma } \\rho < \\rho_{\\text{woda}}$$\n\nPlanety grupy ziemskiej a olbrzymy\n\nCecha | Grupa ziemska | Planety olbrzymie\nskład | skały i metale | wodór i hel (gazowe), lody (lodowe)\ngęstość | duża (3,9–5,5 g/cm³) | mała (0,69–1,64 g/cm³)\nrozmiary | małe | bardzo duże\npowierzchnia | stała | brak wyraźnej\nksiężyce | 0–2 | dziesiątki\npierścienie | brak | obecne\npołożenie | wewnątrz pasa planetoid | na zewnątrz pasa planetoid\ntempo obrotu | wolne | szybkie\n\nWenus — dlaczego jest najgorętsza\n\nCecha | Wartość\nskład atmosfery | 96% $\\text{CO}_2$, 3,5% $\\text{N}_2$, chmury $\\text{H}_2\\text{SO}_4$\nciśnienie atmosferyczne | 92 razy większe niż na Ziemi\nśrednia temperatura | +464 °C — wyższa niż na Merkurym\namplituda dobowa | znikoma (gęsta atmosfera wyrównuje)\nprzyczyna | ekstremalny efekt cieplarniany\n\nWenus jest modelowym ostrzeżeniem przed niekontrolowanym efektem cieplarnianym — bywa nazywana „siostrą Ziemi\" ze względu na niemal identyczne rozmiary i gęstość.\n\nPeryhelium i aphelium\n\nPojęcie | Definicja | Ziemia | Mars\nperyhelium | punkt orbity najbliższy Słońcu | 147 mln km (ok. 3 I) | 207 mln km\naphelium | punkt orbity najdalszy od Słońca | 152 mln km (ok. 4 VII) | 249 mln km\n\nOrbity planet są elipsami (I prawo Keplera), a Słońce znajduje się w jednym z ich ognisk.\n\nPas planetoid\n\nCecha | Opis\npołożenie | między orbitami Marsa i Jowisza (2,1–3,3 j.a.)\nnajwiększe ciało | Ceres (planeta karłowata, 940 km)\ngeneza | materia, która nie uformowała planety przez zaburzenia grawitacyjne Jowisza\nznaczenie dla zadania | granica między planetami skalistymi a olbrzymami\n\nPunktacja CKE\n\n- 2 pkt — trzy poprawne odpowiedzi: nie występuje, większa, A.\n- 1 pkt — dwie poprawne odpowiedzi.\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **Zakres „dalej niż Merkury, bliżej niż pas planetoid\" wyklucza planety olbrzymie.** To klucz do pierwszej luki: skoro w tym przedziale są tylko planety **skaliste**, żadna nie może być zbudowana z wodoru i helu. **Gęstość mniejsza od wody ma tylko Saturn.** $\\rho_{\\text{Saturn}} = 0{,}69\\ \\text{g/cm}^3$ — teoretycznie unosiłby się na wodzie. Wszystkie planety skaliste mają gęstość **3,9–5,5 g/cm³**. **Wenus jest gorętsza od Merkurego**, mimo że leży dalej od Słońca. Powód: **gęsta atmosfera $\\text{CO}_2$** i ekstremalny efekt cieplarniany. Merkury nie ma atmosfery, więc w nocy jego temperatura spada do −180 °C. **Rozmiar na fotografii jest wskazówką.** Zadanie zaznacza, że ciała przedstawiono **w tej samej skali** — to pozwala odróżnić Marsa (najmniejszy) od Wenus i Ziemi (prawie identycznych). **Nie myl aphelium z peryhelium.** **Aphelium** — punkt **najdalszy** od Słońca; **peryhelium** — **najbliższy**. Pytanie dotyczy odległości **maksymalnej**, czyli aphelium. **Punktacja jest stopniowana.** Trzy poprawne luki = 2 pkt, dwie = 1 pkt. Warto wypełnić wszystkie, nawet przy niepewności co do jednej.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-8.webp","solution_image":null,"topics":"Uklad Sloneczny, planety grupy ziemskiej, Wenus, Mars, gestosc planet, temperatura powierzchni","page_from":10,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 8. (0-2)<br>Literami A-C oznaczono fotografie wybranych ciał niebieskich w Układzie Słonecznym,<br>położonych dalej od Słońca niż Merkury i w mniejszej odległości od Słońca niż pas planetoid.<br>Ciała niebieskie przedstawiono w tej samej skali.<br>Na podstawie: www.photojournal.jpl.nasa.gov<br>Uzupełnij zdania. Wpisz w luki właściwe określenia, wybrane spośród podanych<br>w nawiasach.<br>Wśród ciał niebieskich oznaczonych literami A-C (występuje / nie występuje)<br>ciało niebieskie, które jest zbudowane z wodoru i z helu,<br>charakteryzujące się średnią gęstością mniejszą od gęstości wody.<br>Maksymalna odległość od Słońca ciała niebieskiego oznaczonego literą B jest (mniejsza /<br>większa) niż maksymalna odległość Ziemi od Słońca.<br>Wyższą średnią temperaturą powierzchni niż średnia temperatura powierzchni Ziemi<br>charakteryzuje się ciało niebieskie oznaczone literą (A / C)<br>A<br>B<br>C<br>7.2.<br>0-1-2<br>8.<br>0-1-2<br>MGEP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 8. (0-2)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>Zakres rozszerzony<br>I. Wiedza geograficzna</p>\n<ol><li>Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do</li></ol>\n<p>zrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru<br>i dynamiki procesów zachodzących<br>w środowisku geograficznym.<br>II. Umiejętności i stosowanie wiedzy<br>w praktyce</p>\n<ol><li>Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk</li></ol>\n<p>i procesów geograficznych oraz<br>zróżnicowania przyrodniczego […] świata.</p>\n<ol><li>Kształtowanie umiejętności</li></ol>\n<p>wieloaspektowego postrzegania przestrzeni<br>i wyobraźni przestrzennej.<br>Zakres podstawowy<br>II.1) Zdający charakteryzuje Ziemię jako<br>planetę Układu Słonecznego.<br>II.3) Zdający na podstawie zdjęć i innych<br>materiałów źródłowych przedstawia<br>i porównuje ciała niebieskie tworzące Układ<br>Słoneczny.<br>Zasady oceniania<br>2 pkt - trzy poprawne odpowiedzi.<br>1 pkt - dwie poprawne odpowiedzi.<br>0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie<br>nie występuje<br>większa<br>A</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>1. nie występuje</strong> Zakres wskazany w treści — <strong>między orbitą Merkurego a pasem planetoid</strong> — obejmuje <strong>Wenus, Ziemię i Marsa</strong> (oraz Księżyc). Wszystkie to <strong>planety grupy ziemskiej</strong>: zbudowane ze <strong>skał i metali</strong>, o gęstości <strong>znacznie większej niż woda</strong> (3,9–5,5 g/cm³). Ciałem zbudowanym z <strong>wodoru i helu</strong>, o gęstości <strong>mniejszej niż woda</strong> (0,69 g/cm³), jest <strong>Saturn</strong> — planeta olbrzymia, leżąca <strong>daleko poza pasem planetoid</strong>. Wśród ciał A–C takiej planety więc <strong>nie ma</strong>. <strong>2. większa</strong> Ciało <strong>B</strong> jest na fotografii <strong>wyraźnie mniejsze</strong> od pozostałych — to <strong>Mars</strong> (średnica 6779 km wobec 12 104 km Wenus i 12 742 km Ziemi). Mars krąży <strong>dalej od Słońca</strong> niż Ziemia, więc jego <strong>maksymalna odległość od Słońca (aphelium)</strong> wynosi ok. <strong>249 mln km</strong>, podczas gdy dla Ziemi to ok. <strong>152 mln km</strong>. <strong>3. A</strong> Skoro B to Mars, pozostają <strong>Wenus</strong> i <strong>Ziemia</strong>. Wyższą średnią temperaturę powierzchni od Ziemi (<strong>ok. +15 °C</strong>) ma <strong>Wenus</strong> — aż <strong>ok. +464 °C</strong>, wskutek ekstremalnego <strong>efektu cieplarnianego</strong> wywołanego atmosferą z <strong>96% $\\text{CO}_2$</strong>. Zgodnie z kluczem to ciało oznaczono literą <strong>A</strong>.</p>\n<p>Treść zadania (CKE)</p>\n<p>Planety Układu Słonecznego</p>\n<p>Planeta | Typ | Średnica, km | Gęstość, g/cm³ | Śr. odległość od Słońca, mln km | Śr. temperatura powierzchni<br>Merkury | ziemska | 4 879 | 5,43 | 58 | +167 °C<br>Wenus | ziemska | 12 104 | 5,24 | 108 | +464 °C<br>Ziemia | ziemska | 12 742 | 5,51 | 150 | +15 °C<br>Mars | ziemska | 6 779 | 3,93 | 228 | −65 °C<br>← pas planetoid → | 330–480<br>Jowisz | olbrzym gazowy | 139 820 | 1,33 | 778 | −110 °C<br>Saturn | olbrzym gazowy | 116 460 | 0,69 | 1 434 | −140 °C<br>Uran | olbrzym lodowy | 50 724 | 1,27 | 2 871 | −195 °C<br>Neptun | olbrzym lodowy | 49 244 | 1,64 | 4 495 | −200 °C</p>\n<p>$$\\rho_{\\text{woda}} = 1{,}00\\ \\frac{\\text{g}}{\\text{cm}^3} \\quad\\Rightarrow\\quad \\text{tylko } \\textbf{Saturn} \\text{ ma } \\rho &lt; \\rho_{\\text{woda}}$$</p>\n<p>Planety grupy ziemskiej a olbrzymy</p>\n<p>Cecha | Grupa ziemska | Planety olbrzymie<br>skład | skały i metale | wodór i hel (gazowe), lody (lodowe)<br>gęstość | duża (3,9–5,5 g/cm³) | mała (0,69–1,64 g/cm³)<br>rozmiary | małe | bardzo duże<br>powierzchnia | stała | brak wyraźnej<br>księżyce | 0–2 | dziesiątki<br>pierścienie | brak | obecne<br>położenie | wewnątrz pasa planetoid | na zewnątrz pasa planetoid<br>tempo obrotu | wolne | szybkie</p>\n<p>Wenus — dlaczego jest najgorętsza</p>\n<p>Cecha | Wartość<br>skład atmosfery | 96% $\\text{CO}_2$, 3,5% $\\text{N}_2$, chmury $\\text{H}_2\\text{SO}_4$<br>ciśnienie atmosferyczne | 92 razy większe niż na Ziemi<br>średnia temperatura | +464 °C — wyższa niż na Merkurym<br>amplituda dobowa | znikoma (gęsta atmosfera wyrównuje)<br>przyczyna | ekstremalny efekt cieplarniany</p>\n<p>Wenus jest modelowym ostrzeżeniem przed niekontrolowanym efektem cieplarnianym — bywa nazywana „siostrą Ziemi&quot; ze względu na niemal identyczne rozmiary i gęstość.</p>\n<p>Peryhelium i aphelium</p>\n<p>Pojęcie | Definicja | Ziemia | Mars<br>peryhelium | punkt orbity najbliższy Słońcu | 147 mln km (ok. 3 I) | 207 mln km<br>aphelium | punkt orbity najdalszy od Słońca | 152 mln km (ok. 4 VII) | 249 mln km</p>\n<p>Orbity planet są elipsami (I prawo Keplera), a Słońce znajduje się w jednym z ich ognisk.</p>\n<p>Pas planetoid</p>\n<p>Cecha | Opis<br>położenie | między orbitami Marsa i Jowisza (2,1–3,3 j.a.)<br>największe ciało | Ceres (planeta karłowata, 940 km)<br>geneza | materia, która nie uformowała planety przez zaburzenia grawitacyjne Jowisza<br>znaczenie dla zadania | granica między planetami skalistymi a olbrzymami</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>2 pkt — trzy poprawne odpowiedzi: nie występuje, większa, A.</li><li>1 pkt — dwie poprawne odpowiedzi.</li><li>Razem: 2 pkt.</li></ul>\n<p>Typowy błąd: <strong>Zakres „dalej niż Merkury, bliżej niż pas planetoid&quot; wyklucza planety olbrzymie.</strong> To klucz do pierwszej luki: skoro w tym przedziale są tylko planety <strong>skaliste</strong>, żadna nie może być zbudowana z wodoru i helu. <strong>Gęstość mniejsza od wody ma tylko Saturn.</strong> $\\rho_{\\text{Saturn}} = 0{,}69\\ \\text{g/cm}^3$ — teoretycznie unosiłby się na wodzie. Wszystkie planety skaliste mają gęstość <strong>3,9–5,5 g/cm³</strong>. <strong>Wenus jest gorętsza od Merkurego</strong>, mimo że leży dalej od Słońca. Powód: <strong>gęsta atmosfera $\\text{CO}_2$</strong> i ekstremalny efekt cieplarniany. Merkury nie ma atmosfery, więc w nocy jego temperatura spada do −180 °C. <strong>Rozmiar na fotografii jest wskazówką.</strong> Zadanie zaznacza, że ciała przedstawiono <strong>w tej samej skali</strong> — to pozwala odróżnić Marsa (najmniejszy) od Wenus i Ziemi (prawie identycznych). <strong>Nie myl aphelium z peryhelium.</strong> <strong>Aphelium</strong> — punkt <strong>najdalszy</strong> od Słońca; <strong>peryhelium</strong> — <strong>najbliższy</strong>. Pytanie dotyczy odległości <strong>maksymalnej</strong>, czyli aphelium. <strong>Punktacja jest stopniowana.</strong> Trzy poprawne luki = 2 pkt, dwie = 1 pkt. Warto wypełnić wszystkie, nawet przy niepewności co do jednej.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź: nie występuje / większa / A</h4>\n<h5>Uzasadnienie kolejnych luk</h5>\n<p>Ciała niebieskie A-C położone są dalej od Słońca niż Merkury i bliżej niż pas planetoid - są to więc planety grupy ziemskiej (Wenus, Ziemia, Mars) położone wewnątrz orbity pasa planetoid.</p>\n<ol><li><strong>„nie występuje&quot;</strong> - ciało zbudowane z wodoru i helu o średniej gęstości mniejszej od gęstości wody to gazowy olbrzym (np. Saturn). Wśród ciał A-C (planety skaliste grupy ziemskiej) <strong>nie występuje</strong> takie ciało niebieskie.</li><li><strong>„większa&quot;</strong> - ciało B leży dalej od Słońca niż Ziemia (jest to Mars). Maksymalna odległość Marsa (B) od Słońca jest <strong>większa</strong> niż maksymalna odległość Ziemi od Słońca.</li><li><strong>„A&quot;</strong> - wyższą średnią temperaturą powierzchni niż Ziemia charakteryzuje się planeta położona bliżej Słońca (Wenus), oznaczona literą <strong>A</strong>.</li></ol>\n<h4>Zasady oceniania CKE</h4>\n<ul><li><strong>2 pkt</strong> - trzy poprawne odpowiedzi (nie występuje; większa; A).</li><li><strong>1 pkt</strong> - dwie poprawne odpowiedzi.</li><li><strong>0 pkt</strong> - odpowiedź niespełniająca wymagań albo brak odpowiedzi.</li></ul>"}]}