{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/9","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"9","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9.\nNa mapie przedstawiono wiek skał bazaltowych budujących dno oceanów.\nNa podstawie: www.ngdc.noaa.gov","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **9.1.** **Prawidłowość:** **im dalej od ryftu (grzbietu śródoceanicznego), tym starsze są skały bazaltowe** budujące dno oceaniczne. Najmłodsze bazalty występują **bezpośrednio w osi ryftu**, a najstarsze — przy **krawędziach kontynentów** (rowach oceanicznych). **Uzasadnienie:** w strefie ryftu zachodzi **rozrost (spreading) dna oceanicznego**. Płyty litosferyczne **rozsuwają się** (ruch dywergentny), a w powstającą szczelinę **wypływa magma z płaszcza**, która krzepnie, tworząc **nową skorupę oceaniczną**. Nowo powstały bazalt jest **stale odsuwany** od osi ryftu przez kolejne porcje magmy — dlatego skała jest tym starsza, im dalej od miejsca swojego powstania została przemieszczona. Rozkład wieku jest przy tym **symetryczny** po obu stronach grzbietu — to jeden z najmocniejszych dowodów na teorię **tektoniki płyt litosferycznych**. **9.2. B1** Zgodnie z kluczem CKE poprawne dobranie to **obszar B** i **skutek 1**.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nGranice płyt litosferycznych\n\nTyp granicy | Ruch płyt | Formy | Zjawiska | Przykład\ndywergentna (rozbieżna) | rozsuwanie | grzbiet śródoceaniczny z ryftem, ryft kontynentalny | wulkanizm bazaltowy, płytkie trzęsienia | Grzbiet Śródatlantycki, Ryft Wschodnioafrykański\nkonwergentna (zbieżna) | zbliżanie | rów oceaniczny, łuk wysp, góry fałdowe | subdukcja, silne trzęsienia, wulkany | Rów Mariański, Andy, Himalaje\ntransformacyjna | przesuwanie wzdłuż siebie | uskok przesuwczy | silne trzęsienia, brak wulkanizmu | uskok San Andreas\n\nRozrost dna oceanicznego (spreading)\n\n1. Prądy konwekcyjne w astenosferze rozciągają litosferę.\n2. Powstaje ryft — szczelina w osi grzbietu śródoceanicznego.\n3. Magma z płaszcza wypływa i krzepnie → nowy bazalt.\n4. Nowa skorupa jest odsuwana na boki przez kolejne porcje magmy.\n5. Efekt: wiek skorupy rośnie wraz z odległością od ryftu, symetrycznie.\n\n$$v_{\\text{spreading}} \\approx 2\\text{–}20\\ \\frac{\\text{cm}}{\\text{rok}}$$\n\nGrzbiet | Tempo rozrostu\nGrzbiet Śródatlantycki | 2–5 cm/rok (wolny)\nWyniesienie Wschodniopacyficzne | do 20 cm/rok (szybki)\n\nWiek skorupy — kontynentalna vs. oceaniczna\n\nCecha | Skorupa oceaniczna | Skorupa kontynentalna\nskały | bazalty, gabra | granity, skały osadowe i metamorficzne\ngrubość | 5–10 km | 30–70 km\ngęstość | 2,9–3,0 g/cm³ (większa) | 2,7 g/cm³\nnajstarszy wiek | ok. 180–200 mln lat | ponad 4 mld lat\nlos | niszczona w subdukcji | trwała, recyklingowana powoli\n\nSkorupa oceaniczna jest ciągle produkowana w ryftach i pochłaniana w strefach subdukcji — cały ocean „odnawia się\" w ciągu ok. 200 mln lat.\n\nDowody na tektonikę płyt\n\nDowód | Na czym polega\nwiek dna oceanicznego | rośnie symetrycznie od ryftu — mapa z zadania\nanomalie magnetyczne | pasy naprzemiennej polaryzacji, lustrzane po obu stronach grzbietu (Vine, Matthews 1963)\ndopasowanie linii brzegowych | Ameryka Płd. i Afryka pasują jak puzzle\nzgodność skamieniałości | Mesosaurus, Glossopteris po obu stronach Atlantyku\nciągłość struktur geologicznych | pasma górskie urwane na brzegach kontynentów\npomiary GPS | bezpośredni pomiar ruchu płyt (cm/rok)\nrozkład trzęsień i wulkanów | skupione wzdłuż granic płyt\n\nRyft a rów oceaniczny\n\nCecha | Ryft (grzbiet śródoceaniczny) | Rów oceaniczny\ngranica | dywergentna | konwergentna\nproces | rozrost dna | subdukcja\nskorupa | powstaje | jest niszczona\nwiek skał | najmłodsze | najstarsze\ntrzęsienia | płytkie, słabe | głębokie, bardzo silne (strefa Benioffa)\nwulkanizm | bazaltowy, spokojny | andezytowy, eksplozywny\ngłębokość | 2000–3000 m (grzbiet wznosi się) | do 11 034 m (Rów Mariański)\n\nNajwiększe płyty litosferyczne\n\nPłyta | Uwagi\npacyficzna | największa oceaniczna, otoczona Ognistym Pierścieniem\neuroazjatycka | największa kontynentalna\nafrykańska | rozrywana przez Ryft Wschodnioafrykański\npółnocnoamerykańska | granica transformacyjna z pacyficzną (San Andreas)\npołudniowoamerykańska | subdukcja płyty Nazca → Andy\nindoaustralijska | kolizja z euroazjatycką → Himalaje\nantarktyczna | otoczona granicami dywergentnymi\n\nPunktacja CKE\n\n- 9.1. 1 pkt — poprawne opisanie prawidłowości (im dalej od ryftu, tym starsze skały bazaltowe) wraz z uzasadnieniem odwołującym się do powstawania nowej skorupy oceanicznej w strefie ryftu.\n- 9.2. 1 pkt — B1.\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **Klucz wymaga i prawidłowości, i uzasadnienia.** Samo „im dalej od ryftu, tym starsze skały\" bez wskazania **procesu spreadingu** nie punktuje — trzeba napisać, że w ryfcie **powstaje nowa skorupa**. **Nie pisz, że skały „starzeją się w miarę oddalania\".** Skała nie starzeje się przez przesuwanie — ona **powstała dawniej** i została odsunięta. Precyzja sformułowania ma tu znaczenie. **Symetria rozkładu wieku to dowód, nie ozdoba.** Pasy o tym samym wieku (i tej samej **polaryzacji magnetycznej**) układają się **lustrzanie** po obu stronach grzbietu. To odkrycie Vine'a i Matthewsa (1963) przesądziło o przyjęciu tektoniki płyt. **Skorupa oceaniczna jest młoda.** Najstarsze dno oceaniczne ma ok. **180–200 mln lat** (zachodni Pacyfik, wschodnia część Atlantyku przy Afryce), podczas gdy najstarsze skały kontynentalne — ponad **4 mld lat**. Powód: skorupa oceaniczna jest **niszczona w strefach subdukcji**. **Ryft ≠ rów oceaniczny.** **Ryft** to szczelina w osi grzbietu śródoceanicznego (granica **dywergentna**, powstaje skorupa); **rów oceaniczny** to głęboka bruzda w strefie subdukcji (granica **konwergentna**, skorupa jest niszczona).","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-9.webp","solution_image":null,"topics":"tektonika plyt, ryft oceaniczny, wiek skorupy oceanicznej, spreading, bazalty dna oceanicznego","page_from":11,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 9.<br>Na mapie przedstawiono wiek skał bazaltowych budujących dno oceanów.<br>Na podstawie: www.ngdc.noaa.gov</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>9.1.</strong> <strong>Prawidłowość:</strong> <strong>im dalej od ryftu (grzbietu śródoceanicznego), tym starsze są skały bazaltowe</strong> budujące dno oceaniczne. Najmłodsze bazalty występują <strong>bezpośrednio w osi ryftu</strong>, a najstarsze — przy <strong>krawędziach kontynentów</strong> (rowach oceanicznych). <strong>Uzasadnienie:</strong> w strefie ryftu zachodzi <strong>rozrost (spreading) dna oceanicznego</strong>. Płyty litosferyczne <strong>rozsuwają się</strong> (ruch dywergentny), a w powstającą szczelinę <strong>wypływa magma z płaszcza</strong>, która krzepnie, tworząc <strong>nową skorupę oceaniczną</strong>. Nowo powstały bazalt jest <strong>stale odsuwany</strong> od osi ryftu przez kolejne porcje magmy — dlatego skała jest tym starsza, im dalej od miejsca swojego powstania została przemieszczona. Rozkład wieku jest przy tym <strong>symetryczny</strong> po obu stronach grzbietu — to jeden z najmocniejszych dowodów na teorię <strong>tektoniki płyt litosferycznych</strong>. <strong>9.2. B1</strong> Zgodnie z kluczem CKE poprawne dobranie to <strong>obszar B</strong> i <strong>skutek 1</strong>.</p>\n<p>Treść zadania (CKE)</p>\n<p>Granice płyt litosferycznych</p>\n<p>Typ granicy | Ruch płyt | Formy | Zjawiska | Przykład<br>dywergentna (rozbieżna) | rozsuwanie | grzbiet śródoceaniczny z ryftem, ryft kontynentalny | wulkanizm bazaltowy, płytkie trzęsienia | Grzbiet Śródatlantycki, Ryft Wschodnioafrykański<br>konwergentna (zbieżna) | zbliżanie | rów oceaniczny, łuk wysp, góry fałdowe | subdukcja, silne trzęsienia, wulkany | Rów Mariański, Andy, Himalaje<br>transformacyjna | przesuwanie wzdłuż siebie | uskok przesuwczy | silne trzęsienia, brak wulkanizmu | uskok San Andreas</p>\n<p>Rozrost dna oceanicznego (spreading)</p>\n<ol><li>Prądy konwekcyjne w astenosferze rozciągają litosferę.</li><li>Powstaje ryft — szczelina w osi grzbietu śródoceanicznego.</li><li>Magma z płaszcza wypływa i krzepnie → nowy bazalt.</li><li>Nowa skorupa jest odsuwana na boki przez kolejne porcje magmy.</li><li>Efekt: wiek skorupy rośnie wraz z odległością od ryftu, symetrycznie.</li></ol>\n<p>$$v_{\\text{spreading}} \\approx 2\\text{–}20\\ \\frac{\\text{cm}}{\\text{rok}}$$</p>\n<p>Grzbiet | Tempo rozrostu<br>Grzbiet Śródatlantycki | 2–5 cm/rok (wolny)<br>Wyniesienie Wschodniopacyficzne | do 20 cm/rok (szybki)</p>\n<p>Wiek skorupy — kontynentalna vs. oceaniczna</p>\n<p>Cecha | Skorupa oceaniczna | Skorupa kontynentalna<br>skały | bazalty, gabra | granity, skały osadowe i metamorficzne<br>grubość | 5–10 km | 30–70 km<br>gęstość | 2,9–3,0 g/cm³ (większa) | 2,7 g/cm³<br>najstarszy wiek | ok. 180–200 mln lat | ponad 4 mld lat<br>los | niszczona w subdukcji | trwała, recyklingowana powoli</p>\n<p>Skorupa oceaniczna jest ciągle produkowana w ryftach i pochłaniana w strefach subdukcji — cały ocean „odnawia się&quot; w ciągu ok. 200 mln lat.</p>\n<p>Dowody na tektonikę płyt</p>\n<p>Dowód | Na czym polega<br>wiek dna oceanicznego | rośnie symetrycznie od ryftu — mapa z zadania<br>anomalie magnetyczne | pasy naprzemiennej polaryzacji, lustrzane po obu stronach grzbietu (Vine, Matthews 1963)<br>dopasowanie linii brzegowych | Ameryka Płd. i Afryka pasują jak puzzle<br>zgodność skamieniałości | Mesosaurus, Glossopteris po obu stronach Atlantyku<br>ciągłość struktur geologicznych | pasma górskie urwane na brzegach kontynentów<br>pomiary GPS | bezpośredni pomiar ruchu płyt (cm/rok)<br>rozkład trzęsień i wulkanów | skupione wzdłuż granic płyt</p>\n<p>Ryft a rów oceaniczny</p>\n<p>Cecha | Ryft (grzbiet śródoceaniczny) | Rów oceaniczny<br>granica | dywergentna | konwergentna<br>proces | rozrost dna | subdukcja<br>skorupa | powstaje | jest niszczona<br>wiek skał | najmłodsze | najstarsze<br>trzęsienia | płytkie, słabe | głębokie, bardzo silne (strefa Benioffa)<br>wulkanizm | bazaltowy, spokojny | andezytowy, eksplozywny<br>głębokość | 2000–3000 m (grzbiet wznosi się) | do 11 034 m (Rów Mariański)</p>\n<p>Największe płyty litosferyczne</p>\n<p>Płyta | Uwagi<br>pacyficzna | największa oceaniczna, otoczona Ognistym Pierścieniem<br>euroazjatycka | największa kontynentalna<br>afrykańska | rozrywana przez Ryft Wschodnioafrykański<br>północnoamerykańska | granica transformacyjna z pacyficzną (San Andreas)<br>południowoamerykańska | subdukcja płyty Nazca → Andy<br>indoaustralijska | kolizja z euroazjatycką → Himalaje<br>antarktyczna | otoczona granicami dywergentnymi</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>9.1. 1 pkt — poprawne opisanie prawidłowości (im dalej od ryftu, tym starsze skały bazaltowe) wraz z uzasadnieniem odwołującym się do powstawania nowej skorupy oceanicznej w strefie ryftu.</li><li>9.2. 1 pkt — B1.</li><li>Razem: 2 pkt.</li></ul>\n<p>Typowy błąd: <strong>Klucz wymaga i prawidłowości, i uzasadnienia.</strong> Samo „im dalej od ryftu, tym starsze skały&quot; bez wskazania <strong>procesu spreadingu</strong> nie punktuje — trzeba napisać, że w ryfcie <strong>powstaje nowa skorupa</strong>. <strong>Nie pisz, że skały „starzeją się w miarę oddalania&quot;.</strong> Skała nie starzeje się przez przesuwanie — ona <strong>powstała dawniej</strong> i została odsunięta. Precyzja sformułowania ma tu znaczenie. <strong>Symetria rozkładu wieku to dowód, nie ozdoba.</strong> Pasy o tym samym wieku (i tej samej <strong>polaryzacji magnetycznej</strong>) układają się <strong>lustrzanie</strong> po obu stronach grzbietu. To odkrycie Vine&#x27;a i Matthewsa (1963) przesądziło o przyjęciu tektoniki płyt. <strong>Skorupa oceaniczna jest młoda.</strong> Najstarsze dno oceaniczne ma ok. <strong>180–200 mln lat</strong> (zachodni Pacyfik, wschodnia część Atlantyku przy Afryce), podczas gdy najstarsze skały kontynentalne — ponad <strong>4 mld lat</strong>. Powód: skorupa oceaniczna jest <strong>niszczona w strefach subdukcji</strong>. <strong>Ryft ≠ rów oceaniczny.</strong> <strong>Ryft</strong> to szczelina w osi grzbietu śródoceanicznego (granica <strong>dywergentna</strong>, powstaje skorupa); <strong>rów oceaniczny</strong> to głęboka bruzda w strefie subdukcji (granica <strong>konwergentna</strong>, skorupa jest niszczona).</p>"}]}