{"id":"historia-2006-maj-matura-rozszerzona/zad/53","paper_id":"historia-2006-maj-matura-rozszerzona","number":"53","points":20,"ptype":"closed","subject":"historia","category":"matura","year":2006,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 53.(20 pkt)\nZadanie zawiera dwa tematy. Wybierz jeden z nich do opracowania i ten temat podkreśl.\nTemat I\nPrzedstaw rolę miast w kształtowaniu się gospodarki i kultury\nśredniowiecznej Europy.\nPoniższy tekst może stanowić inspirację dla Twojej wypowiedzi.\nHeinz-Dieter Heimann, Wprowadzenie do historii średniowiecznej, Toruń 1999,\ns. 166-167, 229, 256\n[ ] Miasto okresu rozwiniętego średniowiecza należy do głównych osiągnięć dziejów\neuropejskich, a kontynent w tym okresie został ogarnięty euforią urbanizacyjną. „Miasto\neuropejskie” [ ] oznacza osiedle nowego typu głównie ze względu na niemal autonomiczną\npozycję mieszczan. Z punktu widzenia prawnego, społecznego, gospodarczego i kulturalnego\nstanowiło\nono\nwynik\nwielowarstwowego\nprocesu\nzróżnicowania\nspołeczeństwa\ni umacniającego się władztwa feudalnego.\n[ ] Bezspornie do atrybutów miasta należą koncentracja rzemiosła i handlu,\nfunkcjonowanie rynku i organizacja produkcji przy jednoczesnym odgraniczeniu się od wsi.\n[ ] Wraz ze wzrostem liczby miast koncentracja rzemiosła i handlu miała coraz większe\nznaczenie w kształtowaniu przestrzeni, przyczyniała się do ściślejszego związku pomiędzy\nlokalnymi rynkami i miastami, powstania regionalnych ośrodków miejskich.\n[ ] Główną cechą średniowiecznego miasta jest mobilność socjalna jako swego\nrodzaju dynamika, w której z rozmaitych odmian współżycia różnych grup, zawodów\ni środowisk ukształtowała się specyficzna kultura, charakterystyczna dla danego miejsca.\nTemat II\nScharakteryzuj proces powstawania i rozwoju miast w średniowiecznej\nPolsce.\nPoniższy tekst może stanowić inspirację dla Twojej wypowiedzi.\nHenryk Samsonowicz, Historia Polski do roku 1795,Warszawa 1985 s. 16, 56\nSkupiska ludności zajmującej się rzemiosłem produkującym na zamówienie\npowstawały na terenie podgrodzi. Przez te pierwsze miasta - a więc osady, których\nmieszkańcy żyli nie tylko z rolnictwa, ale także z produkcji i wymiany - przebiegały szlaki\nhandlowe łączące główne ośrodki państwa sięgające daleko poza jego granice.[ ]\n[ ] Wszelkie transakcje kupna-sprzedaży stwarzały potrzebę ustalenia norm\nregulujących obroty pieniężne, stosunki kredytowe i sprawy związane z długo\ni krótkoterminowym najmem siły roboczej. Zaistniała konieczność wypracowania\nprecedensów prawnych dotyczących działania korporacji zawodowych - cechów\nrzemieślniczych, gildii kupieckich, bractw. W przypadkach wątpliwych, spornych\nodwoływano się do władz miasta, którego ustrój stał się wzorem do nowo lokowanej gminy.\n[ ] najczęściej brano wzory magdeburskie, ale ulegały one przetwarzaniu, modyfikacji\nw zależności od potrzeb miejscowych tradycji i stosowanych dotychczas zwyczajów\npolskiego prawa (ziemskiego, targowego).\nNr zadania\n52.\n53.\nMaks. liczba pkt\n3\n20\nWypełnia\negzaminator! Uzyskana liczba pkt\nArkusz II\n16\nArkusz II\n17\nArkusz II\n18\nArkusz II\n19\nArkusz II\n20\nArkusz II\n21\nBRUDNOPIS","answer":null,"answer_text":"Zadanie 53.(20 pkt)\nZadanie zawiera dwa tematy. Wybierz jeden z nich do opracowania i ten temat podkreśl.\nTemat I\nPrzedstaw rolę miast w kształtowaniu się gospodarki i kultury\nśredniowiecznej Europy.\nPoniższy tekst może stanowić inspirację dla Twojej wypowiedzi.\nHeinz-Dieter Heimann, Wprowadzenie do historii średniowiecznej, Toruń 1999,\ns. 166-167, 229, 256\n[ ] Miasto okresu rozwiniętego średniowiecza należy do głównych osiągnięć dziejów\neuropejskich, a kontynent w tym okresie został ogarnięty euforią urbanizacyjną. „Miasto\neuropejskie” [ ] oznacza osiedle nowego typu głównie ze względu na niemal autonomiczną\npozycję mieszczan. Z punktu widzenia prawnego, społecznego, gospodarczego i kulturalnego\nstanowiło\nono\nwynik\nwielowarstwowego\nprocesu\nzróżnicowania\nspołeczeństwa\ni umacniającego się władztwa feudalnego.\n[ ] Bezspornie do atrybutów miasta należą koncentracja rzemiosła i handlu,\nfunkcjonowanie rynku i organizacja produkcji przy jednoczesnym odgraniczeniu się od wsi.\n[ ] Wraz ze wzrostem liczby miast koncentracja rzemiosła i handlu miała coraz większe\nznaczenie w kształtowaniu przestrzeni, przyczyniała się do ściślejszego związku pomiędzy\nlokalnymi rynkami i miastami, powstania regionalnych ośrodków miejskich.\n[ ] Główną cechą średniowiecznego miasta jest mobilność socjalna jako swego\nrodzaju dynamika, w której z rozmaitych odmian współżycia różnych grup, zawodów\ni środowisk ukształtowała się specyficzna kultura, charakterystyczna dla danego miejsca.\nTemat II\nScharakteryzuj proces powstawania i rozwoju miast w średniowiecznej\nPolsce.\nPoniższy tekst może stanowić inspirację dla Twojej wypowiedzi.\nHenryk Samsonowicz, Historia Polski do roku 1795,Warszawa 1985 s. 16, 56\nSkupiska ludności zajmującej się rzemiosłem produkującym na zamówienie\npowstawały na terenie podgrodzi. Przez te pierwsze miasta - a więc osady, których\nmieszkańcy żyli nie tylko z rolnictwa, ale także z produkcji i wymiany - przebiegały szlaki\nhandlowe łączące główne ośrodki państwa sięgające daleko poza jego granice.[ ]\n[ ] Wszelkie transakcje kupna-sprzedaży stwarzały potrzebę ustalenia norm\nregulujących obroty pieniężne, stosunki kredytowe i sprawy związane z długo\ni krótkoterminowym najmem siły roboczej. Zaistniała konieczność wypracowania\nprecedensów prawnych dotyczących działania korporacji zawodowych - cechów\nrzemieślniczych, gildii kupieckich, bractw. W przypadkach wątpliwych, spornych\nodwoływano się do władz miasta, którego ustrój stał się wzorem do nowo lokowanej gminy.\n[ ] najczęściej brano wzory magdeburskie, ale ulegały one przetwarzaniu, modyfikacji\nw zależności od potrzeb miejscowych tradycji i stosowanych dotychczas zwyczajów\npolskiego prawa (ziemskiego, targowego).\nNr zadania\n52.\n53.\nMaks. liczba pkt\n3\n20\nWypełnia\negzaminator! Uzyskana liczba pkt\nArkusz II\n16\nTemat I\nMiasta świata starożytnego były głównie ośrodkami władzy politycznej,\nhandlu i kultury (w tym centrami życia religijnego). Te trzy funkcje pozostały\nniezmienne aż do naszych czasów i charakteryzowały też miasto średniowieczne.\nJednak tym, co szczególnie odróżniało miasta od wsi w średniowieczu była\nodmienność położenia prawnego ich mieszkańców. Mieszkaniec miasta był\nzwykle - w znaczeniu prawnym - kimś innym od mieszkańca wsi. Ów prawny\naspekt życia miejskiego stanowił cechą szczególną i jednocześnie konstytuującą\nmiasto jako wspólnotę. Można powiedzieć, że tym, co różniło miasto od wsi, nie\nbyły zajęcia mieszkańców, lecz przede wszystkim prawo.\nUpadek cywilizacji antycznego świata śródziemnomorskiego przyniósł\nze sobą upadek miast. Nowa, wczesnośredniowieczna Europa - to świat wiejski.\nNa południu i zachodzie pozostały co prawda resztki dawnych miast rzymskich,\nlecz ich rola była znikoma w porównaniu z dawną potęgą i chwałą. Miasta\nprzetrwały zwykle w cieniu siedzib biskupich. Upadku uniknęły miasta\nHiszpanii, lecz ich rozkwit wiązał się z podbojami arabskimi. Arabowie\nzdumiewająco szybko docenili uroki życia miejskiego, twórczo adaptując\nzdobycze cywilizacji starożytnej. Natomiast Europa północna i wschodnia -\npoza rzymskim limes - nie znała miast. Ta - według określenia mediewisty\nBenedykta Zientary - „młodsza Europa” różniła się od ziem dawnej Europy\nrzymskiej. Narodziły się tu osady handlowe, lecz nie były to miasta\nw omawianym wyżej znaczeniu tego słowa.\nJednak w XI - XII wieku rozpoczął się proces powolnego odradzania się\nmiast. Był on następstwem przemian ekonomicznych, w tym - rozwoju\ngospodarki towarowo-pieniężnej. Miasta rodziły się z osad targowych, czyli\nmiejsc wymiany położonych na skrzyżowaniu szlaków handlowych. Zapewniały\none obsługę wymiany handlowej mieszkańcom okolicznych wsi. W miarę\nrozwoju handlu ich znaczenie i ranga rosły. Ludność tych osad handlowych\nstanowili zwykle okoliczni chłopi, dla których powstający ośrodek miejski stawał\nsię często nowym miejscem zamieszkania. Osady te pozostawały pod kontrolą\nwłaścicieli ziemi, czyli feudałów. Początkowo położenie prawne mieszkańców\nrodzących się miast nie różniło się od mieszkańców wsi. Sprzyjało temu\nutrzymywanie się ludności z pracy na roli. Jednak szybko rosnące znaczenie\nmiast powodowało, że ich mieszkańcy wykupywali powinności od feudałów, czy\nnawet byli w stanie zbrojnie wywalczyć niezależność.\nProces emancypacji miast i rodzącego się wraz z nimi mieszczaństwa\nowocował nową organizacją życia społecznego. Miasto stawało się wspólnotą\nmieszkańców, komuną, której członkowie wybierali spośród siebie władzę\npolityczną. Władzę tę stanowiły różnie definiowane rady miejskie, które z kolei\nwybierały spośród siebie organ wykonawczy, np. burmistrza. O roli i znaczeniu\nArkusz II\n17\nposzczególnych grup mieszkańców decydowała zamożność. Ludność miejska\nbyła zwykle podzielona na trzy grupy: patrycjat, pospólstwo i plebs. Patrycjat\nstanowili najbogatsi kupcy oraz rzemieślnicy, pospólstwo tworzyli mieszkańcy\no średnim\npoziomie\nzamożności:\nwłaściciele\nkramów\noraz\nzakładów\nrzemieślniczych, natomiast plebs - ludzie ubodzy: wyrobnicy, pracownicy\nnajemni, ludzie bez stałego zatrudnienia, żyjący na granicy prawa, a niekiedy\npoza nią. Władza należała do patrycjatu, lecz zdarzające się niekiedy rewolty\nmogły prowadzić do wymiany elit. Rozwojowi miast sprzyjało zbiegostwo\nludności wiejskiej, która w miastach poszukiwała nie tylko pracy, ale przede\nwszystkim wolności.\nPotęga miast ujawniła się w tych miejscach Europy, gdzie koncentrowało\nsię jej życie gospodarcze. Była to głównie Italia, Flandria, północna Francja.\nMiasta angażowały się w walkę polityczną, zwykle stając po stronie tych, którzy\noferowali pokój i bezpieczeństwo, a występując przeciw tym, którzy przyczyniali\nsię do anarchii. Oznaczało to, że miasta wspierały władców przeciw feudałom\n(tak było we Francji, czy do pewnego stopnia w Polsce). Jednocześnie jednak\nenergicznie przeciwstawiały się próbom odebrania im już posiadanych\nprzywilejów (np. wojny Ligi Lombardzkiej przeciw cesarstwu). Przywileje\n(np. prawo składu) zwykle nadawali miastom monarchowie. Dostrzegali oni\nwłasny interes w rozwoju handlu i rzemiosła, bowiem miasta były płatnikami\nniebagatelnych podatków.\nCzynnikiem, który nadał nowy impuls rozwojowi miast włoskich były\nwyprawy krzyżowe. Miasta portowe (np. Wenecja, Genua) skoncentrowały\nw swoim ręku ruch osób i towarów z i do Ziemi Świętej. Chociaż w końcu XIII\nw. ruch krucjatowy zakończył się porażką, to pozycja miast włoskich w handlu\nlewantyńskim nie została zachwiana. Monopolizacja obrotu artykułami\nluksusowymi przyniosła wielkie zyski i dała im przodującą pozycję wśród miast\neuropejskich. Z kolei miasta flandryjskie wyrosły na handlu wełną i rozwoju\nrzemiosła włókienniczego. Na północy Europy i w basenie Morza Bałtyckiego\npowstała Hanza, która wkrótce stała się najpotężniejszym związkiem handlowym\nmiast w Europie. Rozwój wielkiego handlu spowodował narodziny nowych\nzjawisk gospodarczych, wśród których należy wymienić rozwój operacji\nbezgotówkowych oraz kredytowych. Sprzyjały im trudne warunki handlu, w tym\ntakże wielki ciężar ówczesnych pieniędzy wytwarzanych z metali szlachetnych.\nJuż w połowie XII w. został utworzony w Wenecji pierwszy bank. Nie był to\nprzypadek. Właśnie tutaj narodziły się weksle i przekazy jako nowe formy\noperacji finansowych. Wkrótce sieć banków i lombardów (oba słowa\npochodzenia włoskiego) pokryła całą Europę, sprzyjając rozwojowi handlu.\nWidocznym znakiem zamożności i potęgi miast był ich wygląd. Styl\ngotycki upowszechniający się w Europie w XIII w. był w istocie stylem\nArkusz II\n18\narchitektury miejskiej. Wznoszono obiekty użyteczności publicznej (ratusze,\nsukiennice), budowle sakralne (kościoły), czy obiekty obronne (mury, baszty,\nbarbakany). Miasta całej Europy zyskały podobny wygląd, a tryb życia ich\nmieszkańców regulowały podobne zasady. Upowszechniły się charakterystyczne\nformy życia społecznego - cechy i gildie. Zasady ich organizacji, z pewnymi\nodmianami lokalnymi, były wspólne dla całej Europy.\nW miastach ukształtował się specyficzny tryb życia, odmienny od życia\nwiejskiego. Sprzyjał temu rodzaj zajęć miejskich. Kupiec musiał być człowiekiem\nśmiałym, gotowym do podjęcia ryzyka, umiejącym kalkulować, ale także czytać,\npisać i liczyć. Sprzyjało to rozwojowi edukacji, a szkolnictwo właśnie\nw mieszkańcach miast znalazło wdzięcznych odbiorców. Rozwój uniwersytetów\nściśle związany był z miastami, a ich nazwy są z reguły nazwami miast: Bolonia,\nCambridge, Padwa. Oczywiście, uniwersytety nie były uczelniami kształcącymi\nna potrzeby miast, ale zrodził się rodzaj symbiozy między miastem a uczelnią,\nz której obie strony czerpały zyski.\nW ciągu kilkuset lat miasta wrosły na trwałe w społeczny krajobraz\nEuropy. Zdynamizowały jej gospodarkę i kulturę. Stały się - według określenia\nNormana Daviesa - „mikrokosmosami”, światami w sobie i dla siebie, które tak\nbardzo różniły się od wiejskiego otoczenia. Były jednocześnie wysepkami\nwielkiego archipelagu, rozrzuconego po całej Europie. To tutaj narodziły się\nnowe zjawiska, które przeobraziły w następnych stuleciach Europę. Rzecz\nnie tylko w zawiązkach gospodarki kapitalistycznej (np. systemie nakładczym),\nktóre pojawiły się w miastach u schyłku średniowiecza, ale w sprawach o wiele\nważniejszych, bo związanych z rozwojem europejskiej kultury: w miastach\nwłoskich narodził się renesans. Można zaryzykować stwierdzenie, że jest on\npochodną bogactwa mieszczan, którzy wyrwali się z morderczej walki\no przetrwanie i mogli część swych dochodów przeznaczyć na to, aby żyć\npiękniej, ciekawiej, a być może także mądrzej. Również walka o nowe szlaki\nhandlowe, nowoodkryte lądy i ludy jest skutkiem ekspansji mieszczan. Zapewne\nbył wśród podróżników pewien odsetek zwolenników czystej przygody, ale\nwiększość z nich miała na celu zysk - swój i swoich miast. To oni popchną\nhistorię naszego kontynentu w nowym kierunku. Z czasem w miastach\npowstałych w średniowieczu zrodzą się nowe idee, które zrewolucjonizują świat.\nTo mieszczanie ostatecznie rozsadzili feudalny porządek świata, świata\nniezmiennych praw i obyczajów, podległości i zależności. I to oni wnieśli weń\nferment, ruchliwość i niepokojącą pogoń za nowością. Literatura historyczna\nową eksplozję miast i miejskości wiąże ze zjawiskami nowoczesności i postępu.\nI jakkolwiek byśmy ową nowoczesność oceniali, to należy dostrzec nowatorską\nrolę miast w dziejach Europy. Bez nich Europa byłaby inna.\nArkusz II\n19\nTemat II\nMiasta w średniowiecznej Polsce narodziły się w XIII wieku.\nIch powstanie związane jest w dużym stopniu z napływem kolonistów\nniemieckich na ziemie polskie. Przynieśli oni ze sobą zasady kolonizacji\nwiejskiej, a także tzw. lokacji miast. Miasta powstawały albo na dziewiczych\nterenach („na surowym korzeniu”), albo też istniejące już osady przenoszono\nna prawo miejskie. Ruch ten był tak powszechny, że większość istniejących\ndo dzisiaj miast swoimi początkami sięga omawianych procesów, zachodzących\nw okresie od XIII do XV w. Z tego względu celowym wydaje się postawienie\nkilku pytań, które posłużą do zbudowania niniejszej pracy: czym jest miasto?\ndlaczego zakładanie (lokacja) miast była ważnym procesem ekonomicznym\ni społecznym? jakie znaczenie dla historii ziem polskich miał ten proces?\nMiasta narodziły się w czasach starożytnych, a cywilizacja grecko-\nrzymska nadała im szczególne znaczenie. Pełniły one ważne funkcje -\nekonomiczne, polityczne i kulturalne. Ponadto charakteryzowały się tylko dla\nnich właściwym prawem. Miasta w średniowiecznej Europie wywalczyły dla\nsiebie odrębne miejsce w ówczesnym życiu społecznym i politycznym.\nIch odrębności\nsprzyjała\ngospodarka,\nbowiem\nśredniowieczne\nmiasta\nukształtowały się wraz z rozwojem gospodarki towarowo-pieniężnej. Opisywane\nprocesy dotyczyły również ziem polskich. A więc na pytanie - czym jest miasto?\nmożemy odpowiedzieć, że jest specyficzną formą życia ludzi. Miejscem\nszczególnym z powodów prawnych, ekonomicznych, politycznych i kulturowych.\nGospodarka Polski wczesnośredniowiecznej była oparta na uprawie roli.\nMieszkańcy sami produkowali większość potrzebnych im przedmiotów.\nRozwijało się jednak rzemiosło, którego ośrodkami stały się z czasem\npodgrodzia. Tam również koncentrowała się wymiana handlowa. Obecność\nw grodzie załogi wojskowej oraz przedstawiciela panującego (pana grodowego,\nz czasem nazwanego kasztelanem) zapewniała bezpieczeństwo, a także\ngwarantowała grupę klienteli. Ważnymi ośrodkami stały się również siedziby\nwładcy (Gniezno, Poznań, Kraków) oraz stolice biskupie (Wrocław, Płock).\nW XII wieku rozwijały się w Polsce osady targowe, w których regularnie\nodbywały się targi produktów rolnych i rzemieślniczych. Wokół targu osiedlali\nsię rzemieślnicy. Można w związku z tym zauważyć, że osady te pełniły\nw gruncie rzeczy funkcję miast. Czyli jako ośrodki wymiany handlowej\ni produkcji rzemieślniczej pełniły funkcję ekonomiczną, a wspomniane wyżej\nsiedziby władcy, bądź jego przedstawicieli również funkcję polityczną, natomiast\njako ośrodki kultu religijnego - funkcję kulturalną. Ośrodków tych jednak nie\nnazywamy miastami. A więc ważne było to, co przynieśli ze sobą dopiero\nw XIII w. koloniści.\nWraz ze stopniowym osiedlaniem się na ziemiach polskich kolonistów\nupowszechnił się nowy sposób organizowania miast. Zakładano je według\nArkusz II\n20\njednolitego wzorca, czyli prawa miejskiego. Na ziemiach polskich było\nto zasadniczo prawo magdeburskie. Z czasem przybrało ono lokalną postać jako\nprawo średzkie lub chełmińskie. Pierwsze lokacje miały miejsce na Śląsku\nw początkach XIII wieku (np. Złotoryja w 1211 r.). Szczególne natężenie tego\nprocesu miało miejsce na Śląsku, w Wielkopolsce, częściowo w Małopolsce.\nIm dalej na wschód, tym proces ten był słabszy.\nRozwiązania przyjęte w warunkach umowy były korzystne dla obu stron -\npana ziemi (panującego, biskupa, potężnego właściciela ziemskiego) oraz\nosadników. Otrzymywali oni ziemię, na której mogli założyć miasto, a w umowie\nokreślone były ich powinności. Gwarantowała ona prawo do samorządu, choć\npod kontrolą właściciela ziemi. Ów miał z kolei zapewniony wpływ na życie\nkolonistów oraz zagwarantowane świadczenia w naturze i w pieniądzu.\nOczywiste korzyści tej umowy powodowały, że także już istniejące osady\nlokowano na prawie miejskim. Tak się stało, np. z Krakowem, który w 1257 r.\nzostał przeniesiony na prawo magdeburskie.\nW miastach uformowały się trzy grupy mieszkańców: patrycjat,\npospólstwo i plebs. Do pierwszej z nich należeli najbogatsi kupcy, drugą\ntworzyli właściciele zakładów rzemieślniczych oraz kramów, natomiast w skład\ntrzeciej wchodzili pracownicy najemni, służba, ludzie bez stałego zajęcia (także\nżebracy, przestępcy, prostytutki), z czasem zwani ludem miejskim. Władza nad\nmiastami znajdowała się w rękach patrycjatu, spośród którego rekrutowała się\nrada miejska oraz przewodzący władzom miejskim burmistrz. Część\nmieszkańców miast stanowili przybysze (głównie z terenu Niemiec), część -\nludność miejscowa. Niekiedy chłopi z okolicznych ziem uciekali do miast, gdzie\nchętnie ich przyjmowano; wszak „powietrze miejskie czyni wolnym”.\nPrzeniesienie do miast dawało możliwość awansu społecznego i otwierało\nzupełnie nowe szanse przed ludźmi ambitnymi. Należy jednocześnie zauważyć,\nże w niektórych nurtach polskiej literatury historycznej neguje się znaczenie\nprzybyszów z zewnątrz w procesie powstawania polskich miast. Jest to - jak się\nwydaje - stanowisko niesłuszne i nacechowane doraźnymi wątkami\npolitycznymi, które przesłaniają ogląd rzeczywistości historycznej. Trudno\nbowiem zaprzeczyć, że to obcy koloniści (w większości niemieccy, a w części\nżydowscy) stali się zalążkiem polskiego mieszczaństwa. Ci obcy przybysze\nz czasem się polonizowali, ale w wielu ośrodkach zachowywali swój odrębny\ncharakter.\nW miastach z czasem upowszechniły się nowe formy organizacji życia\nspołecznego - cechy i gildie. Stanowiły one rodzaje korporacji zawodowych,\na jednocześnie wypełniały szereg funkcji: od samopomocowych, przez religijne,\ndo militarnych. Władcy księstw dzielnicowych, a później zjednoczonej Polski\nwspierali\nrozwój\nmiast.\nUdzielali im licznych przywilejów, głównie\no charakterze ekonomicznym. Należało do nich między innymi prawo składu\nArkusz II\n21\ni powiązany z nim tzw. przymus drożny (drogowy). Wejście miast polskich\nw orbitę wielkiego handlu europejskiego zaowocowało ich szybkim bogaceniem\nsię. Gdańsk, Kraków, czy Wrocław leżały na uczęszczanych szlakach\nhandlowych. Dzięki temu miasta rosły w siłę, a poprzez podatki wzbogacały\nskarbiec panujących. Mieszczanie wspierali starania o zjednoczenie ziem\npolskich, upatrując w tym - skądinąd słusznie - niezbędne warunki do realizacji\nwłasnych interesów. Dzięki włączeniu miast polskich w orbitę handlu\neuropejskiego na ziemiach polskich upowszechniły się nowe prądy kulturowe,\nw tym niezwykle znamienny dla rozwoju miast styl gotycki. Zapewne, bez\nrozwoju miast trudno byłoby mówić o wejściu Polski w obręb ekonomicznego,\nspołecznego i kulturowego krwioobiegu Europy.\nWiek XV to czas rozkwitu przynajmniej niektórych polskich miast.\nSprzyjało mu zakończenie wojny 13-letniej (1466 r.) i włączenie w granice\npaństwa polskiego zamożnych miast pruskich. Snując rozważania o miastach\nw Polsce, jednocześnie zwrócić musimy uwagę na ich dalsze losy, bowiem\nz czasem - choć będzie to jeszcze odległa przyszłość - nastąpił ich upadek.\nCzy więc zarodków owego upadku nie można znaleźć już w średniowieczu?\nWydaje się, że przeciw polskim miastom zadziałały zjawiska powstałe u schyłku\nśredniowiecza.\nParadoksalnie,\nnależy\nich\ndoszukiwać\nsię\nw wielkim\nekonomicznym sukcesie Polski związanym z eksportem zboża. Przyniósł\non szlachcie wielkie dochody, a rozwój sytuacji politycznej zapewnił jej wpływ\nna politykę państwa. Polscy władcy, znajdując się pod coraz to silniejszą presją\nstanu szlacheckiego, nie sprzyjali emancypacji politycznej miast. Znakiem\nnowych czasów stały się uchwalone w 1496 r. statuty piotrkowskie, których\npostanowienia w części wymierzone były przeciwko miastom. Wielki\nekonomiczny i polityczny sukces polskiej szlachty miał także wyraźne\nantymieszczańskie oblicze. Dla ambitnych przedstawicieli mieszczaństwa\npożądaną drogą awansu społecznego było przejście do stanu szlacheckiego,\nco z całą pewnością osłabiało stan mieszczański. Jakkolwiek w XVI w. także\nmieszczanie korzystali z wielkiej koniunktury gospodarczej, to jednak z czasem\nprzegrali\nrywalizację\nze\nszlachtą.\nPogarda\nwobec\nmieszczaństwa\n(„kupczyków”), kult życia wiejskiego, dominacja polityczna szlachty z czasem\nzmieniały oblicze społeczeństwa polskiego, które coraz bardziej odróżniało się\nod społeczeństw zachodnioeuropejskich. Gdy tam mieszczaństwo rosło w siłę,\nw Polsce słabło. Sprzyjały temu także wojny, które w XVII w. odmieniły\nRzeczpospolitą.\nU\nprogu\nnowoczesności\nzabrakło\nw Polsce\nsilnego\nmieszczaństwa i następstwa tego faktu znacząco wpłynęły na dalsze losy naszego\nkraju.\nArkusz II\n22\nBRUDNOPIS","solution":null,"image":"img/historia-2006-maj-matura-rozszerzona/zad-53.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":15,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":null,"text_source":"ocr","source_label":"Historia · Matura · maj 2006 (rozszerzona)","subject_label":"Historia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 53.(20 pkt)
Zadanie zawiera dwa tematy. Wybierz jeden z nich do opracowania i ten temat podkreśl.
Temat I
Przedstaw rolę miast w kształtowaniu się gospodarki i kultury
średniowiecznej Europy.
Poniższy tekst może stanowić inspirację dla Twojej wypowiedzi.
Heinz-Dieter Heimann, Wprowadzenie do historii średniowiecznej, Toruń 1999,
s. 166-167, 229, 256
[ ] Miasto okresu rozwiniętego średniowiecza należy do głównych osiągnięć dziejów
europejskich, a kontynent w tym okresie został ogarnięty euforią urbanizacyjną. „Miasto
europejskie” [ ] oznacza osiedle nowego typu głównie ze względu na niemal autonomiczną
pozycję mieszczan. Z punktu widzenia prawnego, społecznego, gospodarczego i kulturalnego
stanowiło
ono
wynik
wielowarstwowego
procesu
zróżnicowania
społeczeństwa
i umacniającego się władztwa feudalnego.
[ ] Bezspornie do atrybutów miasta należą koncentracja rzemiosła i handlu,
funkcjonowanie rynku i organizacja produkcji przy jednoczesnym odgraniczeniu się od wsi.
[ ] Wraz ze wzrostem liczby miast koncentracja rzemiosła i handlu miała coraz większe
znaczenie w kształtowaniu przestrzeni, przyczyniała się do ściślejszego związku pomiędzy
lokalnymi rynkami i miastami, powstania regionalnych ośrodków miejskich.
[ ] Główną cechą średniowiecznego miasta jest mobilność socjalna jako swego
rodzaju dynamika, w której z rozmaitych odmian współżycia różnych grup, zawodów
i środowisk ukształtowała się specyficzna kultura, charakterystyczna dla danego miejsca.
Temat II
Scharakteryzuj proces powstawania i rozwoju miast w średniowiecznej
Polsce.
Poniższy tekst może stanowić inspirację dla Twojej wypowiedzi.
Henryk Samsonowicz, Historia Polski do roku 1795,Warszawa 1985 s. 16, 56
Skupiska ludności zajmującej się rzemiosłem produkującym na zamówienie
powstawały na terenie podgrodzi. Przez te pierwsze miasta - a więc osady, których
mieszkańcy żyli nie tylko z rolnictwa, ale także z produkcji i wymiany - przebiegały szlaki
handlowe łączące główne ośrodki państwa sięgające daleko poza jego granice.[ ]
[ ] Wszelkie transakcje kupna-sprzedaży stwarzały potrzebę ustalenia norm
regulujących obroty pieniężne, stosunki kredytowe i sprawy związane z długo
i krótkoterminowym najmem siły roboczej. Zaistniała konieczność wypracowania
precedensów prawnych dotyczących działania korporacji zawodowych - cechów
rzemieślniczych, gildii kupieckich, bractw. W przypadkach wątpliwych, spornych
odwoływano się do władz miasta, którego ustrój stał się wzorem do nowo lokowanej gminy.
[ ] najczęściej brano wzory magdeburskie, ale ulegały one przetwarzaniu, modyfikacji
w zależności od potrzeb miejscowych tradycji i stosowanych dotychczas zwyczajów
polskiego prawa (ziemskiego, targowego).
Nr zadania
52.
53.
Maks. liczba pkt
3
20
Wypełnia
egzaminator! Uzyskana liczba pkt
Arkusz II
16
Arkusz II
17
Arkusz II
18
Arkusz II
19
Arkusz II
20
Arkusz II
21
BRUDNOPIS

","answer_text_html":"

Zadanie 53.(20 pkt)
Zadanie zawiera dwa tematy. Wybierz jeden z nich do opracowania i ten temat podkreśl.
Temat I
Przedstaw rolę miast w kształtowaniu się gospodarki i kultury
średniowiecznej Europy.
Poniższy tekst może stanowić inspirację dla Twojej wypowiedzi.
Heinz-Dieter Heimann, Wprowadzenie do historii średniowiecznej, Toruń 1999,
s. 166-167, 229, 256
[ ] Miasto okresu rozwiniętego średniowiecza należy do głównych osiągnięć dziejów
europejskich, a kontynent w tym okresie został ogarnięty euforią urbanizacyjną. „Miasto
europejskie” [ ] oznacza osiedle nowego typu głównie ze względu na niemal autonomiczną
pozycję mieszczan. Z punktu widzenia prawnego, społecznego, gospodarczego i kulturalnego
stanowiło
ono
wynik
wielowarstwowego
procesu
zróżnicowania
społeczeństwa
i umacniającego się władztwa feudalnego.
[ ] Bezspornie do atrybutów miasta należą koncentracja rzemiosła i handlu,
funkcjonowanie rynku i organizacja produkcji przy jednoczesnym odgraniczeniu się od wsi.
[ ] Wraz ze wzrostem liczby miast koncentracja rzemiosła i handlu miała coraz większe
znaczenie w kształtowaniu przestrzeni, przyczyniała się do ściślejszego związku pomiędzy
lokalnymi rynkami i miastami, powstania regionalnych ośrodków miejskich.
[ ] Główną cechą średniowiecznego miasta jest mobilność socjalna jako swego
rodzaju dynamika, w której z rozmaitych odmian współżycia różnych grup, zawodów
i środowisk ukształtowała się specyficzna kultura, charakterystyczna dla danego miejsca.
Temat II
Scharakteryzuj proces powstawania i rozwoju miast w średniowiecznej
Polsce.
Poniższy tekst może stanowić inspirację dla Twojej wypowiedzi.
Henryk Samsonowicz, Historia Polski do roku 1795,Warszawa 1985 s. 16, 56
Skupiska ludności zajmującej się rzemiosłem produkującym na zamówienie
powstawały na terenie podgrodzi. Przez te pierwsze miasta - a więc osady, których
mieszkańcy żyli nie tylko z rolnictwa, ale także z produkcji i wymiany - przebiegały szlaki
handlowe łączące główne ośrodki państwa sięgające daleko poza jego granice.[ ]
[ ] Wszelkie transakcje kupna-sprzedaży stwarzały potrzebę ustalenia norm
regulujących obroty pieniężne, stosunki kredytowe i sprawy związane z długo
i krótkoterminowym najmem siły roboczej. Zaistniała konieczność wypracowania
precedensów prawnych dotyczących działania korporacji zawodowych - cechów
rzemieślniczych, gildii kupieckich, bractw. W przypadkach wątpliwych, spornych
odwoływano się do władz miasta, którego ustrój stał się wzorem do nowo lokowanej gminy.
[ ] najczęściej brano wzory magdeburskie, ale ulegały one przetwarzaniu, modyfikacji
w zależności od potrzeb miejscowych tradycji i stosowanych dotychczas zwyczajów
polskiego prawa (ziemskiego, targowego).
Nr zadania
52.
53.
Maks. liczba pkt
3
20
Wypełnia
egzaminator! Uzyskana liczba pkt
Arkusz II
16
Temat I
Miasta świata starożytnego były głównie ośrodkami władzy politycznej,
handlu i kultury (w tym centrami życia religijnego). Te trzy funkcje pozostały
niezmienne aż do naszych czasów i charakteryzowały też miasto średniowieczne.
Jednak tym, co szczególnie odróżniało miasta od wsi w średniowieczu była
odmienność położenia prawnego ich mieszkańców. Mieszkaniec miasta był
zwykle - w znaczeniu prawnym - kimś innym od mieszkańca wsi. Ów prawny
aspekt życia miejskiego stanowił cechą szczególną i jednocześnie konstytuującą
miasto jako wspólnotę. Można powiedzieć, że tym, co różniło miasto od wsi, nie
były zajęcia mieszkańców, lecz przede wszystkim prawo.
Upadek cywilizacji antycznego świata śródziemnomorskiego przyniósł
ze sobą upadek miast. Nowa, wczesnośredniowieczna Europa - to świat wiejski.
Na południu i zachodzie pozostały co prawda resztki dawnych miast rzymskich,
lecz ich rola była znikoma w porównaniu z dawną potęgą i chwałą. Miasta
przetrwały zwykle w cieniu siedzib biskupich. Upadku uniknęły miasta
Hiszpanii, lecz ich rozkwit wiązał się z podbojami arabskimi. Arabowie
zdumiewająco szybko docenili uroki życia miejskiego, twórczo adaptując
zdobycze cywilizacji starożytnej. Natomiast Europa północna i wschodnia -
poza rzymskim limes - nie znała miast. Ta - według określenia mediewisty
Benedykta Zientary - „młodsza Europa” różniła się od ziem dawnej Europy
rzymskiej. Narodziły się tu osady handlowe, lecz nie były to miasta
w omawianym wyżej znaczeniu tego słowa.
Jednak w XI - XII wieku rozpoczął się proces powolnego odradzania się
miast. Był on następstwem przemian ekonomicznych, w tym - rozwoju
gospodarki towarowo-pieniężnej. Miasta rodziły się z osad targowych, czyli
miejsc wymiany położonych na skrzyżowaniu szlaków handlowych. Zapewniały
one obsługę wymiany handlowej mieszkańcom okolicznych wsi. W miarę
rozwoju handlu ich znaczenie i ranga rosły. Ludność tych osad handlowych
stanowili zwykle okoliczni chłopi, dla których powstający ośrodek miejski stawał
się często nowym miejscem zamieszkania. Osady te pozostawały pod kontrolą
właścicieli ziemi, czyli feudałów. Początkowo położenie prawne mieszkańców
rodzących się miast nie różniło się od mieszkańców wsi. Sprzyjało temu
utrzymywanie się ludności z pracy na roli. Jednak szybko rosnące znaczenie
miast powodowało, że ich mieszkańcy wykupywali powinności od feudałów, czy
nawet byli w stanie zbrojnie wywalczyć niezależność.
Proces emancypacji miast i rodzącego się wraz z nimi mieszczaństwa
owocował nową organizacją życia społecznego. Miasto stawało się wspólnotą
mieszkańców, komuną, której członkowie wybierali spośród siebie władzę
polityczną. Władzę tę stanowiły różnie definiowane rady miejskie, które z kolei
wybierały spośród siebie organ wykonawczy, np. burmistrza. O roli i znaczeniu
Arkusz II
17
poszczególnych grup mieszkańców decydowała zamożność. Ludność miejska
była zwykle podzielona na trzy grupy: patrycjat, pospólstwo i plebs. Patrycjat
stanowili najbogatsi kupcy oraz rzemieślnicy, pospólstwo tworzyli mieszkańcy
o średnim
poziomie
zamożności:
właściciele
kramów
oraz
zakładów
rzemieślniczych, natomiast plebs - ludzie ubodzy: wyrobnicy, pracownicy
najemni, ludzie bez stałego zatrudnienia, żyjący na granicy prawa, a niekiedy
poza nią. Władza należała do patrycjatu, lecz zdarzające się niekiedy rewolty
mogły prowadzić do wymiany elit. Rozwojowi miast sprzyjało zbiegostwo
ludności wiejskiej, która w miastach poszukiwała nie tylko pracy, ale przede
wszystkim wolności.
Potęga miast ujawniła się w tych miejscach Europy, gdzie koncentrowało
się jej życie gospodarcze. Była to głównie Italia, Flandria, północna Francja.
Miasta angażowały się w walkę polityczną, zwykle stając po stronie tych, którzy
oferowali pokój i bezpieczeństwo, a występując przeciw tym, którzy przyczyniali
się do anarchii. Oznaczało to, że miasta wspierały władców przeciw feudałom
(tak było we Francji, czy do pewnego stopnia w Polsce). Jednocześnie jednak
energicznie przeciwstawiały się próbom odebrania im już posiadanych
przywilejów (np. wojny Ligi Lombardzkiej przeciw cesarstwu). Przywileje
(np. prawo składu) zwykle nadawali miastom monarchowie. Dostrzegali oni
własny interes w rozwoju handlu i rzemiosła, bowiem miasta były płatnikami
niebagatelnych podatków.
Czynnikiem, który nadał nowy impuls rozwojowi miast włoskich były
wyprawy krzyżowe. Miasta portowe (np. Wenecja, Genua) skoncentrowały
w swoim ręku ruch osób i towarów z i do Ziemi Świętej. Chociaż w końcu XIII
w. ruch krucjatowy zakończył się porażką, to pozycja miast włoskich w handlu
lewantyńskim nie została zachwiana. Monopolizacja obrotu artykułami
luksusowymi przyniosła wielkie zyski i dała im przodującą pozycję wśród miast
europejskich. Z kolei miasta flandryjskie wyrosły na handlu wełną i rozwoju
rzemiosła włókienniczego. Na północy Europy i w basenie Morza Bałtyckiego
powstała Hanza, która wkrótce stała się najpotężniejszym związkiem handlowym
miast w Europie. Rozwój wielkiego handlu spowodował narodziny nowych
zjawisk gospodarczych, wśród których należy wymienić rozwój operacji
bezgotówkowych oraz kredytowych. Sprzyjały im trudne warunki handlu, w tym
także wielki ciężar ówczesnych pieniędzy wytwarzanych z metali szlachetnych.
Już w połowie XII w. został utworzony w Wenecji pierwszy bank. Nie był to
przypadek. Właśnie tutaj narodziły się weksle i przekazy jako nowe formy
operacji finansowych. Wkrótce sieć banków i lombardów (oba słowa
pochodzenia włoskiego) pokryła całą Europę, sprzyjając rozwojowi handlu.
Widocznym znakiem zamożności i potęgi miast był ich wygląd. Styl
gotycki upowszechniający się w Europie w XIII w. był w istocie stylem
Arkusz II
18
architektury miejskiej. Wznoszono obiekty użyteczności publicznej (ratusze,
sukiennice), budowle sakralne (kościoły), czy obiekty obronne (mury, baszty,
barbakany). Miasta całej Europy zyskały podobny wygląd, a tryb życia ich
mieszkańców regulowały podobne zasady. Upowszechniły się charakterystyczne
formy życia społecznego - cechy i gildie. Zasady ich organizacji, z pewnymi
odmianami lokalnymi, były wspólne dla całej Europy.
W miastach ukształtował się specyficzny tryb życia, odmienny od życia
wiejskiego. Sprzyjał temu rodzaj zajęć miejskich. Kupiec musiał być człowiekiem
śmiałym, gotowym do podjęcia ryzyka, umiejącym kalkulować, ale także czytać,
pisać i liczyć. Sprzyjało to rozwojowi edukacji, a szkolnictwo właśnie
w mieszkańcach miast znalazło wdzięcznych odbiorców. Rozwój uniwersytetów
ściśle związany był z miastami, a ich nazwy są z reguły nazwami miast: Bolonia,
Cambridge, Padwa. Oczywiście, uniwersytety nie były uczelniami kształcącymi
na potrzeby miast, ale zrodził się rodzaj symbiozy między miastem a uczelnią,
z której obie strony czerpały zyski.
W ciągu kilkuset lat miasta wrosły na trwałe w społeczny krajobraz
Europy. Zdynamizowały jej gospodarkę i kulturę. Stały się - według określenia
Normana Daviesa - „mikrokosmosami”, światami w sobie i dla siebie, które tak
bardzo różniły się od wiejskiego otoczenia. Były jednocześnie wysepkami
wielkiego archipelagu, rozrzuconego po całej Europie. To tutaj narodziły się
nowe zjawiska, które przeobraziły w następnych stuleciach Europę. Rzecz
nie tylko w zawiązkach gospodarki kapitalistycznej (np. systemie nakładczym),
które pojawiły się w miastach u schyłku średniowiecza, ale w sprawach o wiele
ważniejszych, bo związanych z rozwojem europejskiej kultury: w miastach
włoskich narodził się renesans. Można zaryzykować stwierdzenie, że jest on
pochodną bogactwa mieszczan, którzy wyrwali się z morderczej walki
o przetrwanie i mogli część swych dochodów przeznaczyć na to, aby żyć
piękniej, ciekawiej, a być może także mądrzej. Również walka o nowe szlaki
handlowe, nowoodkryte lądy i ludy jest skutkiem ekspansji mieszczan. Zapewne
był wśród podróżników pewien odsetek zwolenników czystej przygody, ale
większość z nich miała na celu zysk - swój i swoich miast. To oni popchną
historię naszego kontynentu w nowym kierunku. Z czasem w miastach
powstałych w średniowieczu zrodzą się nowe idee, które zrewolucjonizują świat.
To mieszczanie ostatecznie rozsadzili feudalny porządek świata, świata
niezmiennych praw i obyczajów, podległości i zależności. I to oni wnieśli weń
ferment, ruchliwość i niepokojącą pogoń za nowością. Literatura historyczna
ową eksplozję miast i miejskości wiąże ze zjawiskami nowoczesności i postępu.
I jakkolwiek byśmy ową nowoczesność oceniali, to należy dostrzec nowatorską
rolę miast w dziejach Europy. Bez nich Europa byłaby inna.
Arkusz II
19
Temat II
Miasta w średniowiecznej Polsce narodziły się w XIII wieku.
Ich powstanie związane jest w dużym stopniu z napływem kolonistów
niemieckich na ziemie polskie. Przynieśli oni ze sobą zasady kolonizacji
wiejskiej, a także tzw. lokacji miast. Miasta powstawały albo na dziewiczych
terenach („na surowym korzeniu”), albo też istniejące już osady przenoszono
na prawo miejskie. Ruch ten był tak powszechny, że większość istniejących
do dzisiaj miast swoimi początkami sięga omawianych procesów, zachodzących
w okresie od XIII do XV w. Z tego względu celowym wydaje się postawienie
kilku pytań, które posłużą do zbudowania niniejszej pracy: czym jest miasto?
dlaczego zakładanie (lokacja) miast była ważnym procesem ekonomicznym
i społecznym? jakie znaczenie dla historii ziem polskich miał ten proces?
Miasta narodziły się w czasach starożytnych, a cywilizacja grecko-
rzymska nadała im szczególne znaczenie. Pełniły one ważne funkcje -
ekonomiczne, polityczne i kulturalne. Ponadto charakteryzowały się tylko dla
nich właściwym prawem. Miasta w średniowiecznej Europie wywalczyły dla
siebie odrębne miejsce w ówczesnym życiu społecznym i politycznym.
Ich odrębności
sprzyjała
gospodarka,
bowiem
średniowieczne
miasta
ukształtowały się wraz z rozwojem gospodarki towarowo-pieniężnej. Opisywane
procesy dotyczyły również ziem polskich. A więc na pytanie - czym jest miasto?
możemy odpowiedzieć, że jest specyficzną formą życia ludzi. Miejscem
szczególnym z powodów prawnych, ekonomicznych, politycznych i kulturowych.
Gospodarka Polski wczesnośredniowiecznej była oparta na uprawie roli.
Mieszkańcy sami produkowali większość potrzebnych im przedmiotów.
Rozwijało się jednak rzemiosło, którego ośrodkami stały się z czasem
podgrodzia. Tam również koncentrowała się wymiana handlowa. Obecność
w grodzie załogi wojskowej oraz przedstawiciela panującego (pana grodowego,
z czasem nazwanego kasztelanem) zapewniała bezpieczeństwo, a także
gwarantowała grupę klienteli. Ważnymi ośrodkami stały się również siedziby
władcy (Gniezno, Poznań, Kraków) oraz stolice biskupie (Wrocław, Płock).
W XII wieku rozwijały się w Polsce osady targowe, w których regularnie
odbywały się targi produktów rolnych i rzemieślniczych. Wokół targu osiedlali
się rzemieślnicy. Można w związku z tym zauważyć, że osady te pełniły
w gruncie rzeczy funkcję miast. Czyli jako ośrodki wymiany handlowej
i produkcji rzemieślniczej pełniły funkcję ekonomiczną, a wspomniane wyżej
siedziby władcy, bądź jego przedstawicieli również funkcję polityczną, natomiast
jako ośrodki kultu religijnego - funkcję kulturalną. Ośrodków tych jednak nie
nazywamy miastami. A więc ważne było to, co przynieśli ze sobą dopiero
w XIII w. koloniści.
Wraz ze stopniowym osiedlaniem się na ziemiach polskich kolonistów
upowszechnił się nowy sposób organizowania miast. Zakładano je według
Arkusz II
20
jednolitego wzorca, czyli prawa miejskiego. Na ziemiach polskich było
to zasadniczo prawo magdeburskie. Z czasem przybrało ono lokalną postać jako
prawo średzkie lub chełmińskie. Pierwsze lokacje miały miejsce na Śląsku
w początkach XIII wieku (np. Złotoryja w 1211 r.). Szczególne natężenie tego
procesu miało miejsce na Śląsku, w Wielkopolsce, częściowo w Małopolsce.
Im dalej na wschód, tym proces ten był słabszy.
Rozwiązania przyjęte w warunkach umowy były korzystne dla obu stron -
pana ziemi (panującego, biskupa, potężnego właściciela ziemskiego) oraz
osadników. Otrzymywali oni ziemię, na której mogli założyć miasto, a w umowie
określone były ich powinności. Gwarantowała ona prawo do samorządu, choć
pod kontrolą właściciela ziemi. Ów miał z kolei zapewniony wpływ na życie
kolonistów oraz zagwarantowane świadczenia w naturze i w pieniądzu.
Oczywiste korzyści tej umowy powodowały, że także już istniejące osady
lokowano na prawie miejskim. Tak się stało, np. z Krakowem, który w 1257 r.
został przeniesiony na prawo magdeburskie.
W miastach uformowały się trzy grupy mieszkańców: patrycjat,
pospólstwo i plebs. Do pierwszej z nich należeli najbogatsi kupcy, drugą
tworzyli właściciele zakładów rzemieślniczych oraz kramów, natomiast w skład
trzeciej wchodzili pracownicy najemni, służba, ludzie bez stałego zajęcia (także
żebracy, przestępcy, prostytutki), z czasem zwani ludem miejskim. Władza nad
miastami znajdowała się w rękach patrycjatu, spośród którego rekrutowała się
rada miejska oraz przewodzący władzom miejskim burmistrz. Część
mieszkańców miast stanowili przybysze (głównie z terenu Niemiec), część -
ludność miejscowa. Niekiedy chłopi z okolicznych ziem uciekali do miast, gdzie
chętnie ich przyjmowano; wszak „powietrze miejskie czyni wolnym”.
Przeniesienie do miast dawało możliwość awansu społecznego i otwierało
zupełnie nowe szanse przed ludźmi ambitnymi. Należy jednocześnie zauważyć,
że w niektórych nurtach polskiej literatury historycznej neguje się znaczenie
przybyszów z zewnątrz w procesie powstawania polskich miast. Jest to - jak się
wydaje - stanowisko niesłuszne i nacechowane doraźnymi wątkami
politycznymi, które przesłaniają ogląd rzeczywistości historycznej. Trudno
bowiem zaprzeczyć, że to obcy koloniści (w większości niemieccy, a w części
żydowscy) stali się zalążkiem polskiego mieszczaństwa. Ci obcy przybysze
z czasem się polonizowali, ale w wielu ośrodkach zachowywali swój odrębny
charakter.
W miastach z czasem upowszechniły się nowe formy organizacji życia
społecznego - cechy i gildie. Stanowiły one rodzaje korporacji zawodowych,
a jednocześnie wypełniały szereg funkcji: od samopomocowych, przez religijne,
do militarnych. Władcy księstw dzielnicowych, a później zjednoczonej Polski
wspierali
rozwój
miast.
Udzielali im licznych przywilejów, głównie
o charakterze ekonomicznym. Należało do nich między innymi prawo składu
Arkusz II
21
i powiązany z nim tzw. przymus drożny (drogowy). Wejście miast polskich
w orbitę wielkiego handlu europejskiego zaowocowało ich szybkim bogaceniem
się. Gdańsk, Kraków, czy Wrocław leżały na uczęszczanych szlakach
handlowych. Dzięki temu miasta rosły w siłę, a poprzez podatki wzbogacały
skarbiec panujących. Mieszczanie wspierali starania o zjednoczenie ziem
polskich, upatrując w tym - skądinąd słusznie - niezbędne warunki do realizacji
własnych interesów. Dzięki włączeniu miast polskich w orbitę handlu
europejskiego na ziemiach polskich upowszechniły się nowe prądy kulturowe,
w tym niezwykle znamienny dla rozwoju miast styl gotycki. Zapewne, bez
rozwoju miast trudno byłoby mówić o wejściu Polski w obręb ekonomicznego,
społecznego i kulturowego krwioobiegu Europy.
Wiek XV to czas rozkwitu przynajmniej niektórych polskich miast.
Sprzyjało mu zakończenie wojny 13-letniej (1466 r.) i włączenie w granice
państwa polskiego zamożnych miast pruskich. Snując rozważania o miastach
w Polsce, jednocześnie zwrócić musimy uwagę na ich dalsze losy, bowiem
z czasem - choć będzie to jeszcze odległa przyszłość - nastąpił ich upadek.
Czy więc zarodków owego upadku nie można znaleźć już w średniowieczu?
Wydaje się, że przeciw polskim miastom zadziałały zjawiska powstałe u schyłku
średniowiecza.
Paradoksalnie,
należy
ich
doszukiwać
się
w wielkim
ekonomicznym sukcesie Polski związanym z eksportem zboża. Przyniósł
on szlachcie wielkie dochody, a rozwój sytuacji politycznej zapewnił jej wpływ
na politykę państwa. Polscy władcy, znajdując się pod coraz to silniejszą presją
stanu szlacheckiego, nie sprzyjali emancypacji politycznej miast. Znakiem
nowych czasów stały się uchwalone w 1496 r. statuty piotrkowskie, których
postanowienia w części wymierzone były przeciwko miastom. Wielki
ekonomiczny i polityczny sukces polskiej szlachty miał także wyraźne
antymieszczańskie oblicze. Dla ambitnych przedstawicieli mieszczaństwa
pożądaną drogą awansu społecznego było przejście do stanu szlacheckiego,
co z całą pewnością osłabiało stan mieszczański. Jakkolwiek w XVI w. także
mieszczanie korzystali z wielkiej koniunktury gospodarczej, to jednak z czasem
przegrali
rywalizację
ze
szlachtą.
Pogarda
wobec
mieszczaństwa
(„kupczyków”), kult życia wiejskiego, dominacja polityczna szlachty z czasem
zmieniały oblicze społeczeństwa polskiego, które coraz bardziej odróżniało się
od społeczeństw zachodnioeuropejskich. Gdy tam mieszczaństwo rosło w siłę,
w Polsce słabło. Sprzyjały temu także wojny, które w XVII w. odmieniły
Rzeczpospolitą.
U
progu
nowoczesności
zabrakło
w Polsce
silnego
mieszczaństwa i następstwa tego faktu znacząco wpłynęły na dalsze losy naszego
kraju.
Arkusz II
22
BRUDNOPIS

","solutions":[]}