{"id":"historia-2007-maj-matura-rozszerzona/zad/24","paper_id":"historia-2007-maj-matura-rozszerzona","number":"24","points":20,"ptype":"closed","subject":"historia","category":"matura","year":2007,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 24. (20 pkt)\nZadanie zawiera dwa tematy. Wybierz jeden z nich do opracowania.\nTemat I\nScharakteryzuj przyczyny i skutki traktatu krakowskiego z 1525 r. dla Rzeczypospolitej\nw XVI - XVIII w.\nTemat II\nScharakteryzuj\nproblem\nPrus\nWschodnich\nw\nstosunkach\npolsko-niemieckich\nw XX wieku.\nWybieram temat:\nNr zadania\n24.\nMaks. liczba pkt\n20\nWypełnia\negzaminator!\nUzyskana liczba pkt\nPoziom rozszerzony\n19\nPoziom rozszerzony\n20\nPoziom rozszerzony\n21\nPoziom rozszerzony\n22\nPoziom rozszerzony\n23\nBRUDNOPIS","answer":null,"answer_text":"Zadanie 24. (20 pkt)\nZadanie zawiera dwa tematy. Wybierz jeden z nich do opracowania.\nTemat I\nScharakteryzuj przyczyny i skutki traktatu krakowskiego z 1525 r. dla Rzeczypospolitej\nw XVI - XVIII w.\nTemat II\nScharakteryzuj\nproblem\nPrus\nWschodnich\nw\nstosunkach\npolsko-niemieckich\nw XX wieku.\nWybieram temat: I\nRamy chronologiczne mojej pracy wyznaczają dwa wydarzenia - początek\nostatniej wojny z zakonem krzyżackim i trzeci rozbiór Polski. Terytorialny zasięg\nrozważań\ndotyczy\nobszaru\nPrus\nKsiążęcych,\nBrandenburgii\ni Rzeczypospolitej Obojga Narodów od XVI do XVIII w.\nPaweł Jasienica w „Polsce Jagiellonów” nazywa traktat krakowski\n„klęską” i przytacza wiersz napisany przez Stanisława Hozjusza po podpisaniu\nukładu w 1525 r. W utworze tym Zygmunt Stary został określony mianem\n„monarchy szalonego”, który mogąc „skończyć ze zwyciężonym” (Albrechtem\nHohenzollernem) okazał mu łaskę.\nJak doszło do podpisania traktatu krakowskiego?\nW latach 1519-1521 toczyła się ostatnia wojna polsko-krzyżacka\nwywołana odmową złożenia hołdu królowi polskiemu przez wielkiego mistrza\nAlbrechta Hohenzollerna i żądaniami zwrotu wszystkich ziem należących przed\n1466 r. do zakonu krzyżackiego. Król Zygmunt Stary uprzedził atak przeciwnika\ni\nrozpoczął\nwojnę,\ndo\nktórej\nKrzyżacy\nnie\nbyli\nprzygotowani.\nZe względu na toczącą się walkę z reformacją cesarz i papież nie mogli udzielić\nKrzyżakom pomocy. W 1521 r. został zawarty rozejm, a traktat pokojowy\npodpisano dopiero w 1525 r. Należy zastanowić się, co skłoniło Polskę do\npodpisania tego układu. Paweł Jasienica zwraca uwagę na stanowisko\nmożnowładztwa polskiego, które było przeciwne kontynuacji wojny wymagającej\nużycia pospolitego ruszenia. Powołana pod broń szlachta mogła wysunąć\nżądania polityczne i zaprotestować przeciw łamaniu prawa zabraniającego\nskupiania różnych godności w jednym ręku. Na decyzję Zygmunta Starego\nwpływało także pokrewieństwo z Albrechtem Hohenzollernem, który był\nsiostrzeńcem króla. Traktat krakowski podpisano po zwycięstwie cesarza\nNr zadania\n24.\nMaks. liczba pkt\n20\nWypełnia\negzaminator!\nUzyskana liczba pkt\nPoziom rozszerzony\n19\nKarola V pod Pawią. Na wieść o tym wydarzeniu Zygmunt Stary postanowił\npoprzeć Hohenzollernów, aby z ich pomocą osłabić Habsburgów. Tak więc na\ndecyzję o podpisaniu traktatu krakowskiego miały wpływ doraźne interesy\npolityczne możnowładztwa, koligacje rodzinne Jagiellonów i rozwój sytuacji\nmiędzynarodowej.\nZakon krzyżacki w Prusach w wyniku postanowień traktatu został\nzeświecczony, zakonnicy przeszli na luteranizm. Prusy, już nie Krzyżackie\na Książęce, zostały uznane za lenno Polski. Potomkowie Albrechta mieli prawa\ndziedziczne do Prus; do sukcesji dopuszczono także jego braci. Traktat nakładał\nna Albrechta liczne obowiązki (np. służby wojskowej na wezwanie króla Polski)\ni ograniczał jego władzę (np. poprzez prawo apelacji od wyroków sądów\npruskich do trybunału, który miał ostatecznie rozstrzygać spory między księciem\na jego poddanymi). Książę nie mógł samodzielnie prowadzić polityki\nzagranicznej i bić monety, która była symbolem suwerenności, a także\ndecydować o wprowadzeniu nowych ceł. Sekularyzacja państwa krzyżackiego\nodbierała papiestwu i cesarstwu pretekst do roszczeń w sprawie zwierzchnictwa\nnad tymi terenami. Albrecht nie mógł już liczyć na poparcie swoich dawnych\nsojuszników. Przestało istnieć wrogie Polsce państwo zakonne.\nW świadomości historycznej Polaków traktat krakowski z 1525 r.\nnierozerwalnie łączy się z hołdem złożonym przez Albrechta Hohenzollerna\nZygmuntowi Staremu na Rynku Głównym w Krakowie. Wydarzenie to stało się\ntematem obrazu namalowanego przez Jana Matejkę pod koniec XIX wieku.\nObraz pokazuje ludność zgromadzoną na rynku, która radośnie wyraża swoją\naprobatę wobec zakończonego konfliktu z Krzyżakami, wiwatuje na cześć króla\ni księcia. Pogodną atmosferę zakłóca postać błazna królewskiego - Stańczyka,\nktóry nie podziela radości zebranych, nie cieszy się z rezultatu wojny. Malarz,\nukazując zachowanie tej postaci, zasugerował widzom bardziej krytyczny\nstosunek do wydarzeń 1525 r. Pogrążony w myślach Stańczyk wydaje się\nprzewidywać przyszłość - późniejsze dzieje Prus Książęcych.\nJakie konsekwencje przyniósł Polsce traktat krakowski?\nRozważania na temat konsekwencji traktatu krakowskiego należy\nrozpocząć od stwierdzenia, że przez cały XVI wiek istniały szanse na integrację\nPrus Książęcych z Koroną. Analizując rozwój stosunków między Prusami\nKsiążęcymi a Polską, należy zwrócić uwagę na wzajemne kulturowe\ni gospodarcze oddziaływania tych obszarów. Prusy Książęce odegrały bardzo\nważną rolę w rozwoju polskiej reformacji, a obszar ten z kolei był pod\nprzemożnym wpływem polskiego odrodzenia. Albrecht Hohenzollern był\nmecenasem kultury. Łączyła go przyjaźń z Andrzejem Fryczem Modrzewskim.\nW Królewcu często przebywali Mikołaj Rej i Jan Kochanowski. W oficynach\nwydawniczych w Królewcu drukowano pisma reformacyjne w języku polskim.\nUkazało się tu pierwsze polskie wydanie Nowego Testamentu. Znaczna część\nszlachty pruskiej opowiadała się za integracją Prus Książęcych z Polską, widząc\nw niej szansę na zrównanie w prawach ze szlachtą polską i korzyści\nPoziom rozszerzony\n20\nekonomiczne związane ze ściślejszymi kontaktami handlowymi z państwem\nJagiellonów. Niestety, tych szans nie wykorzystano.\nZygmunt August zapoczątkował decyzje, które zmieniały postanowienia\ntraktatu bądź łagodziły warunki postawione Hohenzollernom w 1525 r.\nObawiając się działań książąt Rzeszy przeciwko jego planom wobec Inflant,\ndopuścił linię elektorską Hohenzollernów do lenna. Po śmierci Albrechta\nHohenzollerna władzę w Prusach Książęcych objął jego syn Albrecht Fryderyk.\nZłożył on hołd lenny Stefanowi Batoremu, ale nie przeszkodziło mu\nto w popieraniu buntu Gdańska przeciw królowi. Wobec zbliżającej się wojny\nz Rosją, dążąc do zażegnania tego konfliktu i zapewnienia sobie środków\nfinansowych potrzebnych na prowadzenie działań zbrojnych, Stefan Batory\npozwolił, aby stryjeczny brat księcia pruskiego - margrabia brandenburski objął\nkuratelę nad umysłowo chorym Albrechtem Fryderykiem. Z kolei Zygmunt III\nWaza w 1611 r. podjął decyzję, w wyniku której ówczesny elektor brandenburski\ni jego sukcesorzy zostali uznani za następców obłąkanego księcia. Takie\nrozwiązanie może tłumaczyć (nie usprawiedliwiać) zaangażowanie Zygmunta III\nWazy w wojny z Rosją i Szwecją. Dziedziczna władza Brandenburczyków\nw Prusach Książęcych została w ten sposób oficjalnie i ostatecznie\nzatwierdzona.\nW czasie potopu szwedzkiego król Szwecji Karol Gustaw zaoferował\nksięciu pruskiemu Wielkopolskę w zamian za pomoc militarną. W 1656 r. został\npodpisany traktat w Radnot pomiędzy Szwecją, Brandenburgią, Siedmiogrodem\ni Kozakami przewidujący rozbiór Rzeczypospolitej. Aby rozbić ten sojusz,\nw 1657 r. Polska zaoferowała elektorowi brandenburskiemu podpisanie układu,\nw którym zrzekłaby się zwierzchnictwa nad Prusami Książęcymi. Warunki\nzostały przyjęte i na mocy traktatów welawsko-bydgoskich elektorzy\nbrandenburscy stali się suwerennymi władcami w Prusach Książęcych. O tym,\nże nadal wielu mieszkańców Prus Książęcych nie porzucało nadziei\nna przekreślenie postanowień tego traktatu świadczy postawa pułkownika\nChrystiana Kalksteina, który zapłacił życiem za wierność idei ściślejszego\nzwiązania Prus z Polską. Plany odzyskania Prus Książęcych snuł Jan III\nSobieski. Ziemie te miały stać się dziedziczną własnością rodziny Sobieskich.\nNiesprzyjająca sytuacja międzynarodowa i kolejna wojna z Turcją przekreśliły\nte plany. Przytoczone powyżej fakty pokazują, że decyzje polskich władców\ndotyczące Prus Książęcych były uwarunkowane sytuacją międzynarodową oraz\nukładem sił politycznych w Rzeczypospolitej.\nW 1701 r. władca Brandenburgii koronował się na króla Prus. W ten\nsposób doszło do połączenia panowania w Prusach Książęcych i Brandenburgii.\nPowstało nowe państwo, Królestwo Pruskie, które pod rządami Fryderyka II\nzwanego Wielkim, sprawującego władzę w duchu absolutyzmu oświeconego,\nstało się jednym z głównych mocarstw Europy. Prowadzące politykę ekspansji\nKrólestwo Prus należało do inicjatorów rozbiorów Polski. W 1772 r. do Prus\nprzyłączono Prusy Królewskie (bez Gdańska i Torunia) i położoną nad Notecią\nPoziom rozszerzony\n21\nczęść Wielkopolski. W wyniku II rozbioru Prusy zabrały Polsce resztę ziem\nw Wielkopolsce oraz Gdańsk, Toruń i ziemię płocką. W 1795 r. do Prus\nwłączono część Mazowsza z Warszawą, Podlasie i obszar rozciągający się aż po\nNiemen. Rozbiory były końcem Rzeczypospolitej szlacheckiej. Stańczyk\nna obrazie Jana Matejki oczyma wyobraźni dostrzegał ten tragiczny finał.\nNa temat przyczyn upadku Polski wypowiadało się wielu historyków.\nIch poglądy kształtowane były przez osobiste doświadczenia i aktualną sytuację\npolityczną. Żyjący w drugiej połowie XIX wieku Michał Bobrzyński,\nreprezentant historycznej szkoły krakowskiej, uważał, że słabość wewnętrzna\nPolski, która doprowadziła do upadku państwa, przejawiła się już przy\npodpisywaniu\ntraktatu\nkrakowskiego.\nPod\nwpływem\nprac\nMichała\nBobrzyńskiego Jan Matejko kształtował swoje spojrzenie na wydarzenia 1525 r.\nObaj - historyk i malarz - wpłynęli na ugruntowanie wśród znacznej części\npolskiego społeczeństwa negatywnego stosunku do traktatu krakowskiego.\nW obronie twórców traktatu wystąpił Zygmunt Wojciechowski. Uważał, że nie\nmożna oceniać wydarzeń wcześniejszych poprzez wydarzenia, które miały\nmiejsce ponad dwa wieki później. Na nasze postrzeganie roku 1525 nie powinna\nwpływać wiedza o losach Prus Książęcych w późniejszych stuleciach.\nPrzychylam się do opinii Zygmunta Wojciechowskiego i uważam,\nże w ówczesnej sytuacji politycznej zawarcie traktatu krakowskiego było\nkorzystne dla Polski, gdyż stwarzało możliwości prawne do zespolenia dawnych\nziem krzyżackich z Polską. Twórcy traktatu nie mogą ponosić odpowiedzialności\nza błędy polityki polskiej w kolejnych stuleciach. Henryk Samsonowicz\npodkreślił, że traktat krakowski był pierwszym w Europie układem, jaki został\nzawarty pomiędzy protestanckim księciem a katolickim monarchą i stanowił\nuznanie prawa „heretyków” do posiadania własnego państwa. Traktat\nkrakowski był rozwiązaniem kompromisowym, a dla współczesnych może być\nprzykładem poszukiwania metod pokojowego współżycia skonfliktowanych\nstron.\nPoziom rozszerzony\n22\nCZĘŚĆ III\nZADANIE ROZSZERZONEJ ODPOWIEDZI (20 punktów)\nZadanie 24. (20 pkt)\nZadanie zawiera dwa tematy. Wybierz jeden z nich do opracowania.\nTemat I\nScharakteryzuj przyczyny i skutki traktatu krakowskiego z 1525 r. dla Rzeczypospolitej\nw XVI - XVIII w.\nTemat II\nScharakteryzuj\nproblem\nPrus\nWschodnich\nw\nstosunkach\npolsko-niemieckich\nw XX wieku.\nWybieram temat: II\nPrusy Wschodnie to nazwa części Królestwa Pruskiego, a następnie\nzjednoczonych w XIX wieku Niemiec. Prowincja Prusy Wschodnie powstała\nz Prus Książęcych oraz części terytorium Polski (Prus Królewskich\ni Warmii).\nZe względu na bliskość Morza Bałtyckiego i na drogi handlowe wiodące\ndo portów był to ważny obszar, który stał się miejscem rywalizacji Polski,\nNiemiec, Litwy i Rosji. Zmiany terytorialne na tym obszarze w XX wieku były\nwywołane decyzjami podejmowanymi w wyniku dwóch wielkich wojen - I i II\nwojny światowej.\nPrusy Wschodnie były peryferyjną, słabo rozwiniętą gospodarczo\nprowincją państwa niemieckiego. Wraz z rozwojem dróg żelaznych tysiące ludzi\npodążało na Zachód w poszukiwaniu pracy - do Zagłębia Ruhry, do Westfalii.\nWśród nich było wielu Mazurów z Prus i Warmiaków, najbardziej zaradnych\ni przedsiębiorczych, wykazujących inicjatywę w walce o lepsze warunki życia\ndla siebie i swoich rodzin. Stanowili oni siłę roboczą dla prężnie rozwijającego\nsię na przełomie XIX i XX w. przemysłu niemieckiego.\nPoczątek I wojny światowej wydobył tę prowincję z zapomnienia. Stała się ona\nteatrem działań wojennych. W sierpniu 1914 r. rozegrała się między wojskami\nniemieckimi i rosyjskimi bitwa pod Tannenbergiem (niedaleko Grunwaldu, co\npodkreślała propaganda niemiecka). To zwycięstwo nad Rosjanami miało\nwymazać z pamięci Niemców porażkę, jaką poniosły w 1410 r. wojska\nkrzyżackie pokonane przez Polaków i Litwinów. Wśród tych, którzy oddali pod\nTannenbergiem życie za cesarza i cara, było wielu Polaków zmobilizowanych do\narmii zaborczych. I wojna światowa zakończyła się klęską Niemiec\ni jednoczesnym odrodzeniem państwa polskiego. Najważniejszą kwestią dla\nPolski stała się sprawa ustalenia granic. Ostateczne decyzje konferencji\npokojowej wprowadzono do traktatu podpisanego w Wersalu 28 VI 1919 r.\nNr zadania\n25.\nMaks. liczba pkt\n20\nWypełnia\negzaminator!\nUzyskana liczba pkt\nPoziom rozszerzony\n23\nNa Warmii i Mazurach oraz Powiślu plebiscyty miały rozstrzygnąć, jaką\nprzynależność państwową wybierze mieszkająca tam ludność. Wyniki\nplebiscytów z 11 lipca 1920 r. były niekorzystne dla Polski. Do istotnych\nprzyczyn przegranej można zaliczyć fatalny termin (w lipcu 1920 r. podchodziły\npod Warszawę wojska radzieckie), pozostawienie na terenie plebiscytowym\ndotychczasowej administracji, słabą organizację ruchu polskiego, nikłe\nzainteresowanie Polski sytuacją na tym obszarze. W dniu głosowania napłynęło\nz Niemiec wiele osób, które na terenach plebiscytowych urodziły się, ale od lat\ntu nie mieszkały. Na kartkach do głosowania wydrukowano napisy „Prusy\nWschodnie” i „Polska”. Ludzie mieli do wyboru kraj ojczysty i nieznane\npaństwo - Polskę. Bardzo silną agitację za przynależnością tego obszaru\ndo Niemiec prowadziło duchowieństwo ewangelickie. Działacze mazurscy\nprosili o wsparcie premiera Witosa, który miał stwierdzić, że z powodu kilku\nPolaków nie będzie prowadził wojny z Niemcami.\nRepublika Weimarska z jej chaosem politycznym, inflacją, biedą,\ntysiącami bezrobotnych postrzegana była krytycznie w rozmaitych kręgach\nspołecznych. Polacy domagali się, niestety bezskutecznie, od władz Republiki\nWeimarskiej\nrealizacji\nprzyrzeczeń,\nktórymi\nszafowano\nw\nokresie\nprzedplebiscytowym. W latach Wielkiego Kryzysu dla mieszkańców Prus\nWschodnich atrakcyjne były hasła nazistowskie, szczególnie dla bezrobotnych\ni biedoty, ale także dla mieszkającej tu arystokracji niemieckiej, która obawiała\nsię efektów radykalizacji poglądów społecznych.\nW połowie lat 30. XX wieku ukazała się w Polsce książka Melchiora\nWańkowicza „Na tropach Smętka”, która po raz pierwszy zwróciła uwagę\nspołeczeństwa polskiego na Mazury. Autor podawał w niej liczne przykłady\nszykanowania Polaków przez władze niemieckie na terenie Prus Wschodnich,\na także wskazywał na polskie ślady na tym obszarze. Książka ta, ciesząca się\ndużą popularnością wśród czytelników, zachęcała do odwiedzenia Warmii\ni Mazur, budziła emocjonalną potrzebę lepszego poznania tych ziem i ich\nmieszkańców. Niektórzy z nich (np. Michał Kajka) byli wytrwałymi piewcami\nuroków mazurskiego krajobrazu i polskości tego obszaru. Do wypraw\nna Mazury (czyli za granicę!) zachęcał także chwilowo cieplejszy klimat\nstosunków politycznych między Warszawą a Berlinem. W 1934 r. została\npodpisana polsko-niemiecka deklaracja o niestosowaniu przemocy w stosunkach\nwzajemnych. Hitler w ten sposób, nie rezygnując z możliwości rewizji granicy\nwschodniej w przyszłości, wychodził z izolacji politycznej w Europie. Stosunki\npolsko-niemieckie już wkrótce uległy zmianie. W końcu 1938 r. zostały\nsformułowane żądania niemieckie wobec Polski. Niemcy chciały przyłączyć\nWolne Miasto Gdańsk i przeprowadzić eksterytorialną autostradę do Prus\nWschodnich. W zamian za zgodę Polski oferowały przedłużenie deklaracji\no niestosowaniu przemocy. Na żądania niemieckie Polska dała odpowiedź\nodmowną.\nPoziom rozszerzony\n24\nOd pierwszych dni września 1939 r. aresztowania objęły działaczy\nnajmocniej zaangażowanych w ruch polski - nauczycieli, instruktorów\nharcerskich, dziennikarzy. Wielu z nich trafiło do obozów koncentracyjnych\n(np. do Sztutowa zlokalizowanego w pobliżu Gdańska). Mężczyźni wbrew\nwłasnej woli byli wcielani do Werhmachtu. Ofensywa zimowa Armii Czerwonej\nwkraczającej w styczniu 1945 r. na teren wrogiego państwa dostarczyła\nżołnierzom okazji, by dać upust nienawiści i powetować zbrodnie hitlerowskie.\nJak zawsze, także i w tym przypadku najbardziej ucierpiała ludność cywilna.\nOfiarami mordów padała zarówno ludność niemiecka, jak i Polacy mieszkający\nna tych terenach.\nJuż na konferencji w Jałcie w lutym 1945 r., gdy dyskutowano sprawę\nterytorium Polski i przesunięcia jej granic na zachód, w centrum uwagi stanął\nforsowany przez stronę radziecką postulat odzyskania przez państwo polskie\nziem po Odrę i Nysę. Ostateczne rozstrzygnięcia zapadły po wojnie,\nw Poczdamie w sierpniu 1945 r. Od tego momentu wiadomo było, że w obrębie\npaństwa polskiego znajdzie się część Prus Wschodnich i ówczesny rząd nowej\nPolski przygotowywał się do ich objęcia. Chociaż formalnie administracji\npolskiej przekazano władzę w maju 1945 r., nie oznaczało to polskiej kontroli\nnad całym terenem. Władzom sowieckim wolno było wywozić mienie z Prus.\nArmia Czerwona wcielała mężczyzn do batalionów kierowanych na wschód\ndo przymusowej pracy. Dla wielu mieszkańców ziem pruskich - szczególnie\ntych, którzy zdążyli ewakuować się przed nadejściem frontu (nieraz\nw tragicznych okolicznościach, o czym pisał w jednej ze swych powieści Günter\nGrass) - w proch rozsypała się wielowiekowa przeszłość. Arystokratyczne rody\nniemieckie mieszkały tu często od kilku stuleci, jak np. Dönhoffowie. Pozostała\nim pamięć o miejscach, które Marion Dönhoff (znana rzeczniczka pojednania\npolsko-niemieckiego) nazwała w swych wspomnieniach „miejscami, których\nnazwy nikt nie wymienia”.\nPrzez dziesiątki lat mówiono tylko o wyzwoleniu Warmii i Mazur.\nWiększość ludności, która przeżyła 1945 r. nie mieszka już na tym terenie. Jedni\nzostali wysiedleni zgodnie z decyzjami międzynarodowymi, inni - narażeni\nna akty gwałtów, grabieży i bezprawia ginęli lub sami podejmowali decyzję\no wyjeździe. W 1946 r. rząd wydał dekret o mieniu poniemieckim\ni opuszczonym, a wkrótce - dekret o zagospodarowaniu Ziem Odzyskanych.\nNie było w nich mowy o tych, których nazywano autochtonami. W praktyce\noznaczało to, że mienie mazurskie to też mienie poniemieckie. Poza tym\nna obszar Warmii i Mazur po wojnie napływały rzesze szabrowników. Obok\nnaturalnych trudności, jakie sprawiało usuwanie powojennych zniszczeń, bardzo\nsilne były reakcje na wszystko, co obce. Niechęć wzbudzały nie tylko krzyżackie\nzamki,\nale\nnawet\nczerwona\ndachówka,\ntak\nnieodłącznie\nzwiązana\nz tym krajobrazem. W opinii zwykłych ludzi piętno niemieckości nosiła cała\nludność autochtoniczna wyrzucona z własnych domów, ograbiona przez\nszabrowników, skazana na nędzę i głód.\nPoziom rozszerzony\n25\nWarmia i Mazury były po wojnie obszarem wielkiej migracji i wymiany\nludności. Zaczęły tu przybywać grupy przesiedleńców - repatriantów,\nnp.\nz\nWołynia,\nz\nWileńszczyzny,\nktórzy\nmieli\nprzyczynić\nsię\ndo zagospodarowania Ziem Północnych. Repatriantom towarzyszyło poczucie\nniesprawiedliwości,\nwyobcowania,\ntymczasowości,\npoczucie\nkrzywdy\ni wydziedziczenia. Wielu z nich walczyło po stronie zwycięskiej koalicji\nantyhitlerowskiej, a po wojnie utracili dom i ojczyznę. Takie nastroje\nnie sprzyjały budowaniu atmosfery zaufania i współpracy między ludnością\nprzybyłą i autochtonami. Kolejni przybysze trafili na Ziemie Północne, gdy\nwładze zastosowały w ramach Akcji Wisła zasadę odpowiedzialności zbiorowej,\nprzesiedlając Ukraińców i Łemków z ich rodzimych okolic, gdzie działała UPA.\nNieuregulowanie\npraw\nwłasności\ndo\nindywidualnych\ngospodarstw\nobejmowanych przez przesiedleńców stwarza do dziś istotne problemy.\nGłównym celem polskiej polityki zagranicznej po II wojnie światowej było\nuznanie polskiej granicy północnej i zachodniej przez Niemcy. Polska zawarła\ntraktat o granicy z NRD w 1950 r. w Zgorzelcu. Natomiast RFN Ziemie\nZachodnie i Północne uważała za tereny niemieckie znajdujące się pod polską\nadministracją. Gdy w RFN kanclerzem został Willy Brandt zmienił się kurs\npolityki niemieckiej i w 1970 r. podpisano polsko-niemiecki układ\no podstawach normalizacji we wzajemnych stosunkach, w którym obie strony\npodkreśliły, że nie mają żadnych roszczeń terytorialnych wobec siebie.\nNawiązano także stosunki dyplomatyczne między Warszawą i Bonn.\nWładze polskie w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych kładły\nnacisk na integrację obszaru dawnych Prus Wschodnich z Macierzą. Służyła\ntemu organizacja wielkich imprez, np. Zlotów Grunwaldzkich czy obchody Roku\nKopernikowskiego. W swym podstawowym założeniu miały one przede\nwszystkim odgrywać rolę politycznej manifestacji wierności młodzieży ideom\nsocjalistycznym. Należy jednak przyznać, że w znacznym stopniu przyczyniły się\ndo popularyzacji wiedzy o tym terenie i pozostawiły trwałe efekty gospodarcze,\nnp. nowe obiekty turystyczne.\nW 1990 r. do udziału w konferencji „4+2” przygotowującej zasady\nzjednoczenia NRD i RFN zaproszono też Polskę. Zjednoczone Niemcy\nostatecznie zagwarantowały nienaruszalność granicy z Polską. Wkrótce Niemcy\npoparły nasze starania o przystąpienie do Unii Europejskiej.\nObecnie budzą niepokój dążenia Niemców mieszkających w Prusach\nWschodnich przed 1945 r. do odzyskania dawnych posiadłości lub otrzymania\nodszkodowań za utracone mienie. Bardzo ważne jest stanowisko rządu\nniemieckiego w tej sprawie. Nie popiera on tych dążeń.\nUważam, że problem Prus Wschodnich w polityce polsko-niemieckiej\nto cząstka problemu, jaki stwarzają w polityce europejskiej obszary\nwieloetniczne, wielokulturowe, które pod wpływem zewnętrznych decyzji\nzmieniały przynależność państwową. Wszelkie jednostronne postrzeganie tych\nproblemów jest błędem. Do obiektywnej oceny potrzebna jest dobra wola dwóch\nPoziom rozszerzony\n26\nstron i pamięć o tym, że poczucie krzywdy ma zawsze subiektywny wymiar.\nMożna przyjąć, że najlepszy początek temu wzajemnemu zrozumieniu dany\nzostał przez biskupów polskich, którzy w 1965 r. w liście do biskupów\nniemieckich pisali „przebaczamy i prosimy o przebaczenie”. Symbolem\npojednania polsko-niemieckiego jest przekazanie sobie znaku pokoju przez\nHelmuta Kohla i Tadeusza Mazowieckiego podczas mszy odprawionej w 1989 r.\nw Krzyżowej. Nad budowaniem niezafałszowanego obrazu przeszłości\nw podręcznikach szkolnych pracuje wspólna polsko-niemiecka komisja\nz udziałem wielu znanych historyków. Oprócz faktów historycznych, takich jak\nrozpoczęcie II wojny światowej przez Niemcy w 1939 r., ważne są jednostkowe\ndoświadczenia ludzi uwikłanych w historię. Zgadzam się z opinią Marion\nDönhoff, dawnej mieszkanki Prus Wschodnich, która powiedziała, że na stosunki\npolsko-niemieckie nie można patrzeć przez „wsteczne lusterko”.\nPoziom rozszerzony\n27\nBRUDNOPIS","solution":null,"image":"img/historia-2007-maj-matura-rozszerzona/zad-24.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":18,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":null,"text_source":"ocr","source_label":"Historia · Matura · maj 2007 (rozszerzona)","subject_label":"Historia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 24. (20 pkt)
Zadanie zawiera dwa tematy. Wybierz jeden z nich do opracowania.
Temat I
Scharakteryzuj przyczyny i skutki traktatu krakowskiego z 1525 r. dla Rzeczypospolitej
w XVI - XVIII w.
Temat II
Scharakteryzuj
problem
Prus
Wschodnich
w
stosunkach
polsko-niemieckich
w XX wieku.
Wybieram temat:
Nr zadania
24.
Maks. liczba pkt
20
Wypełnia
egzaminator!
Uzyskana liczba pkt
Poziom rozszerzony
19
Poziom rozszerzony
20
Poziom rozszerzony
21
Poziom rozszerzony
22
Poziom rozszerzony
23
BRUDNOPIS

","answer_text_html":"

Zadanie 24. (20 pkt)
Zadanie zawiera dwa tematy. Wybierz jeden z nich do opracowania.
Temat I
Scharakteryzuj przyczyny i skutki traktatu krakowskiego z 1525 r. dla Rzeczypospolitej
w XVI - XVIII w.
Temat II
Scharakteryzuj
problem
Prus
Wschodnich
w
stosunkach
polsko-niemieckich
w XX wieku.
Wybieram temat: I
Ramy chronologiczne mojej pracy wyznaczają dwa wydarzenia - początek
ostatniej wojny z zakonem krzyżackim i trzeci rozbiór Polski. Terytorialny zasięg
rozważań
dotyczy
obszaru
Prus
Książęcych,
Brandenburgii
i Rzeczypospolitej Obojga Narodów od XVI do XVIII w.
Paweł Jasienica w „Polsce Jagiellonów” nazywa traktat krakowski
„klęską” i przytacza wiersz napisany przez Stanisława Hozjusza po podpisaniu
układu w 1525 r. W utworze tym Zygmunt Stary został określony mianem
„monarchy szalonego”, który mogąc „skończyć ze zwyciężonym” (Albrechtem
Hohenzollernem) okazał mu łaskę.
Jak doszło do podpisania traktatu krakowskiego?
W latach 1519-1521 toczyła się ostatnia wojna polsko-krzyżacka
wywołana odmową złożenia hołdu królowi polskiemu przez wielkiego mistrza
Albrechta Hohenzollerna i żądaniami zwrotu wszystkich ziem należących przed
1466 r. do zakonu krzyżackiego. Król Zygmunt Stary uprzedził atak przeciwnika
i
rozpoczął
wojnę,
do
której
Krzyżacy
nie
byli
przygotowani.
Ze względu na toczącą się walkę z reformacją cesarz i papież nie mogli udzielić
Krzyżakom pomocy. W 1521 r. został zawarty rozejm, a traktat pokojowy
podpisano dopiero w 1525 r. Należy zastanowić się, co skłoniło Polskę do
podpisania tego układu. Paweł Jasienica zwraca uwagę na stanowisko
możnowładztwa polskiego, które było przeciwne kontynuacji wojny wymagającej
użycia pospolitego ruszenia. Powołana pod broń szlachta mogła wysunąć
żądania polityczne i zaprotestować przeciw łamaniu prawa zabraniającego
skupiania różnych godności w jednym ręku. Na decyzję Zygmunta Starego
wpływało także pokrewieństwo z Albrechtem Hohenzollernem, który był
siostrzeńcem króla. Traktat krakowski podpisano po zwycięstwie cesarza
Nr zadania
24.
Maks. liczba pkt
20
Wypełnia
egzaminator!
Uzyskana liczba pkt
Poziom rozszerzony
19
Karola V pod Pawią. Na wieść o tym wydarzeniu Zygmunt Stary postanowił
poprzeć Hohenzollernów, aby z ich pomocą osłabić Habsburgów. Tak więc na
decyzję o podpisaniu traktatu krakowskiego miały wpływ doraźne interesy
polityczne możnowładztwa, koligacje rodzinne Jagiellonów i rozwój sytuacji
międzynarodowej.
Zakon krzyżacki w Prusach w wyniku postanowień traktatu został
zeświecczony, zakonnicy przeszli na luteranizm. Prusy, już nie Krzyżackie
a Książęce, zostały uznane za lenno Polski. Potomkowie Albrechta mieli prawa
dziedziczne do Prus; do sukcesji dopuszczono także jego braci. Traktat nakładał
na Albrechta liczne obowiązki (np. służby wojskowej na wezwanie króla Polski)
i ograniczał jego władzę (np. poprzez prawo apelacji od wyroków sądów
pruskich do trybunału, który miał ostatecznie rozstrzygać spory między księciem
a jego poddanymi). Książę nie mógł samodzielnie prowadzić polityki
zagranicznej i bić monety, która była symbolem suwerenności, a także
decydować o wprowadzeniu nowych ceł. Sekularyzacja państwa krzyżackiego
odbierała papiestwu i cesarstwu pretekst do roszczeń w sprawie zwierzchnictwa
nad tymi terenami. Albrecht nie mógł już liczyć na poparcie swoich dawnych
sojuszników. Przestało istnieć wrogie Polsce państwo zakonne.
W świadomości historycznej Polaków traktat krakowski z 1525 r.
nierozerwalnie łączy się z hołdem złożonym przez Albrechta Hohenzollerna
Zygmuntowi Staremu na Rynku Głównym w Krakowie. Wydarzenie to stało się
tematem obrazu namalowanego przez Jana Matejkę pod koniec XIX wieku.
Obraz pokazuje ludność zgromadzoną na rynku, która radośnie wyraża swoją
aprobatę wobec zakończonego konfliktu z Krzyżakami, wiwatuje na cześć króla
i księcia. Pogodną atmosferę zakłóca postać błazna królewskiego - Stańczyka,
który nie podziela radości zebranych, nie cieszy się z rezultatu wojny. Malarz,
ukazując zachowanie tej postaci, zasugerował widzom bardziej krytyczny
stosunek do wydarzeń 1525 r. Pogrążony w myślach Stańczyk wydaje się
przewidywać przyszłość - późniejsze dzieje Prus Książęcych.
Jakie konsekwencje przyniósł Polsce traktat krakowski?
Rozważania na temat konsekwencji traktatu krakowskiego należy
rozpocząć od stwierdzenia, że przez cały XVI wiek istniały szanse na integrację
Prus Książęcych z Koroną. Analizując rozwój stosunków między Prusami
Książęcymi a Polską, należy zwrócić uwagę na wzajemne kulturowe
i gospodarcze oddziaływania tych obszarów. Prusy Książęce odegrały bardzo
ważną rolę w rozwoju polskiej reformacji, a obszar ten z kolei był pod
przemożnym wpływem polskiego odrodzenia. Albrecht Hohenzollern był
mecenasem kultury. Łączyła go przyjaźń z Andrzejem Fryczem Modrzewskim.
W Królewcu często przebywali Mikołaj Rej i Jan Kochanowski. W oficynach
wydawniczych w Królewcu drukowano pisma reformacyjne w języku polskim.
Ukazało się tu pierwsze polskie wydanie Nowego Testamentu. Znaczna część
szlachty pruskiej opowiadała się za integracją Prus Książęcych z Polską, widząc
w niej szansę na zrównanie w prawach ze szlachtą polską i korzyści
Poziom rozszerzony
20
ekonomiczne związane ze ściślejszymi kontaktami handlowymi z państwem
Jagiellonów. Niestety, tych szans nie wykorzystano.
Zygmunt August zapoczątkował decyzje, które zmieniały postanowienia
traktatu bądź łagodziły warunki postawione Hohenzollernom w 1525 r.
Obawiając się działań książąt Rzeszy przeciwko jego planom wobec Inflant,
dopuścił linię elektorską Hohenzollernów do lenna. Po śmierci Albrechta
Hohenzollerna władzę w Prusach Książęcych objął jego syn Albrecht Fryderyk.
Złożył on hołd lenny Stefanowi Batoremu, ale nie przeszkodziło mu
to w popieraniu buntu Gdańska przeciw królowi. Wobec zbliżającej się wojny
z Rosją, dążąc do zażegnania tego konfliktu i zapewnienia sobie środków
finansowych potrzebnych na prowadzenie działań zbrojnych, Stefan Batory
pozwolił, aby stryjeczny brat księcia pruskiego - margrabia brandenburski objął
kuratelę nad umysłowo chorym Albrechtem Fryderykiem. Z kolei Zygmunt III
Waza w 1611 r. podjął decyzję, w wyniku której ówczesny elektor brandenburski
i jego sukcesorzy zostali uznani za następców obłąkanego księcia. Takie
rozwiązanie może tłumaczyć (nie usprawiedliwiać) zaangażowanie Zygmunta III
Wazy w wojny z Rosją i Szwecją. Dziedziczna władza Brandenburczyków
w Prusach Książęcych została w ten sposób oficjalnie i ostatecznie
zatwierdzona.
W czasie potopu szwedzkiego król Szwecji Karol Gustaw zaoferował
księciu pruskiemu Wielkopolskę w zamian za pomoc militarną. W 1656 r. został
podpisany traktat w Radnot pomiędzy Szwecją, Brandenburgią, Siedmiogrodem
i Kozakami przewidujący rozbiór Rzeczypospolitej. Aby rozbić ten sojusz,
w 1657 r. Polska zaoferowała elektorowi brandenburskiemu podpisanie układu,
w którym zrzekłaby się zwierzchnictwa nad Prusami Książęcymi. Warunki
zostały przyjęte i na mocy traktatów welawsko-bydgoskich elektorzy
brandenburscy stali się suwerennymi władcami w Prusach Książęcych. O tym,
że nadal wielu mieszkańców Prus Książęcych nie porzucało nadziei
na przekreślenie postanowień tego traktatu świadczy postawa pułkownika
Chrystiana Kalksteina, który zapłacił życiem za wierność idei ściślejszego
związania Prus z Polską. Plany odzyskania Prus Książęcych snuł Jan III
Sobieski. Ziemie te miały stać się dziedziczną własnością rodziny Sobieskich.
Niesprzyjająca sytuacja międzynarodowa i kolejna wojna z Turcją przekreśliły
te plany. Przytoczone powyżej fakty pokazują, że decyzje polskich władców
dotyczące Prus Książęcych były uwarunkowane sytuacją międzynarodową oraz
układem sił politycznych w Rzeczypospolitej.
W 1701 r. władca Brandenburgii koronował się na króla Prus. W ten
sposób doszło do połączenia panowania w Prusach Książęcych i Brandenburgii.
Powstało nowe państwo, Królestwo Pruskie, które pod rządami Fryderyka II
zwanego Wielkim, sprawującego władzę w duchu absolutyzmu oświeconego,
stało się jednym z głównych mocarstw Europy. Prowadzące politykę ekspansji
Królestwo Prus należało do inicjatorów rozbiorów Polski. W 1772 r. do Prus
przyłączono Prusy Królewskie (bez Gdańska i Torunia) i położoną nad Notecią
Poziom rozszerzony
21
część Wielkopolski. W wyniku II rozbioru Prusy zabrały Polsce resztę ziem
w Wielkopolsce oraz Gdańsk, Toruń i ziemię płocką. W 1795 r. do Prus
włączono część Mazowsza z Warszawą, Podlasie i obszar rozciągający się aż po
Niemen. Rozbiory były końcem Rzeczypospolitej szlacheckiej. Stańczyk
na obrazie Jana Matejki oczyma wyobraźni dostrzegał ten tragiczny finał.
Na temat przyczyn upadku Polski wypowiadało się wielu historyków.
Ich poglądy kształtowane były przez osobiste doświadczenia i aktualną sytuację
polityczną. Żyjący w drugiej połowie XIX wieku Michał Bobrzyński,
reprezentant historycznej szkoły krakowskiej, uważał, że słabość wewnętrzna
Polski, która doprowadziła do upadku państwa, przejawiła się już przy
podpisywaniu
traktatu
krakowskiego.
Pod
wpływem
prac
Michała
Bobrzyńskiego Jan Matejko kształtował swoje spojrzenie na wydarzenia 1525 r.
Obaj - historyk i malarz - wpłynęli na ugruntowanie wśród znacznej części
polskiego społeczeństwa negatywnego stosunku do traktatu krakowskiego.
W obronie twórców traktatu wystąpił Zygmunt Wojciechowski. Uważał, że nie
można oceniać wydarzeń wcześniejszych poprzez wydarzenia, które miały
miejsce ponad dwa wieki później. Na nasze postrzeganie roku 1525 nie powinna
wpływać wiedza o losach Prus Książęcych w późniejszych stuleciach.
Przychylam się do opinii Zygmunta Wojciechowskiego i uważam,
że w ówczesnej sytuacji politycznej zawarcie traktatu krakowskiego było
korzystne dla Polski, gdyż stwarzało możliwości prawne do zespolenia dawnych
ziem krzyżackich z Polską. Twórcy traktatu nie mogą ponosić odpowiedzialności
za błędy polityki polskiej w kolejnych stuleciach. Henryk Samsonowicz
podkreślił, że traktat krakowski był pierwszym w Europie układem, jaki został
zawarty pomiędzy protestanckim księciem a katolickim monarchą i stanowił
uznanie prawa „heretyków” do posiadania własnego państwa. Traktat
krakowski był rozwiązaniem kompromisowym, a dla współczesnych może być
przykładem poszukiwania metod pokojowego współżycia skonfliktowanych
stron.
Poziom rozszerzony
22
CZĘŚĆ III
ZADANIE ROZSZERZONEJ ODPOWIEDZI (20 punktów)
Zadanie 24. (20 pkt)
Zadanie zawiera dwa tematy. Wybierz jeden z nich do opracowania.
Temat I
Scharakteryzuj przyczyny i skutki traktatu krakowskiego z 1525 r. dla Rzeczypospolitej
w XVI - XVIII w.
Temat II
Scharakteryzuj
problem
Prus
Wschodnich
w
stosunkach
polsko-niemieckich
w XX wieku.
Wybieram temat: II
Prusy Wschodnie to nazwa części Królestwa Pruskiego, a następnie
zjednoczonych w XIX wieku Niemiec. Prowincja Prusy Wschodnie powstała
z Prus Książęcych oraz części terytorium Polski (Prus Królewskich
i Warmii).
Ze względu na bliskość Morza Bałtyckiego i na drogi handlowe wiodące
do portów był to ważny obszar, który stał się miejscem rywalizacji Polski,
Niemiec, Litwy i Rosji. Zmiany terytorialne na tym obszarze w XX wieku były
wywołane decyzjami podejmowanymi w wyniku dwóch wielkich wojen - I i II
wojny światowej.
Prusy Wschodnie były peryferyjną, słabo rozwiniętą gospodarczo
prowincją państwa niemieckiego. Wraz z rozwojem dróg żelaznych tysiące ludzi
podążało na Zachód w poszukiwaniu pracy - do Zagłębia Ruhry, do Westfalii.
Wśród nich było wielu Mazurów z Prus i Warmiaków, najbardziej zaradnych
i przedsiębiorczych, wykazujących inicjatywę w walce o lepsze warunki życia
dla siebie i swoich rodzin. Stanowili oni siłę roboczą dla prężnie rozwijającego
się na przełomie XIX i XX w. przemysłu niemieckiego.
Początek I wojny światowej wydobył tę prowincję z zapomnienia. Stała się ona
teatrem działań wojennych. W sierpniu 1914 r. rozegrała się między wojskami
niemieckimi i rosyjskimi bitwa pod Tannenbergiem (niedaleko Grunwaldu, co
podkreślała propaganda niemiecka). To zwycięstwo nad Rosjanami miało
wymazać z pamięci Niemców porażkę, jaką poniosły w 1410 r. wojska
krzyżackie pokonane przez Polaków i Litwinów. Wśród tych, którzy oddali pod
Tannenbergiem życie za cesarza i cara, było wielu Polaków zmobilizowanych do
armii zaborczych. I wojna światowa zakończyła się klęską Niemiec
i jednoczesnym odrodzeniem państwa polskiego. Najważniejszą kwestią dla
Polski stała się sprawa ustalenia granic. Ostateczne decyzje konferencji
pokojowej wprowadzono do traktatu podpisanego w Wersalu 28 VI 1919 r.
Nr zadania
25.
Maks. liczba pkt
20
Wypełnia
egzaminator!
Uzyskana liczba pkt
Poziom rozszerzony
23
Na Warmii i Mazurach oraz Powiślu plebiscyty miały rozstrzygnąć, jaką
przynależność państwową wybierze mieszkająca tam ludność. Wyniki
plebiscytów z 11 lipca 1920 r. były niekorzystne dla Polski. Do istotnych
przyczyn przegranej można zaliczyć fatalny termin (w lipcu 1920 r. podchodziły
pod Warszawę wojska radzieckie), pozostawienie na terenie plebiscytowym
dotychczasowej administracji, słabą organizację ruchu polskiego, nikłe
zainteresowanie Polski sytuacją na tym obszarze. W dniu głosowania napłynęło
z Niemiec wiele osób, które na terenach plebiscytowych urodziły się, ale od lat
tu nie mieszkały. Na kartkach do głosowania wydrukowano napisy „Prusy
Wschodnie” i „Polska”. Ludzie mieli do wyboru kraj ojczysty i nieznane
państwo - Polskę. Bardzo silną agitację za przynależnością tego obszaru
do Niemiec prowadziło duchowieństwo ewangelickie. Działacze mazurscy
prosili o wsparcie premiera Witosa, który miał stwierdzić, że z powodu kilku
Polaków nie będzie prowadził wojny z Niemcami.
Republika Weimarska z jej chaosem politycznym, inflacją, biedą,
tysiącami bezrobotnych postrzegana była krytycznie w rozmaitych kręgach
społecznych. Polacy domagali się, niestety bezskutecznie, od władz Republiki
Weimarskiej
realizacji
przyrzeczeń,
którymi
szafowano
w
okresie
przedplebiscytowym. W latach Wielkiego Kryzysu dla mieszkańców Prus
Wschodnich atrakcyjne były hasła nazistowskie, szczególnie dla bezrobotnych
i biedoty, ale także dla mieszkającej tu arystokracji niemieckiej, która obawiała
się efektów radykalizacji poglądów społecznych.
W połowie lat 30. XX wieku ukazała się w Polsce książka Melchiora
Wańkowicza „Na tropach Smętka”, która po raz pierwszy zwróciła uwagę
społeczeństwa polskiego na Mazury. Autor podawał w niej liczne przykłady
szykanowania Polaków przez władze niemieckie na terenie Prus Wschodnich,
a także wskazywał na polskie ślady na tym obszarze. Książka ta, ciesząca się
dużą popularnością wśród czytelników, zachęcała do odwiedzenia Warmii
i Mazur, budziła emocjonalną potrzebę lepszego poznania tych ziem i ich
mieszkańców. Niektórzy z nich (np. Michał Kajka) byli wytrwałymi piewcami
uroków mazurskiego krajobrazu i polskości tego obszaru. Do wypraw
na Mazury (czyli za granicę!) zachęcał także chwilowo cieplejszy klimat
stosunków politycznych między Warszawą a Berlinem. W 1934 r. została
podpisana polsko-niemiecka deklaracja o niestosowaniu przemocy w stosunkach
wzajemnych. Hitler w ten sposób, nie rezygnując z możliwości rewizji granicy
wschodniej w przyszłości, wychodził z izolacji politycznej w Europie. Stosunki
polsko-niemieckie już wkrótce uległy zmianie. W końcu 1938 r. zostały
sformułowane żądania niemieckie wobec Polski. Niemcy chciały przyłączyć
Wolne Miasto Gdańsk i przeprowadzić eksterytorialną autostradę do Prus
Wschodnich. W zamian za zgodę Polski oferowały przedłużenie deklaracji
o niestosowaniu przemocy. Na żądania niemieckie Polska dała odpowiedź
odmowną.
Poziom rozszerzony
24
Od pierwszych dni września 1939 r. aresztowania objęły działaczy
najmocniej zaangażowanych w ruch polski - nauczycieli, instruktorów
harcerskich, dziennikarzy. Wielu z nich trafiło do obozów koncentracyjnych
(np. do Sztutowa zlokalizowanego w pobliżu Gdańska). Mężczyźni wbrew
własnej woli byli wcielani do Werhmachtu. Ofensywa zimowa Armii Czerwonej
wkraczającej w styczniu 1945 r. na teren wrogiego państwa dostarczyła
żołnierzom okazji, by dać upust nienawiści i powetować zbrodnie hitlerowskie.
Jak zawsze, także i w tym przypadku najbardziej ucierpiała ludność cywilna.
Ofiarami mordów padała zarówno ludność niemiecka, jak i Polacy mieszkający
na tych terenach.
Już na konferencji w Jałcie w lutym 1945 r., gdy dyskutowano sprawę
terytorium Polski i przesunięcia jej granic na zachód, w centrum uwagi stanął
forsowany przez stronę radziecką postulat odzyskania przez państwo polskie
ziem po Odrę i Nysę. Ostateczne rozstrzygnięcia zapadły po wojnie,
w Poczdamie w sierpniu 1945 r. Od tego momentu wiadomo było, że w obrębie
państwa polskiego znajdzie się część Prus Wschodnich i ówczesny rząd nowej
Polski przygotowywał się do ich objęcia. Chociaż formalnie administracji
polskiej przekazano władzę w maju 1945 r., nie oznaczało to polskiej kontroli
nad całym terenem. Władzom sowieckim wolno było wywozić mienie z Prus.
Armia Czerwona wcielała mężczyzn do batalionów kierowanych na wschód
do przymusowej pracy. Dla wielu mieszkańców ziem pruskich - szczególnie
tych, którzy zdążyli ewakuować się przed nadejściem frontu (nieraz
w tragicznych okolicznościach, o czym pisał w jednej ze swych powieści Günter
Grass) - w proch rozsypała się wielowiekowa przeszłość. Arystokratyczne rody
niemieckie mieszkały tu często od kilku stuleci, jak np. Dönhoffowie. Pozostała
im pamięć o miejscach, które Marion Dönhoff (znana rzeczniczka pojednania
polsko-niemieckiego) nazwała w swych wspomnieniach „miejscami, których
nazwy nikt nie wymienia”.
Przez dziesiątki lat mówiono tylko o wyzwoleniu Warmii i Mazur.
Większość ludności, która przeżyła 1945 r. nie mieszka już na tym terenie. Jedni
zostali wysiedleni zgodnie z decyzjami międzynarodowymi, inni - narażeni
na akty gwałtów, grabieży i bezprawia ginęli lub sami podejmowali decyzję
o wyjeździe. W 1946 r. rząd wydał dekret o mieniu poniemieckim
i opuszczonym, a wkrótce - dekret o zagospodarowaniu Ziem Odzyskanych.
Nie było w nich mowy o tych, których nazywano autochtonami. W praktyce
oznaczało to, że mienie mazurskie to też mienie poniemieckie. Poza tym
na obszar Warmii i Mazur po wojnie napływały rzesze szabrowników. Obok
naturalnych trudności, jakie sprawiało usuwanie powojennych zniszczeń, bardzo
silne były reakcje na wszystko, co obce. Niechęć wzbudzały nie tylko krzyżackie
zamki,
ale
nawet
czerwona
dachówka,
tak
nieodłącznie
związana
z tym krajobrazem. W opinii zwykłych ludzi piętno niemieckości nosiła cała
ludność autochtoniczna wyrzucona z własnych domów, ograbiona przez
szabrowników, skazana na nędzę i głód.
Poziom rozszerzony
25
Warmia i Mazury były po wojnie obszarem wielkiej migracji i wymiany
ludności. Zaczęły tu przybywać grupy przesiedleńców - repatriantów,
np.
z
Wołynia,
z
Wileńszczyzny,
którzy
mieli
przyczynić
się
do zagospodarowania Ziem Północnych. Repatriantom towarzyszyło poczucie
niesprawiedliwości,
wyobcowania,
tymczasowości,
poczucie
krzywdy
i wydziedziczenia. Wielu z nich walczyło po stronie zwycięskiej koalicji
antyhitlerowskiej, a po wojnie utracili dom i ojczyznę. Takie nastroje
nie sprzyjały budowaniu atmosfery zaufania i współpracy między ludnością
przybyłą i autochtonami. Kolejni przybysze trafili na Ziemie Północne, gdy
władze zastosowały w ramach Akcji Wisła zasadę odpowiedzialności zbiorowej,
przesiedlając Ukraińców i Łemków z ich rodzimych okolic, gdzie działała UPA.
Nieuregulowanie
praw
własności
do
indywidualnych
gospodarstw
obejmowanych przez przesiedleńców stwarza do dziś istotne problemy.
Głównym celem polskiej polityki zagranicznej po II wojnie światowej było
uznanie polskiej granicy północnej i zachodniej przez Niemcy. Polska zawarła
traktat o granicy z NRD w 1950 r. w Zgorzelcu. Natomiast RFN Ziemie
Zachodnie i Północne uważała za tereny niemieckie znajdujące się pod polską
administracją. Gdy w RFN kanclerzem został Willy Brandt zmienił się kurs
polityki niemieckiej i w 1970 r. podpisano polsko-niemiecki układ
o podstawach normalizacji we wzajemnych stosunkach, w którym obie strony
podkreśliły, że nie mają żadnych roszczeń terytorialnych wobec siebie.
Nawiązano także stosunki dyplomatyczne między Warszawą i Bonn.
Władze polskie w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych kładły
nacisk na integrację obszaru dawnych Prus Wschodnich z Macierzą. Służyła
temu organizacja wielkich imprez, np. Zlotów Grunwaldzkich czy obchody Roku
Kopernikowskiego. W swym podstawowym założeniu miały one przede
wszystkim odgrywać rolę politycznej manifestacji wierności młodzieży ideom
socjalistycznym. Należy jednak przyznać, że w znacznym stopniu przyczyniły się
do popularyzacji wiedzy o tym terenie i pozostawiły trwałe efekty gospodarcze,
np. nowe obiekty turystyczne.
W 1990 r. do udziału w konferencji „4+2” przygotowującej zasady
zjednoczenia NRD i RFN zaproszono też Polskę. Zjednoczone Niemcy
ostatecznie zagwarantowały nienaruszalność granicy z Polską. Wkrótce Niemcy
poparły nasze starania o przystąpienie do Unii Europejskiej.
Obecnie budzą niepokój dążenia Niemców mieszkających w Prusach
Wschodnich przed 1945 r. do odzyskania dawnych posiadłości lub otrzymania
odszkodowań za utracone mienie. Bardzo ważne jest stanowisko rządu
niemieckiego w tej sprawie. Nie popiera on tych dążeń.
Uważam, że problem Prus Wschodnich w polityce polsko-niemieckiej
to cząstka problemu, jaki stwarzają w polityce europejskiej obszary
wieloetniczne, wielokulturowe, które pod wpływem zewnętrznych decyzji
zmieniały przynależność państwową. Wszelkie jednostronne postrzeganie tych
problemów jest błędem. Do obiektywnej oceny potrzebna jest dobra wola dwóch
Poziom rozszerzony
26
stron i pamięć o tym, że poczucie krzywdy ma zawsze subiektywny wymiar.
Można przyjąć, że najlepszy początek temu wzajemnemu zrozumieniu dany
został przez biskupów polskich, którzy w 1965 r. w liście do biskupów
niemieckich pisali „przebaczamy i prosimy o przebaczenie”. Symbolem
pojednania polsko-niemieckiego jest przekazanie sobie znaku pokoju przez
Helmuta Kohla i Tadeusza Mazowieckiego podczas mszy odprawionej w 1989 r.
w Krzyżowej. Nad budowaniem niezafałszowanego obrazu przeszłości
w podręcznikach szkolnych pracuje wspólna polsko-niemiecka komisja
z udziałem wielu znanych historyków. Oprócz faktów historycznych, takich jak
rozpoczęcie II wojny światowej przez Niemcy w 1939 r., ważne są jednostkowe
doświadczenia ludzi uwikłanych w historię. Zgadzam się z opinią Marion
Dönhoff, dawnej mieszkanki Prus Wschodnich, która powiedziała, że na stosunki
polsko-niemieckie nie można patrzeć przez „wsteczne lusterko”.
Poziom rozszerzony
27
BRUDNOPIS

","solutions":[]}