{"id":"historia-2008-maj-matura-rozszerzona/zad/24","paper_id":"historia-2008-maj-matura-rozszerzona","number":"24","points":20,"ptype":"closed","subject":"historia","category":"matura","year":2008,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 24. (20 pkt)\nZadanie zawiera dwa tematy. Wybierz jeden z nich do opracowania.\nTemat I\nTrudne sąsiedztwo. Scharakteryzuj wpływ zagrożenia tureckiego na politykę Polski\ni Węgier w XVI i XVII wieku.\nTemat II\nPolska i Węgry wobec przełomowych wydarzeń w Europie w XX wieku. Scharakteryzuj\nprzemiany polityczne w Polsce i na Węgrzech w latach 1918-1956.\nWybieram temat:\nNr zadania\n22.A.\n22.B.\n23.\n24.\nMaks. liczba pkt\n1\n1\n1\n20\nWypełnia\negzaminator! Uzyskana liczba pkt\nPoziom rozszerzony\n22\nPoziom rozszerzony\n23\nPoziom rozszerzony\n24\nPoziom rozszerzony\n25\nPoziom rozszerzony\n26\nPoziom rozszerzony\n27\nBRUDNOPIS","answer":null,"answer_text":"Zadanie 24. (20 pkt)\nZadanie zawiera dwa tematy. Wybierz jeden z nich do opracowania.\nTemat I\nTrudne sąsiedztwo. Scharakteryzuj wpływ zagrożenia tureckiego na politykę Polski\ni Węgier w XVI i XVII wieku.\nTemat II\nPolska i Węgry wobec przełomowych wydarzeń w Europie w XX wieku. Scharakteryzuj\nprzemiany polityczne w Polsce i na Węgrzech w latach 1918-1956.\nWybieram temat: I\nRamy chronologiczne rozważań dotyczących problemu zagrożenia\ntureckiego w polityce Polski i Węgier w XVI i XVII wieku wyznaczają walki\nz Portą za panowania Władysława Jagiellończyka na Węgrzech i Jana\nOlbrachta w Polsce oraz podpisanie pokoju w Karłowicach przez Turcję\nz przedstawicielami Ligi Świętej. Istotnym zagadnieniem, nad którym należy\nzastanowić się, jest wpływ zagrożenia tureckiego na pozycję Polski i Węgier\nw Europie i na wzajemne relacje między tymi państwami. Postaram się także\nodpowiedzieć na pytanie, jakie działania podejmowano w Polsce i na Węgrzech\nw celu zabezpieczenia się przed agresją ze strony Imperium Osmańskiego\ni czy były one skuteczne. `\nZagrożenie Węgier ekspansją turecką pojawiło się już pod koniec\nXIV wieku. Wówczas walka z Turkami w Europie była pojmowana jako obrona\ncałości chrześcijaństwa przed ekspansją islamu. W bitwie pod Warną w 1444 r.\nzginął król Polski i Węgier, Władysław. Problem zagrożenia tureckiego przez\ndługi czas nie wzbudzał w Polsce większego zainteresowania, gdyż walki były\nprowadzone na obszarach odległych, a uwagę Polaków skupiało inne\nniebezpieczeństwo. Warto przypomnieć, że armia sułtana Mehmeda II zdobyła\nKonstantynopol (1453 r.) w przededniu wojny trzynastoletniej.\nPodporządkowanie przez Turków ważnej pod względem ekonomicznym\nMołdawii wywołało jednak bardziej zdecydowane reakcje ze strony polskiej.\nŻyznymi ziemiami Mołdawii interesowali się polscy panowie. Jan Olbracht,\nprzedsięwziął wyprawę, która zakończyła się niepowodzeniem. Klęska w lasach\nbukowińskich została przesadnie wyolbrzymiona, co znalazło odbicie\nw powiedzeniu „za króla Olbrachta wyginęła szlachta”. Warto wspomnieć,\nNr zadania\n22.A.\n22.B.\n23.\n24.\nMaks. liczba pkt\n1\n1\n1\n20\nWypełnia\negzaminator! Uzyskana liczba pkt\nPoziom rozszerzony\n22\nże aby wyprawa ta doszła do skutku król musiał nadać polskiej szlachcie\nprzywilej piotrkowski, który był jednym z ważnych elementów prawnych\nkształtujących demokrację szlachecką.\nDla Polski i Węgier jednym z najważniejszych czynników wpływających\nna stanowisko wobec Turcji były relacje z Habsburgami. W 1515 roku został\nzawarty w Wiedniu układ, na mocy którego miało dojść w przyszłości\ndo małżeństw między wnukami cesarza Maksymiliana I i dziećmi Władysława\nJagiellończyka. Król Węgier Władysław Jagiellończyk zmarł w następnym roku,\na dziedzicem tronu został jego małoletni syn Ludwik. Wykorzystali to magnaci\nwęgierscy, rozpoczynając walkę o uprzywilejowaną pozycję w państwie. Węgry\npogrążyły się w chaosie, co nie uszło uwagi jednego z najwybitniejszych\nwładców Turcji, sułtana Sulejmana II Wspaniałego. Rozpoczęła się długoletnia\nwojna, której tragicznym końcem była bitwa pod Mohaczem w 1526 roku. Nikły\nudział rycerstwa polskiego w tej bitwie potwierdza tezę, że Polska starała się\nzachować pokojowe stosunki z Turcją. Zygmunt I Stary zaabsorbowany innymi\nproblemami (zagrożenie ze strony Moskwy, ostatnia wojna z Krzyżakami)\nzawarł wieczysty pokój z Sulejmanem II Wspaniałym. W XVI wieku poczucie\nwspólnoty chrześcijańskiej Europy odchodziło w przeszłość. Wyraźnie\ndominowały już partykularne interesy poszczególnych państw. Bitwa pod\nMohaczem stała się kresem szans Jagiellonów na zbudowanie dynastycznego\nsojuszu w Europie Środkowej. Otworzyła dwa i pół wieku trwający konflikt\nmiędzy Portą Ottomańską a Habsburgami. Dla historii Węgier była punktem\nzwrotnym. Państwo węgierskie zostało podzielone na trzy części: zachodnią\ni północno-zachodnią zatrzymali Habsburgowie, środkową z Budą włączono\ndo Turcji, a wschodnia z Siedmiogrodem została lennem tureckim.\nWęgry, rozbite na trzy części, pogrążyły się na ponad półtora wieku\nw kryzysie ekonomicznym i politycznym. Habsburskie Królestwo Węgier stało\nsię praktycznie częścią cesarstwa. Z kolei terytorium, które znalazło się\nwe władzy Porty pod wpływem licznych represji uległo wyludnieniu. Walka\no przetrwanie nabierała tu także charakteru walki między dwoma cywilizacjami\n- chrześcijańską i muzułmańską. Natomiast władcy Siedmiogrodu zrezygnowali\nz tytułu królewskiego, poprzestając na godności księcia. Jednym z nich był\npóźniejszy król Polski Stefan Batory. Paweł Jasienica twierdzi, że Batory\nzabiegał o tron Polski, mając na względzie przede wszystkim interesy Węgier.\nDla władcy Siedmiogrodu zagarnięcie władzy w Rzeczypospolitej przez\nHabsburgów oznaczałoby oskrzydlenie przez nich terytorium Węgier i kres\nstarań o zjednoczenie i niepodległość kraju. Na obszarze Węgier szerzyła się\nreformacja, której przeciwnikami byli Habsburgowie. W efekcie tendencje\nniepodległościowe na Węgrzech znalazły wsparcie w obozie reformacyjnym.\nPoczątek XVII wieku przyniósł zadrażnienia w stosunkach polsko-\ntureckich. Powodowały je najazdy Tatarów (chanat krymski był lennem Turcji)\nna Rzeczypospolitą. Tatarzy brali ludność w jasyr, grabili mienie, palili\nzabudowania. Z drugiej strony Turcja miała pretensje o napady Kozaków na ich\nPoziom rozszerzony\n23\nposiadłości i interwencje możnowładców polskich w księstwach naddunajskich.\nDo wzrostu napięcia w stosunkach polsko-tureckich przyczyniła się także\nprohabsburska polityka króla Zygmunta III Wazy i jego poparcie udzielone\ncesarzowi w początkowym okresie wojny trzydziestoletniej. Interwencja\nlisowczyków, którzy uratowali Wiedeń oblężony przez wojska księcia\nsiedmiogrodzkiego Gabora Bethlena wzbudziła oburzenie w Stambule. Z kolei\npodjęta przez hetmana Stanisława Żółkiewskiego wyprawa do Mołdawii\nzakończyła się klęską wojsk polskich pod Cecorą. W następnym roku zagroził\nRzeczypospolitej potężny najazd wojsk tureckich, który został zatrzymany przez\nhetmana Karola Chodkiewicza pod Chocimiem.\nKilkanaście lat później król Władysław IV, wykorzystując osłabienie\nTurcji, planował rozpoczęcie wojny, ale zamiarom tym sprzeciwiła się szlachta.\nTatarzy, poddani tureccy, sprzymierzyli się z Chmielnickim. Z chwilą jednak,\ngdy powstanie na Ukrainie poparła Rosja, Turcy, aby nie dopuścić do jej\nwzmocnienia, zaczęli wspierać Rzeczypospolitą. Porta była także wyraźnie\nzainteresowana utrzymaniem państwa polsko-litewskiego w czasie potopu\nszwedzkiego. Stąd udział kontyngentu tatarskiego w walkach ze Szwedami\ni Brandenburczykami oraz ukaranie księcia siedmiogrodzkiego Jerzego\nRakoczego za jego udział w próbie rozbioru Polski.\nW 1672 r. Turcy zaatakowali Rzeczypospolitą; wojska tureckie podeszły\npod Kamieniec Podolski, którego obrońcy skapitulowali. Ten epizod wojen\nz Imperium Osmańskim został opisany w trzeciej części trylogii Henryka\nSienkiewicza pt. „Pan Wołodyjowski”. Następstwem klęski było zawarcie pokoju\nw Buczaczu, na mocy którego Rzeczpospolita utraciła Podole oraz województwa\nkijowskie i bracławskie, a także miała płacić coroczny haracz. Upokarzające\nwarunki traktatu zmobilizowały szlachtę do działania ponad podziałami\npolitycznymi. Sejm uchwalił podatki na zaciąg wojska i wkrótce Turcy zostali\nrozbici pod Chocimiem przez wojska polskie pod wodzą hetmana Jana\nSobieskiego, któremu to zwycięstwo utorowało drogę do tronu.\nPoczątkowo Jan III Sobieski był zwolennikiem sojuszu polsko-\nfrancuskiego, który wykluczał porozumienie z Habsburgami. Sytuacja jednak\nzdecydowanie zmieniła się, gdy wojska tureckie stanęły u wrót Wiednia. Jan III\nSobieski nie chciał zmarnować okazji do zabrania głosu na scenie europejskiej.\nPragnął powiększyć autorytet własny i państwa, którym rządził. Król Polski\npodejmując interwencję, mógł zapobiec wytworzeniu się w Europie opinii\no Rzeczypospolitej - biernej i zanarchizowanej, nadającej się jedynie\nna przedmiot polityki innych państw. Duże znaczenie dla podjęcia decyzji\no wzięciu udziału w odsieczy wiedeńskiej miało także dążenie króla\ndo prowadzenia zmagań z wrogiem poza granicami własnego kraju i z pomocą\noddziałów niemieckich i cesarskich. W 1683 roku zjednoczone siły polsko-\nniemiecko-austriackie pokonały dowodzoną przez wezyra Kara Mustafę armię\nturecką. Wiktoria wiedeńska uważana jest za jeden z największych triumfów\npolskiego oręża (głównie husarii) i zyskała w XVII wieku sławę największego\nPoziom rozszerzony\n24\nzwycięstwa chrześcijan nad Turkami. W liście do papieża król, parafrazując\nsłynne powiedzenie Juliusza Cezara, napisał: „przybyłem, zobaczyłem, a Bóg\nzwyciężył”. Wkrótce zawiązano Ligę Świętą, sojusz Rzeczypospolitej, papiestwa,\ncesarstwa i Wenecji, którego celem było usunięcie Turków z Europy. O sukcesie\nLigi Świętej zadecydowało zajęcie wschodniej części Węgier przez wojska\ncesarskie, co oznaczało wyzwolenie tego obszaru spod panowania tureckiego.\nWojnę zakończył pokój w Karłowicach zawarty w 1699 roku. Na jego mocy\ncesarz stał się dziedzicznym władcą całych Węgier, a Rzeczpospolita odzyskała\nPodole i część Ukrainy.\nZgadzam się z opinią Zbigniewa Wójcika, że Karłowice były\nprzypieczętowaniem klęski Turków pod Wiedniem, a w miejsce trzywiekowego\nprawie problemu europejskiego - jak obronić się przed Turcją, powstał nowy -\njak ją zlikwidować i podzielić się łupami. Tak zrodziła się w polityce\neuropejskiej tak zwana kwestia wschodnia, która będzie stanowiła jedno\nz ważniejszych zagadnień dziejów powszechnych w następnych wiekach.\nWarto zwrócić uwagę, że bezpośrednie sąsiedztwo z Imperium Osmańskim\nmiało dla Polski i Węgier także - poza politycznym - znaczenie gospodarcze\ni kulturalne. Z Turcji i przez Turcję importowano korzenie, dywany, broń,\na eksportowano wyroby rodzime i pochodzące z Europy Zachodniej. Przenikały\ndo obu krajów także wpływy kultury tureckiej. Polski szlachecki strój męski\nzawierał elementy wzorowane na tureckich. W języku polskim i węgierskim jest\nwiele słów pochodzenia tureckiego. Nastąpiła wyraźna fascynacja szlachty\nkulturą orientalną, która przetrwała okres wojen polsko-tureckich. Masy\nszlacheckie,\nchętnie\nprzyjmując\nzaszczytną\nrolę\nnarodu\nwybranego,\npielęgnowały podsycany przez Kościół mit o Polsce jako „przedmurzu\nchrześcijaństwa”. Stał się on jednym z elementów kultury sarmackiej.\nW stosunkach Rzeczypospolitej z Portą można zauważyć dwa różniące się\nokresy. W XVI wieku relacje między państwami są pokojowe, choć nie były\nwolne od chwilowych napięć. W XVII wieku dochodzi do otwartych starć\nzbrojnych. Jedną z przyczyn było bezpośrednie zagrożenie terytorium Polski\nprzez Turków. Istotne znaczenie miała także aktualna sytuacja międzynarodowa\nnp. wojna trzydziestoletnia. Obrona przed zagrożeniem tureckim zbliżała\nRzeczypospolitą do Habsburgów, oddalała od sojuszu z Francją.\nSkutki ekspansji tureckiej dla Węgier okazały się tragiczne już w pierwszej\npołowie XVI wieku. Węgrzy, mimo podziału terytorium, nigdy nie stracili\npoczucia jedności narodowej i przez następne stulecia wykorzystali wszystkie\nmożliwości, by walczyć o wyzwolenie i zjednoczenie. Wśród Węgrów żywa była\nwciąż tradycja jednego państwa. Dążąc do jego odrodzenia Węgrzy nieraz\nstawali przeciw wojskom polskim, jak np. w czasie wojny trzydziestoletniej\ni potopu szwedzkiego. Należy jednak zaznaczyć, że w społeczeństwie polskim\npowszechna była sympatia do Węgrów, których ceniono za waleczność\ni rozumiano ich dążenia niepodległościowe. Rzeczpospolita obroniła się przed\nPoziom rozszerzony\n25\nekspansją turecką i wyszła ze zmagań z Portą opromieniona sławą pogromcy\nImperium Osmańskiego. Państwo polskie nie wykorzystało jednak wiktorii\nwiedeńskiej dla umocnienia swej pozycji międzynarodowej i przezwyciężenia\nsłabości wewnętrznej. Pod koniec XVIII wieku Rzeczpospolita podzieliła los,\njaki spotkał Węgry w XVI wieku.\nPoziom rozszerzony\n26\nWybieram temat: II\nWiek XX jest często nazywany stuleciem przemocy. Doszło w nim\ndo dwóch wojen światowych, licznych rewolucji, narodzin, rozwoju oraz upadku\nzbrodniczych systemów ideologicznych - faszyzmu i komunizmu. Te wydarzenia\ni procesy nie ominęły Polski oraz Węgier.\nPorażki na frontach I wojny światowej i pogorszenie sytuacji\ngospodarczej stały się w monarchii austro-węgierskiej pożywką dla ruchów\nniepodległościowych\ni\nźródłem\npopularności\nprogramów\nradykalnych.\nW październiku 1918 roku rozpoczął się rozkład Austro-Węgier. Już w tym\nsamym miesiącu Polacy przejęli kontrolę nad Galicją. Na Węgrzech,\nna początku listopada, proklamowano Republikę Węgierską. Zwycięska ententa\ntraktowała Węgry jako państwo pokonane, które musiało uznać suwerenność\nnarodów rządzonych dotąd przez Węgrów (Rumunów, Chorwatów, Słowaków).\nNa Węgry wrócili jeńcy z Rosji, którzy przeżyli tam rewolucję. Pod ich wpływem\npowstawała Węgierska Republika Rad z Belą Kunem na czele. Rozpoczęto\nnacjonalizację przemysłu i ziemi oraz wprowadzono terror wobec przeciwników\npolitycznych. Sytuacja ta zaniepokoiła ententę. Zaczęła ona wspierać\nkontrrewolucyjną armię węgierską i Rumunów, którzy w ramach interwencji\nwkroczyli do Budapesztu. Węgierska Republika Rad upadła, a Węgry pozostały\n„królestwem bez króla” rządzonym przez regenta Miklosa Horthy’ego.\nWprowadził on na Węgrzech system rządów autorytarnych. Ograniczył rolę\nparlamentu, zwalczał opozycję, nie miał jednak ambicji totalitarnych. W 1920\nroku ententa podpisała traktat pokojowy z Węgrami w Trianon. Węgry utraciły\n70% swego terytorium przedwojennego, głównie na rzecz Czechosłowacji\n(Słowacja i Ruś Zakarpacka), Królestwa SHS (Wojwodina) i Rumunii\n(Siedmiogród). Poza granicami znalazło się ponad 3 miliony rdzennych\nMadziarów. Trauma trianońska określała węgierską świadomość narodową\nna następne dziesięciolecia. Rewizja postanowień traktatu pokojowego z 1920\nroku, dążenie do zjednoczenia ziem i narodu znalazły wyraz w polityce\nzagranicznej kolejnych rządów węgierskich.\nSytuacja polityczna na ziemiach polskich po I wojnie światowej\nkształtowała się w innej atmosferze niż na Węgrzech. Polskie aspiracje\nniepodległościowe cieszyły się otwartym poparciem ententy od 1917 roku.\nW kilku ośrodkach powstały Rady Delegatów Robotniczych i Żołnierskich,\nale postawa ogółu społeczeństwa nie pozwoliła na rozprzestrzenienie się ich\nwładzy. Rosję Radziecką postrzegano w Polsce nie tylko jako wroga\nideologicznego, lecz również jako agresora zagrażającego odzyskanej z takim\ntrudem niepodległości. Przed władzami Polski stały bardzo istotne problemy\nwalki o kształt terytorialny państwa oraz trudności związane ze scaleniem\nobszarów stanowiących dotąd terytoria trzech różnych państw. Większość\nspołeczeństwa polskiego opowiedziała się za demokratyczną formą rządów.\nPoziom rozszerzony\n27\nKonstytucja z marca 1921 roku zawierała zasadę podziału władzy\ni odpowiedzialności rządu przed sejmem, ograniczała rolę prezydenta. Niestety,\ndemokratyczny ustrój okazał się słaby, dochodziło do częstych zmian rządów.\nW Polsce i na Węgrzech demokracja miała w latach dwudziestych wątłe\npodstawy rozwoju. Na Węgrzech decydowała o tym obawa przed komunizmem\noraz silny nacjonalizm i nastroje rewanżu za traktat w Trianon; w Polsce -\ngłównie tendencje autorytarne zarówno w środowisku piłsudczykowskim,\njak i wśród przywódców najsilniejszej partii politycznej, Narodowej Demokracji.\nZ tych powodów przez cały okres międzywojenny utrzymywał się na Węgrzech\nautorytarny reżim Horthy’ego, a w Polsce w 1926 r. doszło do wojskowego\nzamachu\nstanu\ndokonanego\nprzez\nJózefa\nPiłsudskiego.\nPrawne\nusankcjonowanie\nautorytarnego\nsystemu\nsprawowania\nwładzy\nw II Rzeczypospolitej nastąpiło po wprowadzeniu konstytucji kwietniowej.\nStanowiła ona, że prezydent, a nie naród, jest źródłem władzy państwowej\ni ponosi odpowiedzialność jedynie „przed Bogiem i historią”. Wydarzenia\nte\nwpisują\nsię\nw\nogólnoeuropejski\nkryzys\ndemokracji\nw\nokresie\nmiędzywojennym.\nPod koniec lat trzydziestych cała Europa Środkowa stanęła w obliczu\nekspansjonizmu niemieckiego. Jesienią 1938 r. Węgry, lawirując między\nNiemcami, Związkiem Radzieckim i Francją, starały się odzyskać przynajmniej\nczęść utraconych terytoriów. Na mocy pierwszego arbitrażu wiedeńskiego,\ndzięki poparciu Hitlera, Węgry zaanektowały sporne terytorium południowej\nSłowacji i Ruś Zakarpacką. W tym samym czasie, złamany układem\nmonachijskim, rząd czechosłowacki przyjął wysunięte przez Polskę żądanie\noddania Zaolzia. Pretensje polskie do Zaolzia nie były bezpodstawne,\nale przyłączenie go w takich okolicznościach wytwarzało fałszywy obraz Polski\njako sojusznika III Rzeszy. W październiku 1938 roku III Rzesza wysunęła\npropozycję\nwłączenia\ndo\nNiemiec\nWolnego\nMiasta\nGdańska\nwraz\nz eksterytorialną szosą i linią kolejową między Prusami Wschodnimi\ni Pomorzem niemieckim w zamian za przedłużenie polsko-niemieckiego układu\no nieagresji i wejście Polski do paktu antykominternowskiego. Propozycja\nta wkrótce przybrała formę żądania, które strona Polska odrzuciła.\nW chwili wybuchu drugiej wojny światowej Węgry zachowały neutralność\ni Miklos Horthy odmówił przepuszczenia wojsk niemieckich przez terytorium\nwęgierskie oraz otworzył granicę węgierską przed polskimi uciekinierami.\nWęgrzy zaopiekowali się tysiącami Polaków, a za symbol polsko-węgierskiej\nprzyjaźni można uznać utworzone wtedy nad Balatonem polskie gimnazjum.\nDążąc do opanowania basenu Morza Śródziemnego, Niemcy starały się\nwzmocnić wpływy na Bałkanach. Latem 1940 roku skłoniły Rumunię\ndo odstąpienia dużej części Siedmiogrodu Węgrom (drugi arbitraż wiedeński).\nTo zdecydowało o przystąpieniu Węgier do Paktu Trzech. Warto jednak\nzaznaczyć, że Węgry były jedynym państwem w obrębie dominacji hitlerowskiej,\nPoziom rozszerzony\n28\nw którym działał system parlamentarny. Miklos Horthy był przeciwnikiem\nkomunistów, ale nie popierał także węgierskich nazistów - strzałokrzyżowców.\nChciał nawiązać kontakty z koalicją antyhitlerowską i wycofać Węgry z wojny.\nTymczasem Niemcy, wobec zbliżania się wojsk radzieckich, rozpoczęły okupację\nWęgier. Regent ustąpił, a władzę przejęli strzałokrzyżowcy, rozpoczynając okres\nterroru, który do dzisiejszego dnia uznawany jest za jedną z najczarniejszych\nkart w dziejach narodu węgierskiego.\nPolska po bohaterskiej obronie kraju w 1939 roku nie skapitulowała. Jako\nczłonek koalicji antyhitlerowskiej uczestniczyła w walkach na wszystkich\nfrontach\ndrugiej\nwojny\nświatowej.\nPolacy\nutworzyli\nRząd\nPolski\nna Uchodźstwie, a na terenie okupowanego kraju działała w podziemiu\nDelegatura Rządu na Kraj i walczyła Armia Krajowa.\nNa powojenne losy Polski i Węgier decydujący wpływ miał fakt\nwkroczenia na ich terytoria Armii Czerwonej i polityczne decyzje Wielkiej\nTrójki; Polacy i Węgrzy zostali „przydzieleni” Stalinowi. Narzucenie systemu\nkomunistycznego odbywało się w Polsce i na Węgrzech według podobnego\nscenariusza. Po zakończeniu wojny proklamowana została Węgierska Republika\nLudowa. Do 1947 roku silną pozycję zachowała tam Partia Drobnych Rolników,\nodpowiednik Polskiego Stronnictwa Ludowego Stanisława Mikołajczyka.\nWygrała ona pierwsze powojenne wybory na Węgrzech, ale jej przywódców\nzastraszano, aresztowano, a niektórych stracono. Sposób przejmowania władzy\nmałymi porcjami, stosowany w Europie Środkowo-Wschodniej przez partie\nkomunistyczne, nazwano „taktyką salami”. Represje dotknęły także Kościół\nkatolicki - prymas Węgier Jozsef Mindszenty został skazany, w pokazowym\nprocesie, na karę dożywotniego więzienia. W latach stalinowskich na czele\npartii komunistycznej na Węgrzech stanął Matyas Rakosi. Skala terroru\nkomunistycznego na Węgrzech była większa niż w Polsce. Ofiarą węgierskiej\nsłużby bezpieczeństwa padali działacze opozycyjni pod, najczęściej niesłusznym,\noskarżeniem o kolaborację z Niemcami.\nW Polsce, podobnie jak na Węgrzech, legalna opozycja została rozbita.\nStanisław Mikołajczyk opuścił Polskę. W 1948 roku powstała Polska\nZjednoczona Partia Robotnicza, której przywódcą został Bolesław Bierut -\nzwolennik powielania w Polsce wzorów radzieckich. Komuniści, sceptycznie\nodnoszący się do przymusowej kolektywizacji rolnictwa i uważający, że Polska\npowinna podążać swoją drogą do socjalizmu, zostali oskarżeni o odchylenie\nprawicowo-nacjonalistyczne i odsunięci od władzy (np. Władysław Gomułka).\nPod takim samym zarzutem Imre Nagy został usunięty z Biura Politycznego\nWęgierskiej Partii Komunistycznej. W Polsce pozycja Kościoła katolickiego była\no wiele silniejsza niż na Węgrzech, gdzie znaczną część społeczeństwa stanowili\nprotestanci. Prymas Stefan Wyszyński, podobnie jak prymas Mindszenty, został\naresztowany. Przebywał w różnych miejscach odosobnienia aż do 1956 roku.\nNa Węgrzech, tak jak w Polsce, forsowano także program rozbudowy przemysłu\nciężkiego. Warto nadmienić, że w przypadku gospodarki węgierskiej,\nPoziom rozszerzony\n29\npozbawionej rodzimych złóż rudy żelaza i węgla kamiennego, było to\nszczególnie nieuzasadnione ekonomicznie i przyniosło wielkie straty.\nJesienią 1956 losy Polski i Węgier związały się w dramatyczny sposób.\nXX Zjazd Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego (referat Nikity\nChruszczowa potępiający kult jednostki - Józefa Stalina), czerwcowe\nwystąpienie poznańskich robotników, wybór na I sekretarza Komitetu\nCentralnego PZPR Władysława Gomułki - to wydarzenia, które wywarły\nogromne wrażenie na węgierskiej opinii publicznej i stały się impulsem\ndo przemian w tym kraju. W październiku 1956 roku odbyła się w Budapeszcie,\npod pomnikiem bohatera Polski i Węgier - generała Józefa Bema,\ndemonstracja, której uczestnicy udzielili poparcia przemianom dokonującym się\nw Polsce oraz domagali się „węgierskiej drogi do socjalizmu”. Przywódcą\npowstania węgierskiego został Imre Nagy. Witold Jedlicki słusznie zauważył,\nże Władysław Gomułka obiecywał Nikicie Chruszczowowi zahamowanie\nprocesu demokratyzacji i położenie kresu dalszym żądaniom mas, natomiast\nImre Nagy był rzecznikiem mas i w ich imieniu wysuwał dalsze żądania. Na tym\npolegała różnica w postawie obu przywódców. Imre Nagy ogłosił wystąpienie\nWęgier z Układu Warszawskiego i wprowadzenie pluralistycznego systemu\npolitycznego, co spotkało się ze sprzeciwem strony radzieckiej i doprowadziło\ndo krwawej interwencji Armii Czerwonej. Największego wsparcia walczącym\nWęgrom udzieliła Polska. Pierwsze samoloty, które dotarły na Węgry z pomocą,\ngłównie z krwią i lekami, przyleciały właśnie z Polski. Po obaleniu rządów\nNagy’a powstał wierny Moskwie komunistyczny rząd Janosa Kadara. Historycy\nuważają, że Władysław Gomułka mógł rozegrać „kartę węgierską” dla\nwłasnych celów, szantażując wzburzone społeczeństwo polskie groźbą\npowtórzenia się u nas scenariusza węgierskiego.\nWarto zwrócić uwagę na kontekst międzynarodowy tragicznych wydarzeń\nwęgierskich 1956 roku. Wykorzystując fakt, że Związek Radziecki zajęty był\nsytuacją na Węgrzech, Izrael, Anglia i Francja zaatakowały Egipt w celu\nodzyskania kontroli nad Kanałem Sueskim. Agresja ta odwróciła uwagę\npolityków Zachodu od spraw węgierskich. Prezydent USA pozostawił Rosjanom\nwolną rękę w działaniach na Węgrzech.\nPołożenie geopolityczne Polski i Węgier w XX wieku stawiało przed tymi\npaństwami konieczność obrony swoich interesów w konfrontacji z dążeniami\npotężnych sąsiadów. Polska i Węgry wybierały różne drogi realizacji tego celu.\nW ostatecznym rezultacie przetrwały wielkie polityczne kataklizmy XX wieku\ni obecnie mogą podążać drogą demokratycznego rozwoju. Wspólne\ndoświadczenia polityczne wpływały na umocnienie przyjaźni między narodami.\nZnalazła ona wyraz w licznych wypowiedziach Polaków i Węgrów,\nnp. w wierszu Zbigniewa Herberta poświęconemu wydarzeniom na Węgrzech\nw 1956 roku, czy w słowach podziwu i uznania węgierskiego laureata literackiej\nNagrody Nobla Imre Kertesza dla twórczości polskiego pisarza Tadeusza\nBorowskiego.\nPoziom rozszerzony\n30\nBRUDNOPIS","solution":null,"image":"img/historia-2008-maj-matura-rozszerzona/zad-24.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":21,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":null,"text_source":"ocr","source_label":"Historia · Matura · maj 2008 (rozszerzona)","subject_label":"Historia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 24. (20 pkt)<br>Zadanie zawiera dwa tematy. Wybierz jeden z nich do opracowania.<br>Temat I<br>Trudne sąsiedztwo. Scharakteryzuj wpływ zagrożenia tureckiego na politykę Polski<br>i Węgier w XVI i XVII wieku.<br>Temat II<br>Polska i Węgry wobec przełomowych wydarzeń w Europie w XX wieku. Scharakteryzuj<br>przemiany polityczne w Polsce i na Węgrzech w latach 1918-1956.<br>Wybieram temat:<br>Nr zadania<br>22.A.<br>22.B.<br>23.<br>24.<br>Maks. liczba pkt<br>1<br>1<br>1<br>20<br>Wypełnia<br>egzaminator! Uzyskana liczba pkt<br>Poziom rozszerzony<br>22<br>Poziom rozszerzony<br>23<br>Poziom rozszerzony<br>24<br>Poziom rozszerzony<br>25<br>Poziom rozszerzony<br>26<br>Poziom rozszerzony<br>27<br>BRUDNOPIS</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 24. (20 pkt)<br>Zadanie zawiera dwa tematy. Wybierz jeden z nich do opracowania.<br>Temat I<br>Trudne sąsiedztwo. Scharakteryzuj wpływ zagrożenia tureckiego na politykę Polski<br>i Węgier w XVI i XVII wieku.<br>Temat II<br>Polska i Węgry wobec przełomowych wydarzeń w Europie w XX wieku. Scharakteryzuj<br>przemiany polityczne w Polsce i na Węgrzech w latach 1918-1956.<br>Wybieram temat: I<br>Ramy chronologiczne rozważań dotyczących problemu zagrożenia<br>tureckiego w polityce Polski i Węgier w XVI i XVII wieku wyznaczają walki<br>z Portą za panowania Władysława Jagiellończyka na Węgrzech i Jana<br>Olbrachta w Polsce oraz podpisanie pokoju w Karłowicach przez Turcję<br>z przedstawicielami Ligi Świętej. Istotnym zagadnieniem, nad którym należy<br>zastanowić się, jest wpływ zagrożenia tureckiego na pozycję Polski i Węgier<br>w Europie i na wzajemne relacje między tymi państwami. Postaram się także<br>odpowiedzieć na pytanie, jakie działania podejmowano w Polsce i na Węgrzech<br>w celu zabezpieczenia się przed agresją ze strony Imperium Osmańskiego<br>i czy były one skuteczne. `<br>Zagrożenie Węgier ekspansją turecką pojawiło się już pod koniec<br>XIV wieku. Wówczas walka z Turkami w Europie była pojmowana jako obrona<br>całości chrześcijaństwa przed ekspansją islamu. W bitwie pod Warną w 1444 r.<br>zginął król Polski i Węgier, Władysław. Problem zagrożenia tureckiego przez<br>długi czas nie wzbudzał w Polsce większego zainteresowania, gdyż walki były<br>prowadzone na obszarach odległych, a uwagę Polaków skupiało inne<br>niebezpieczeństwo. Warto przypomnieć, że armia sułtana Mehmeda II zdobyła<br>Konstantynopol (1453 r.) w przededniu wojny trzynastoletniej.<br>Podporządkowanie przez Turków ważnej pod względem ekonomicznym<br>Mołdawii wywołało jednak bardziej zdecydowane reakcje ze strony polskiej.<br>Żyznymi ziemiami Mołdawii interesowali się polscy panowie. Jan Olbracht,<br>przedsięwziął wyprawę, która zakończyła się niepowodzeniem. Klęska w lasach<br>bukowińskich została przesadnie wyolbrzymiona, co znalazło odbicie<br>w powiedzeniu „za króla Olbrachta wyginęła szlachta”. Warto wspomnieć,<br>Nr zadania<br>22.A.<br>22.B.<br>23.<br>24.<br>Maks. liczba pkt<br>1<br>1<br>1<br>20<br>Wypełnia<br>egzaminator! Uzyskana liczba pkt<br>Poziom rozszerzony<br>22<br>że aby wyprawa ta doszła do skutku król musiał nadać polskiej szlachcie<br>przywilej piotrkowski, który był jednym z ważnych elementów prawnych<br>kształtujących demokrację szlachecką.<br>Dla Polski i Węgier jednym z najważniejszych czynników wpływających<br>na stanowisko wobec Turcji były relacje z Habsburgami. W 1515 roku został<br>zawarty w Wiedniu układ, na mocy którego miało dojść w przyszłości<br>do małżeństw między wnukami cesarza Maksymiliana I i dziećmi Władysława<br>Jagiellończyka. Król Węgier Władysław Jagiellończyk zmarł w następnym roku,<br>a dziedzicem tronu został jego małoletni syn Ludwik. Wykorzystali to magnaci<br>węgierscy, rozpoczynając walkę o uprzywilejowaną pozycję w państwie. Węgry<br>pogrążyły się w chaosie, co nie uszło uwagi jednego z najwybitniejszych<br>władców Turcji, sułtana Sulejmana II Wspaniałego. Rozpoczęła się długoletnia<br>wojna, której tragicznym końcem była bitwa pod Mohaczem w 1526 roku. Nikły<br>udział rycerstwa polskiego w tej bitwie potwierdza tezę, że Polska starała się<br>zachować pokojowe stosunki z Turcją. Zygmunt I Stary zaabsorbowany innymi<br>problemami (zagrożenie ze strony Moskwy, ostatnia wojna z Krzyżakami)<br>zawarł wieczysty pokój z Sulejmanem II Wspaniałym. W XVI wieku poczucie<br>wspólnoty chrześcijańskiej Europy odchodziło w przeszłość. Wyraźnie<br>dominowały już partykularne interesy poszczególnych państw. Bitwa pod<br>Mohaczem stała się kresem szans Jagiellonów na zbudowanie dynastycznego<br>sojuszu w Europie Środkowej. Otworzyła dwa i pół wieku trwający konflikt<br>między Portą Ottomańską a Habsburgami. Dla historii Węgier była punktem<br>zwrotnym. Państwo węgierskie zostało podzielone na trzy części: zachodnią<br>i północno-zachodnią zatrzymali Habsburgowie, środkową z Budą włączono<br>do Turcji, a wschodnia z Siedmiogrodem została lennem tureckim.<br>Węgry, rozbite na trzy części, pogrążyły się na ponad półtora wieku<br>w kryzysie ekonomicznym i politycznym. Habsburskie Królestwo Węgier stało<br>się praktycznie częścią cesarstwa. Z kolei terytorium, które znalazło się<br>we władzy Porty pod wpływem licznych represji uległo wyludnieniu. Walka<br>o przetrwanie nabierała tu także charakteru walki między dwoma cywilizacjami</p>\n<ul><li>chrześcijańską i muzułmańską. Natomiast władcy Siedmiogrodu zrezygnowali</li></ul>\n<p>z tytułu królewskiego, poprzestając na godności księcia. Jednym z nich był<br>późniejszy król Polski Stefan Batory. Paweł Jasienica twierdzi, że Batory<br>zabiegał o tron Polski, mając na względzie przede wszystkim interesy Węgier.<br>Dla władcy Siedmiogrodu zagarnięcie władzy w Rzeczypospolitej przez<br>Habsburgów oznaczałoby oskrzydlenie przez nich terytorium Węgier i kres<br>starań o zjednoczenie i niepodległość kraju. Na obszarze Węgier szerzyła się<br>reformacja, której przeciwnikami byli Habsburgowie. W efekcie tendencje<br>niepodległościowe na Węgrzech znalazły wsparcie w obozie reformacyjnym.<br>Początek XVII wieku przyniósł zadrażnienia w stosunkach polsko-<br>tureckich. Powodowały je najazdy Tatarów (chanat krymski był lennem Turcji)<br>na Rzeczypospolitą. Tatarzy brali ludność w jasyr, grabili mienie, palili<br>zabudowania. Z drugiej strony Turcja miała pretensje o napady Kozaków na ich<br>Poziom rozszerzony<br>23<br>posiadłości i interwencje możnowładców polskich w księstwach naddunajskich.<br>Do wzrostu napięcia w stosunkach polsko-tureckich przyczyniła się także<br>prohabsburska polityka króla Zygmunta III Wazy i jego poparcie udzielone<br>cesarzowi w początkowym okresie wojny trzydziestoletniej. Interwencja<br>lisowczyków, którzy uratowali Wiedeń oblężony przez wojska księcia<br>siedmiogrodzkiego Gabora Bethlena wzbudziła oburzenie w Stambule. Z kolei<br>podjęta przez hetmana Stanisława Żółkiewskiego wyprawa do Mołdawii<br>zakończyła się klęską wojsk polskich pod Cecorą. W następnym roku zagroził<br>Rzeczypospolitej potężny najazd wojsk tureckich, który został zatrzymany przez<br>hetmana Karola Chodkiewicza pod Chocimiem.<br>Kilkanaście lat później król Władysław IV, wykorzystując osłabienie<br>Turcji, planował rozpoczęcie wojny, ale zamiarom tym sprzeciwiła się szlachta.<br>Tatarzy, poddani tureccy, sprzymierzyli się z Chmielnickim. Z chwilą jednak,<br>gdy powstanie na Ukrainie poparła Rosja, Turcy, aby nie dopuścić do jej<br>wzmocnienia, zaczęli wspierać Rzeczypospolitą. Porta była także wyraźnie<br>zainteresowana utrzymaniem państwa polsko-litewskiego w czasie potopu<br>szwedzkiego. Stąd udział kontyngentu tatarskiego w walkach ze Szwedami<br>i Brandenburczykami oraz ukaranie księcia siedmiogrodzkiego Jerzego<br>Rakoczego za jego udział w próbie rozbioru Polski.<br>W 1672 r. Turcy zaatakowali Rzeczypospolitą; wojska tureckie podeszły<br>pod Kamieniec Podolski, którego obrońcy skapitulowali. Ten epizod wojen<br>z Imperium Osmańskim został opisany w trzeciej części trylogii Henryka<br>Sienkiewicza pt. „Pan Wołodyjowski”. Następstwem klęski było zawarcie pokoju<br>w Buczaczu, na mocy którego Rzeczpospolita utraciła Podole oraz województwa<br>kijowskie i bracławskie, a także miała płacić coroczny haracz. Upokarzające<br>warunki traktatu zmobilizowały szlachtę do działania ponad podziałami<br>politycznymi. Sejm uchwalił podatki na zaciąg wojska i wkrótce Turcy zostali<br>rozbici pod Chocimiem przez wojska polskie pod wodzą hetmana Jana<br>Sobieskiego, któremu to zwycięstwo utorowało drogę do tronu.<br>Początkowo Jan III Sobieski był zwolennikiem sojuszu polsko-<br>francuskiego, który wykluczał porozumienie z Habsburgami. Sytuacja jednak<br>zdecydowanie zmieniła się, gdy wojska tureckie stanęły u wrót Wiednia. Jan III<br>Sobieski nie chciał zmarnować okazji do zabrania głosu na scenie europejskiej.<br>Pragnął powiększyć autorytet własny i państwa, którym rządził. Król Polski<br>podejmując interwencję, mógł zapobiec wytworzeniu się w Europie opinii<br>o Rzeczypospolitej - biernej i zanarchizowanej, nadającej się jedynie<br>na przedmiot polityki innych państw. Duże znaczenie dla podjęcia decyzji<br>o wzięciu udziału w odsieczy wiedeńskiej miało także dążenie króla<br>do prowadzenia zmagań z wrogiem poza granicami własnego kraju i z pomocą<br>oddziałów niemieckich i cesarskich. W 1683 roku zjednoczone siły polsko-<br>niemiecko-austriackie pokonały dowodzoną przez wezyra Kara Mustafę armię<br>turecką. Wiktoria wiedeńska uważana jest za jeden z największych triumfów<br>polskiego oręża (głównie husarii) i zyskała w XVII wieku sławę największego<br>Poziom rozszerzony<br>24<br>zwycięstwa chrześcijan nad Turkami. W liście do papieża król, parafrazując<br>słynne powiedzenie Juliusza Cezara, napisał: „przybyłem, zobaczyłem, a Bóg<br>zwyciężył”. Wkrótce zawiązano Ligę Świętą, sojusz Rzeczypospolitej, papiestwa,<br>cesarstwa i Wenecji, którego celem było usunięcie Turków z Europy. O sukcesie<br>Ligi Świętej zadecydowało zajęcie wschodniej części Węgier przez wojska<br>cesarskie, co oznaczało wyzwolenie tego obszaru spod panowania tureckiego.<br>Wojnę zakończył pokój w Karłowicach zawarty w 1699 roku. Na jego mocy<br>cesarz stał się dziedzicznym władcą całych Węgier, a Rzeczpospolita odzyskała<br>Podole i część Ukrainy.<br>Zgadzam się z opinią Zbigniewa Wójcika, że Karłowice były<br>przypieczętowaniem klęski Turków pod Wiedniem, a w miejsce trzywiekowego<br>prawie problemu europejskiego - jak obronić się przed Turcją, powstał nowy -<br>jak ją zlikwidować i podzielić się łupami. Tak zrodziła się w polityce<br>europejskiej tak zwana kwestia wschodnia, która będzie stanowiła jedno<br>z ważniejszych zagadnień dziejów powszechnych w następnych wiekach.<br>Warto zwrócić uwagę, że bezpośrednie sąsiedztwo z Imperium Osmańskim<br>miało dla Polski i Węgier także - poza politycznym - znaczenie gospodarcze<br>i kulturalne. Z Turcji i przez Turcję importowano korzenie, dywany, broń,<br>a eksportowano wyroby rodzime i pochodzące z Europy Zachodniej. Przenikały<br>do obu krajów także wpływy kultury tureckiej. Polski szlachecki strój męski<br>zawierał elementy wzorowane na tureckich. W języku polskim i węgierskim jest<br>wiele słów pochodzenia tureckiego. Nastąpiła wyraźna fascynacja szlachty<br>kulturą orientalną, która przetrwała okres wojen polsko-tureckich. Masy<br>szlacheckie,<br>chętnie<br>przyjmując<br>zaszczytną<br>rolę<br>narodu<br>wybranego,<br>pielęgnowały podsycany przez Kościół mit o Polsce jako „przedmurzu<br>chrześcijaństwa”. Stał się on jednym z elementów kultury sarmackiej.<br>W stosunkach Rzeczypospolitej z Portą można zauważyć dwa różniące się<br>okresy. W XVI wieku relacje między państwami są pokojowe, choć nie były<br>wolne od chwilowych napięć. W XVII wieku dochodzi do otwartych starć<br>zbrojnych. Jedną z przyczyn było bezpośrednie zagrożenie terytorium Polski<br>przez Turków. Istotne znaczenie miała także aktualna sytuacja międzynarodowa<br>np. wojna trzydziestoletnia. Obrona przed zagrożeniem tureckim zbliżała<br>Rzeczypospolitą do Habsburgów, oddalała od sojuszu z Francją.<br>Skutki ekspansji tureckiej dla Węgier okazały się tragiczne już w pierwszej<br>połowie XVI wieku. Węgrzy, mimo podziału terytorium, nigdy nie stracili<br>poczucia jedności narodowej i przez następne stulecia wykorzystali wszystkie<br>możliwości, by walczyć o wyzwolenie i zjednoczenie. Wśród Węgrów żywa była<br>wciąż tradycja jednego państwa. Dążąc do jego odrodzenia Węgrzy nieraz<br>stawali przeciw wojskom polskim, jak np. w czasie wojny trzydziestoletniej<br>i potopu szwedzkiego. Należy jednak zaznaczyć, że w społeczeństwie polskim<br>powszechna była sympatia do Węgrów, których ceniono za waleczność<br>i rozumiano ich dążenia niepodległościowe. Rzeczpospolita obroniła się przed<br>Poziom rozszerzony<br>25<br>ekspansją turecką i wyszła ze zmagań z Portą opromieniona sławą pogromcy<br>Imperium Osmańskiego. Państwo polskie nie wykorzystało jednak wiktorii<br>wiedeńskiej dla umocnienia swej pozycji międzynarodowej i przezwyciężenia<br>słabości wewnętrznej. Pod koniec XVIII wieku Rzeczpospolita podzieliła los,<br>jaki spotkał Węgry w XVI wieku.<br>Poziom rozszerzony<br>26<br>Wybieram temat: II<br>Wiek XX jest często nazywany stuleciem przemocy. Doszło w nim<br>do dwóch wojen światowych, licznych rewolucji, narodzin, rozwoju oraz upadku<br>zbrodniczych systemów ideologicznych - faszyzmu i komunizmu. Te wydarzenia<br>i procesy nie ominęły Polski oraz Węgier.<br>Porażki na frontach I wojny światowej i pogorszenie sytuacji<br>gospodarczej stały się w monarchii austro-węgierskiej pożywką dla ruchów<br>niepodległościowych<br>i<br>źródłem<br>popularności<br>programów<br>radykalnych.<br>W październiku 1918 roku rozpoczął się rozkład Austro-Węgier. Już w tym<br>samym miesiącu Polacy przejęli kontrolę nad Galicją. Na Węgrzech,<br>na początku listopada, proklamowano Republikę Węgierską. Zwycięska ententa<br>traktowała Węgry jako państwo pokonane, które musiało uznać suwerenność<br>narodów rządzonych dotąd przez Węgrów (Rumunów, Chorwatów, Słowaków).<br>Na Węgry wrócili jeńcy z Rosji, którzy przeżyli tam rewolucję. Pod ich wpływem<br>powstawała Węgierska Republika Rad z Belą Kunem na czele. Rozpoczęto<br>nacjonalizację przemysłu i ziemi oraz wprowadzono terror wobec przeciwników<br>politycznych. Sytuacja ta zaniepokoiła ententę. Zaczęła ona wspierać<br>kontrrewolucyjną armię węgierską i Rumunów, którzy w ramach interwencji<br>wkroczyli do Budapesztu. Węgierska Republika Rad upadła, a Węgry pozostały<br>„królestwem bez króla” rządzonym przez regenta Miklosa Horthy’ego.<br>Wprowadził on na Węgrzech system rządów autorytarnych. Ograniczył rolę<br>parlamentu, zwalczał opozycję, nie miał jednak ambicji totalitarnych. W 1920<br>roku ententa podpisała traktat pokojowy z Węgrami w Trianon. Węgry utraciły<br>70% swego terytorium przedwojennego, głównie na rzecz Czechosłowacji<br>(Słowacja i Ruś Zakarpacka), Królestwa SHS (Wojwodina) i Rumunii<br>(Siedmiogród). Poza granicami znalazło się ponad 3 miliony rdzennych<br>Madziarów. Trauma trianońska określała węgierską świadomość narodową<br>na następne dziesięciolecia. Rewizja postanowień traktatu pokojowego z 1920<br>roku, dążenie do zjednoczenia ziem i narodu znalazły wyraz w polityce<br>zagranicznej kolejnych rządów węgierskich.<br>Sytuacja polityczna na ziemiach polskich po I wojnie światowej<br>kształtowała się w innej atmosferze niż na Węgrzech. Polskie aspiracje<br>niepodległościowe cieszyły się otwartym poparciem ententy od 1917 roku.<br>W kilku ośrodkach powstały Rady Delegatów Robotniczych i Żołnierskich,<br>ale postawa ogółu społeczeństwa nie pozwoliła na rozprzestrzenienie się ich<br>władzy. Rosję Radziecką postrzegano w Polsce nie tylko jako wroga<br>ideologicznego, lecz również jako agresora zagrażającego odzyskanej z takim<br>trudem niepodległości. Przed władzami Polski stały bardzo istotne problemy<br>walki o kształt terytorialny państwa oraz trudności związane ze scaleniem<br>obszarów stanowiących dotąd terytoria trzech różnych państw. Większość<br>społeczeństwa polskiego opowiedziała się za demokratyczną formą rządów.<br>Poziom rozszerzony<br>27<br>Konstytucja z marca 1921 roku zawierała zasadę podziału władzy<br>i odpowiedzialności rządu przed sejmem, ograniczała rolę prezydenta. Niestety,<br>demokratyczny ustrój okazał się słaby, dochodziło do częstych zmian rządów.<br>W Polsce i na Węgrzech demokracja miała w latach dwudziestych wątłe<br>podstawy rozwoju. Na Węgrzech decydowała o tym obawa przed komunizmem<br>oraz silny nacjonalizm i nastroje rewanżu za traktat w Trianon; w Polsce -<br>głównie tendencje autorytarne zarówno w środowisku piłsudczykowskim,<br>jak i wśród przywódców najsilniejszej partii politycznej, Narodowej Demokracji.<br>Z tych powodów przez cały okres międzywojenny utrzymywał się na Węgrzech<br>autorytarny reżim Horthy’ego, a w Polsce w 1926 r. doszło do wojskowego<br>zamachu<br>stanu<br>dokonanego<br>przez<br>Józefa<br>Piłsudskiego.<br>Prawne<br>usankcjonowanie<br>autorytarnego<br>systemu<br>sprawowania<br>władzy<br>w II Rzeczypospolitej nastąpiło po wprowadzeniu konstytucji kwietniowej.<br>Stanowiła ona, że prezydent, a nie naród, jest źródłem władzy państwowej<br>i ponosi odpowiedzialność jedynie „przed Bogiem i historią”. Wydarzenia<br>te<br>wpisują<br>się<br>w<br>ogólnoeuropejski<br>kryzys<br>demokracji<br>w<br>okresie<br>międzywojennym.<br>Pod koniec lat trzydziestych cała Europa Środkowa stanęła w obliczu<br>ekspansjonizmu niemieckiego. Jesienią 1938 r. Węgry, lawirując między<br>Niemcami, Związkiem Radzieckim i Francją, starały się odzyskać przynajmniej<br>część utraconych terytoriów. Na mocy pierwszego arbitrażu wiedeńskiego,<br>dzięki poparciu Hitlera, Węgry zaanektowały sporne terytorium południowej<br>Słowacji i Ruś Zakarpacką. W tym samym czasie, złamany układem<br>monachijskim, rząd czechosłowacki przyjął wysunięte przez Polskę żądanie<br>oddania Zaolzia. Pretensje polskie do Zaolzia nie były bezpodstawne,<br>ale przyłączenie go w takich okolicznościach wytwarzało fałszywy obraz Polski<br>jako sojusznika III Rzeszy. W październiku 1938 roku III Rzesza wysunęła<br>propozycję<br>włączenia<br>do<br>Niemiec<br>Wolnego<br>Miasta<br>Gdańska<br>wraz<br>z eksterytorialną szosą i linią kolejową między Prusami Wschodnimi<br>i Pomorzem niemieckim w zamian za przedłużenie polsko-niemieckiego układu<br>o nieagresji i wejście Polski do paktu antykominternowskiego. Propozycja<br>ta wkrótce przybrała formę żądania, które strona Polska odrzuciła.<br>W chwili wybuchu drugiej wojny światowej Węgry zachowały neutralność<br>i Miklos Horthy odmówił przepuszczenia wojsk niemieckich przez terytorium<br>węgierskie oraz otworzył granicę węgierską przed polskimi uciekinierami.<br>Węgrzy zaopiekowali się tysiącami Polaków, a za symbol polsko-węgierskiej<br>przyjaźni można uznać utworzone wtedy nad Balatonem polskie gimnazjum.<br>Dążąc do opanowania basenu Morza Śródziemnego, Niemcy starały się<br>wzmocnić wpływy na Bałkanach. Latem 1940 roku skłoniły Rumunię<br>do odstąpienia dużej części Siedmiogrodu Węgrom (drugi arbitraż wiedeński).<br>To zdecydowało o przystąpieniu Węgier do Paktu Trzech. Warto jednak<br>zaznaczyć, że Węgry były jedynym państwem w obrębie dominacji hitlerowskiej,<br>Poziom rozszerzony<br>28<br>w którym działał system parlamentarny. Miklos Horthy był przeciwnikiem<br>komunistów, ale nie popierał także węgierskich nazistów - strzałokrzyżowców.<br>Chciał nawiązać kontakty z koalicją antyhitlerowską i wycofać Węgry z wojny.<br>Tymczasem Niemcy, wobec zbliżania się wojsk radzieckich, rozpoczęły okupację<br>Węgier. Regent ustąpił, a władzę przejęli strzałokrzyżowcy, rozpoczynając okres<br>terroru, który do dzisiejszego dnia uznawany jest za jedną z najczarniejszych<br>kart w dziejach narodu węgierskiego.<br>Polska po bohaterskiej obronie kraju w 1939 roku nie skapitulowała. Jako<br>członek koalicji antyhitlerowskiej uczestniczyła w walkach na wszystkich<br>frontach<br>drugiej<br>wojny<br>światowej.<br>Polacy<br>utworzyli<br>Rząd<br>Polski<br>na Uchodźstwie, a na terenie okupowanego kraju działała w podziemiu<br>Delegatura Rządu na Kraj i walczyła Armia Krajowa.<br>Na powojenne losy Polski i Węgier decydujący wpływ miał fakt<br>wkroczenia na ich terytoria Armii Czerwonej i polityczne decyzje Wielkiej<br>Trójki; Polacy i Węgrzy zostali „przydzieleni” Stalinowi. Narzucenie systemu<br>komunistycznego odbywało się w Polsce i na Węgrzech według podobnego<br>scenariusza. Po zakończeniu wojny proklamowana została Węgierska Republika<br>Ludowa. Do 1947 roku silną pozycję zachowała tam Partia Drobnych Rolników,<br>odpowiednik Polskiego Stronnictwa Ludowego Stanisława Mikołajczyka.<br>Wygrała ona pierwsze powojenne wybory na Węgrzech, ale jej przywódców<br>zastraszano, aresztowano, a niektórych stracono. Sposób przejmowania władzy<br>małymi porcjami, stosowany w Europie Środkowo-Wschodniej przez partie<br>komunistyczne, nazwano „taktyką salami”. Represje dotknęły także Kościół<br>katolicki - prymas Węgier Jozsef Mindszenty został skazany, w pokazowym<br>procesie, na karę dożywotniego więzienia. W latach stalinowskich na czele<br>partii komunistycznej na Węgrzech stanął Matyas Rakosi. Skala terroru<br>komunistycznego na Węgrzech była większa niż w Polsce. Ofiarą węgierskiej<br>służby bezpieczeństwa padali działacze opozycyjni pod, najczęściej niesłusznym,<br>oskarżeniem o kolaborację z Niemcami.<br>W Polsce, podobnie jak na Węgrzech, legalna opozycja została rozbita.<br>Stanisław Mikołajczyk opuścił Polskę. W 1948 roku powstała Polska<br>Zjednoczona Partia Robotnicza, której przywódcą został Bolesław Bierut -<br>zwolennik powielania w Polsce wzorów radzieckich. Komuniści, sceptycznie<br>odnoszący się do przymusowej kolektywizacji rolnictwa i uważający, że Polska<br>powinna podążać swoją drogą do socjalizmu, zostali oskarżeni o odchylenie<br>prawicowo-nacjonalistyczne i odsunięci od władzy (np. Władysław Gomułka).<br>Pod takim samym zarzutem Imre Nagy został usunięty z Biura Politycznego<br>Węgierskiej Partii Komunistycznej. W Polsce pozycja Kościoła katolickiego była<br>o wiele silniejsza niż na Węgrzech, gdzie znaczną część społeczeństwa stanowili<br>protestanci. Prymas Stefan Wyszyński, podobnie jak prymas Mindszenty, został<br>aresztowany. Przebywał w różnych miejscach odosobnienia aż do 1956 roku.<br>Na Węgrzech, tak jak w Polsce, forsowano także program rozbudowy przemysłu<br>ciężkiego. Warto nadmienić, że w przypadku gospodarki węgierskiej,<br>Poziom rozszerzony<br>29<br>pozbawionej rodzimych złóż rudy żelaza i węgla kamiennego, było to<br>szczególnie nieuzasadnione ekonomicznie i przyniosło wielkie straty.<br>Jesienią 1956 losy Polski i Węgier związały się w dramatyczny sposób.<br>XX Zjazd Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego (referat Nikity<br>Chruszczowa potępiający kult jednostki - Józefa Stalina), czerwcowe<br>wystąpienie poznańskich robotników, wybór na I sekretarza Komitetu<br>Centralnego PZPR Władysława Gomułki - to wydarzenia, które wywarły<br>ogromne wrażenie na węgierskiej opinii publicznej i stały się impulsem<br>do przemian w tym kraju. W październiku 1956 roku odbyła się w Budapeszcie,<br>pod pomnikiem bohatera Polski i Węgier - generała Józefa Bema,<br>demonstracja, której uczestnicy udzielili poparcia przemianom dokonującym się<br>w Polsce oraz domagali się „węgierskiej drogi do socjalizmu”. Przywódcą<br>powstania węgierskiego został Imre Nagy. Witold Jedlicki słusznie zauważył,<br>że Władysław Gomułka obiecywał Nikicie Chruszczowowi zahamowanie<br>procesu demokratyzacji i położenie kresu dalszym żądaniom mas, natomiast<br>Imre Nagy był rzecznikiem mas i w ich imieniu wysuwał dalsze żądania. Na tym<br>polegała różnica w postawie obu przywódców. Imre Nagy ogłosił wystąpienie<br>Węgier z Układu Warszawskiego i wprowadzenie pluralistycznego systemu<br>politycznego, co spotkało się ze sprzeciwem strony radzieckiej i doprowadziło<br>do krwawej interwencji Armii Czerwonej. Największego wsparcia walczącym<br>Węgrom udzieliła Polska. Pierwsze samoloty, które dotarły na Węgry z pomocą,<br>głównie z krwią i lekami, przyleciały właśnie z Polski. Po obaleniu rządów<br>Nagy’a powstał wierny Moskwie komunistyczny rząd Janosa Kadara. Historycy<br>uważają, że Władysław Gomułka mógł rozegrać „kartę węgierską” dla<br>własnych celów, szantażując wzburzone społeczeństwo polskie groźbą<br>powtórzenia się u nas scenariusza węgierskiego.<br>Warto zwrócić uwagę na kontekst międzynarodowy tragicznych wydarzeń<br>węgierskich 1956 roku. Wykorzystując fakt, że Związek Radziecki zajęty był<br>sytuacją na Węgrzech, Izrael, Anglia i Francja zaatakowały Egipt w celu<br>odzyskania kontroli nad Kanałem Sueskim. Agresja ta odwróciła uwagę<br>polityków Zachodu od spraw węgierskich. Prezydent USA pozostawił Rosjanom<br>wolną rękę w działaniach na Węgrzech.<br>Położenie geopolityczne Polski i Węgier w XX wieku stawiało przed tymi<br>państwami konieczność obrony swoich interesów w konfrontacji z dążeniami<br>potężnych sąsiadów. Polska i Węgry wybierały różne drogi realizacji tego celu.<br>W ostatecznym rezultacie przetrwały wielkie polityczne kataklizmy XX wieku<br>i obecnie mogą podążać drogą demokratycznego rozwoju. Wspólne<br>doświadczenia polityczne wpływały na umocnienie przyjaźni między narodami.<br>Znalazła ona wyraz w licznych wypowiedziach Polaków i Węgrów,<br>np. w wierszu Zbigniewa Herberta poświęconemu wydarzeniom na Węgrzech<br>w 1956 roku, czy w słowach podziwu i uznania węgierskiego laureata literackiej<br>Nagrody Nobla Imre Kertesza dla twórczości polskiego pisarza Tadeusza<br>Borowskiego.<br>Poziom rozszerzony<br>30<br>BRUDNOPIS</p>","solutions":[]}