{"id":"historia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/6.2","paper_id":"historia-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"6.2","points":1,"ptype":"open","subject":"historia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6.2. (0-1)\nNa jaką cechę ustroju Rzeczypospolitej zwrócił uwagę autor źródła 2.? Odpowiedź\nuzasadnij.\nMHI_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 6.2. (0-1)\nI. Chronologia historyczna.\nZdający porządkuje i synchronizuje\nwydarzenia z historii powszechnej oraz\ndziejów ojczystych; […].\nII. Analiza i interpretacja historyczna.\nZdający analizuje wydarzenia, zjawiska\ni procesy historyczne w kontekście epok\ni dostrzega zależności pomiędzy różnymi\ndziedzinami życia społecznego; […]\ndostrzega […] wielorakie interpretacje\nhistorii i ich przyczyny.\nIII. Tworzenie narracji historycznej.\nZdający tworzy narrację historyczną w ujęciu\n[…] problemowym; dostrzega problem i\nbuduje argumentację, uwzględniając różne\naspekty procesu historycznego; dokonuje\nselekcji i hierarchizacji […].\nIII. Dzieje nowożytne\n3. Rzeczpospolita w okresie renesansu\ni demokracji szlacheckiej.\nZdający:\n2) ocenia polską specyfikę w zakresie\nrozwiązań ustrojowych, […] na tle\neuropejskim oraz synchronizuje\nnajważniejsze wydarzenia z dziejów Polski\nw XVI w. z wydarzeniami europejskimi.\nPrzykładowe odpowiedzi\n• Autor wiersza 2. zwraca uwagę na spisanie przez szlachtę praw dla króla, czyli na\nkonieczność zagwarantowania przez króla nienaruszalności podstaw ustrojowych\nRzeczypospolitej.\n• Agrippa d’Aubigne zauważa, że szlachta spisała artykuły henrykowskie, które musi\nrespektować król. Agrippa d’Aubigne daje temu poetycki wyraz, mówiąc o szlachcie, która\n„władcom twarde prawa pisze”.\n• Autor źródła zwraca uwagę na elekcyjność tronu - podkreśla, że szlachta sama decyduje,\nkto ma być królem.\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawną poprawną odpowiedź / za poprawne wskazanie cechy ustroju wraz\nz uzasadnieniem.\n0 p. - za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nAgrippa d'Aubigné zwraca uwagę na **dwie kluczowe cechy ustroju Rzeczypospolitej**:\n\n1. **Spisanie przez szlachtę praw obowiązujących króla** (artykuły henrykowskie 1573, *pacta conventa*) - szlachta **\"władcom twarde prawa pisze\"**, czyli ogranicza władzę monarszą\n2. **Wolna elekcja** - szlachta sama decyduje o wyborze króla - *\"żeście wzięli\"* - to ona aktem swojej woli (a nie dziedziczenie!) wybiera władcę\n\n## Sposób 1 - analiza cytatu z d'Aubigné\n\n> *\"O Sarmaci bez króla! O zacni przybysze\nZ kraju, który **swym władcom twarde prawa pisze**, [ ]\nCzyż obłęd podgolone wam głowy zepsował,\n**Żeście wzięli nierządcę**, by rządy sprawował?\"*\n\n→ **Analiza linii po linii:**\n\n**Linia 1: \"O Sarmaci bez króla!\"**\n- Polacy = \"Sarmaci\" (mit sarmackiej szlachty, popularny w XVI-XVII w.)\n- \"Bez króla\" - okres **bezkrólewia (interregnum)** po Zygmuncie II Auguście (zmarł 7 lipca 1572)\n- Polska rzeczywiście była \"bez króla\" przez prawie 11 miesięcy (lipiec 1572 - maj 1573)\n\n**Linia 2: \"swym władcom twarde prawa pisze\"**\n- KLUCZOWA fraza - wskazuje na **artykuły henrykowskie** (1573)\n- Szlachta NARZUCA prawa królowi - odwrotnie niż we Francji absolutystycznej, gdzie KRÓL daje prawa (\"L'État c'est moi\" - Ludwik XIV, 1655)\n- \"Twarde\" = surowe, ścisłe, ograniczające\n\n**Linia 3-4: \"czyż obłęd podgolone wam głowy zepsował, żeście wzięli nierządcę\"**\n- \"Wzięli\" - Polacy SAMI WYBRALI króla → **wolna elekcja**\n- \"Nierządca\" = zły władca (negatywna ocena Henryka)\n- \"Podgolone głowy\" = stylizacja sarmacka (charakterystyczna fryzura szlachty polskiej w XVI-XVII w.)\n\n## Sposób 2 - kontekst ustrojowy I RP w przededniu pierwszej wolnej elekcji\n\n### Przed elekcją 1573:\n- Monarchia dynastyczna (Jagiellonowie 1386-1572)\n- Tron przekazywany **w ramach dynastii** (choć formalnie elekcja w wyborze)\n- Władza króla rosła wraz z prerogatywami sądowymi i militarnymi\n\n### Po śmierci Zygmunta II Augusta (1572):\nSzlachta otrzymała szansę na **głębokie zmiany ustrojowe**. Wykorzystała ją, formułując dwa fundamentalne dokumenty:\n\n#### 1. **Artykuły henrykowskie 1573** (jako powszechne, niezmienne prawo)\n- **Wolna elekcja viritim** (każdy szlachcic ma głos)\n- **Sejm walny** zwoływany co najmniej co 2 lata\n- **Religia tolerancji** - konfederacja warszawska 1573 (pokój religijny)\n- **Klauzula \"de non praestanda oboedientia\"** - szlachta ma prawo wypowiedzieć posłuszeństwo królowi, jeśli ten naruszy artykuły\n- **Zakaz dziedziczenia** tronu (król nie może mianować następcy)\n- **Sojusze tylko za zgodą sejmu**\n\n#### 2. **Pacta conventa** (umowy indywidualne każdego króla)\n- Konkretne zobowiązania (np. spłata długów państwa, fundacja uczelni, dopływ pieniędzy z Francji)\n- Henryk Walezy obiecał m.in. **600 tys. talarów rocznie** (nigdy nie spłacił)\n\n→ **d'Aubigné NEGATYWNIE wyrazil tę cechę**: krytykuje Polaków za to, że **ograniczają króla**. Z perspektywy Francji absolutystycznej (Walezjusze chcieli silnej władzy) takie ograniczenia wyglądały jak słabość.\n\n## Sposób 3 - odwołanie do reference historycznego\n\n> 📖 **Reference - ustrój Rzeczypospolitej Obojga Narodów (1569-1795):**\n> Po **unii lubelskiej 1569** powstała **Rzeczpospolita Obojga Narodów** - unikalny w Europie ustrój **demokracji szlacheckiej** (republic. nobiliaris):\n>\n> **Charakterystyczne cechy:**\n> 1. **Wolna elekcja viritim** (od 1573) - każdy szlachcic ma głos w wyborze króla\n> 2. **Liberum veto** - prawo zerwania sejmu jednym głosem (od 1652 - pierwsze użycie przez Władysława Sicińskiego)\n> 3. **Pacta conventa** + **artykuły henrykowskie** - umowy elekcyjne\n> 4. **Konfederacje** - zbrojne związki szlachty (np. targowicka 1792, barska 1768-72)\n> 5. **Zasada \"Nic o nas bez nas\"** - sejm jako ciało ustawodawcze, król jedynie wykonawca\n> 6. **Prawa szlachty zagwarantowane** w przywilejach (Nihil novi 1505, Nieszawa 1454, Cerekwica 1454)\n>\n> **Porównanie z innymi ustrojami XVI-XVII w.:**\n> - **Francja** (absolutyzm) - Ludwik XIII, Ludwik XIV → król ma absolutną władzę, sejmy nie zwoływane\n> - **Anglia** - monarchia parlamentarna (od 1688), kompromis król + parlament\n> - **Polska** - demokracja szlachecka, **najsłabsza władza królewska w Europie**\n>\n> **Wnioski poetów francuskich (jak d'Aubigné):**\n> Z perspektywy Francji absolutystycznej, polski ustrój wyglądał na **chaotyczny i niesprawny**. Stąd kpiące określenie \"podgolone głowy\" (sarmacka szlachta) i uznanie ograniczania króla za **obłęd** (\"czyż obłęd głowy zepsował\").\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zad. 6.2, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za poprawne wskazanie cechy ustroju **WRAZ Z UZASADNIENIEM** (cytat lub parafraza ze źródła 2)\n> - **0 pkt** - za odpowiedź niepełną (sama cecha bez uzasadnienia / sam cytat bez nazwania cechy) lub błędną\n>\n> **Akceptowane warianty cechy ustroju:**\n> 1. **Spisanie praw dla króla** (artykuły henrykowskie) - uzasadnienie: *\"swym władcom twarde prawa pisze\"*\n> 2. **Konieczność zagwarantowania nienaruszalności podstaw ustrojowych** - uzasadnienie j.w.\n> 3. **Wolna elekcja / elekcyjność tronu** - uzasadnienie: *\"żeście wzięli\"* (szlachta sama wybiera króla)\n> 4. **Ograniczona władza królewska** - uzasadnienie j.w.\n>\n> ⚠️ **Krytyczne:** odpowiedź MUSI zawierać KONKRETNE odniesienie do tekstu d'Aubigné (cytat lub parafraza). Sama nazwa cechy = niepełne.\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Pułapka 1 - pominięcie cytatu:** Uczniowie często piszą tylko nazwę cechy (\"wolna elekcja\") bez powołania się na cytat z wiersza. Klucz CKE wymaga uzasadnienia tekstem.\n\n> ⚠️ **Pułapka 2 - błędna interpretacja \"podgolone głowy\":** To NIE są sarkastyczne stylizacje na fryzury - to po prostu wzmianka o sarmackim wyglądzie szlachty (golona głowa z czubem). NIE jest to cecha ustroju.\n\n> ⚠️ **Pułapka 3 - niezauważenie aluzji do artykułów henrykowskich:** Fraza \"twarde prawa pisze\" to klucz - to ALUZJA do artykułów henrykowskich, które właśnie spisano w 1573 r. Czytelnik z 1573 r. natychmiast by tę aluzję uchwycił.\n\n> ⚠️ **Pułapka 4 - pomylenie elekcji z dziedziczeniem:** Niektórzy uczniowie pomyłkowo piszą o \"dziedzicznej władzy królewskiej w Polsce\" - to BŁĄD. Polska od 1573 r. miała wolną elekcję (z wyjątkiem dziedziczenia formalnie zachowanego dla Jagiellonów do 1572).","image":"img/historia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-6.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":8,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Historia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Historia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 6.2. (0-1)
Na jaką cechę ustroju Rzeczypospolitej zwrócił uwagę autor źródła 2.? Odpowiedź
uzasadnij.
MHI_1R

","answer_text_html":"

Zadanie 6.2. (0-1)
I. Chronologia historyczna.
Zdający porządkuje i synchronizuje
wydarzenia z historii powszechnej oraz
dziejów ojczystych; […].
II. Analiza i interpretacja historyczna.
Zdający analizuje wydarzenia, zjawiska
i procesy historyczne w kontekście epok
i dostrzega zależności pomiędzy różnymi
dziedzinami życia społecznego; […]
dostrzega […] wielorakie interpretacje
historii i ich przyczyny.
III. Tworzenie narracji historycznej.
Zdający tworzy narrację historyczną w ujęciu
[…] problemowym; dostrzega problem i
buduje argumentację, uwzględniając różne
aspekty procesu historycznego; dokonuje
selekcji i hierarchizacji […].
III. Dzieje nowożytne

\n
  1. Rzeczpospolita w okresie renesansu
\n

i demokracji szlacheckiej.
Zdający:

\n
  1. ocenia polską specyfikę w zakresie
\n

rozwiązań ustrojowych, […] na tle
europejskim oraz synchronizuje
najważniejsze wydarzenia z dziejów Polski
w XVI w. z wydarzeniami europejskimi.
Przykładowe odpowiedzi
• Autor wiersza 2. zwraca uwagę na spisanie przez szlachtę praw dla króla, czyli na
konieczność zagwarantowania przez króla nienaruszalności podstaw ustrojowych
Rzeczypospolitej.
• Agrippa d’Aubigne zauważa, że szlachta spisała artykuły henrykowskie, które musi
respektować król. Agrippa d’Aubigne daje temu poetycki wyraz, mówiąc o szlachcie, która
„władcom twarde prawa pisze”.
• Autor źródła zwraca uwagę na elekcyjność tronu - podkreśla, że szlachta sama decyduje,
kto ma być królem.
Schemat punktowania
1 p. - za poprawną poprawną odpowiedź / za poprawne wskazanie cechy ustroju wraz
z uzasadnieniem.
0 p. - za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Agrippa d'Aubigné zwraca uwagę na dwie kluczowe cechy ustroju Rzeczypospolitej:

\n
  1. Spisanie przez szlachtę praw obowiązujących króla (artykuły henrykowskie 1573, pacta conventa) - szlachta "władcom twarde prawa pisze", czyli ogranicza władzę monarszą
  2. Wolna elekcja - szlachta sama decyduje o wyborze króla - "żeście wzięli" - to ona aktem swojej woli (a nie dziedziczenie!) wybiera władcę
\n

Sposób 1 - analiza cytatu z d'Aubigné

\n
*"O Sarmaci bez króla! O zacni przybysze
\n

Z kraju, który swym władcom twarde prawa pisze, [ ]
Czyż obłęd podgolone wam głowy zepsował,
Żeście wzięli nierządcę, by rządy sprawował?"*

\n

→ Analiza linii po linii:

\n

Linia 1: "O Sarmaci bez króla!"

\n\n

Linia 2: "swym władcom twarde prawa pisze"

\n\n

Linia 3-4: "czyż obłęd podgolone wam głowy zepsował, żeście wzięli nierządcę"

\n\n

Sposób 2 - kontekst ustrojowy I RP w przededniu pierwszej wolnej elekcji

\n
Przed elekcją 1573:
\n\n
Po śmierci Zygmunta II Augusta (1572):
\n

Szlachta otrzymała szansę na głębokie zmiany ustrojowe. Wykorzystała ją, formułując dwa fundamentalne dokumenty:

\n
1. Artykuły henrykowskie 1573 (jako powszechne, niezmienne prawo)
\n\n
2. Pacta conventa (umowy indywidualne każdego króla)
\n\n

→ d'Aubigné NEGATYWNIE wyrazil tę cechę: krytykuje Polaków za to, że ograniczają króla. Z perspektywy Francji absolutystycznej (Walezjusze chcieli silnej władzy) takie ograniczenia wyglądały jak słabość.

\n

Sposób 3 - odwołanie do reference historycznego

\n
📖 Reference - ustrój Rzeczypospolitej Obojga Narodów (1569-1795):
Po unii lubelskiej 1569 powstała Rzeczpospolita Obojga Narodów - unikalny w Europie ustrój demokracji szlacheckiej (republic. nobiliaris):

Charakterystyczne cechy:
1. Wolna elekcja viritim (od 1573) - każdy szlachcic ma głos w wyborze króla
2. Liberum veto - prawo zerwania sejmu jednym głosem (od 1652 - pierwsze użycie przez Władysława Sicińskiego)
3. Pacta conventa + artykuły henrykowskie - umowy elekcyjne
4. Konfederacje - zbrojne związki szlachty (np. targowicka 1792, barska 1768-72)
5. Zasada "Nic o nas bez nas" - sejm jako ciało ustawodawcze, król jedynie wykonawca
6. Prawa szlachty zagwarantowane w przywilejach (Nihil novi 1505, Nieszawa 1454, Cerekwica 1454)

Porównanie z innymi ustrojami XVI-XVII w.:
- Francja (absolutyzm) - Ludwik XIII, Ludwik XIV → król ma absolutną władzę, sejmy nie zwoływane
- Anglia - monarchia parlamentarna (od 1688), kompromis król + parlament
- Polska - demokracja szlachecka, najsłabsza władza królewska w Europie

Wnioski poetów francuskich (jak d'Aubigné):
Z perspektywy Francji absolutystycznej, polski ustrój wyglądał na chaotyczny i niesprawny. Stąd kpiące określenie "podgolone głowy" (sarmacka szlachta) i uznanie ograniczania króla za obłęd ("czyż obłęd głowy zepsował").
\n

Schemat oceniania CKE

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zad. 6.2, max 1 pkt):
- 1 pkt - za poprawne wskazanie cechy ustroju WRAZ Z UZASADNIENIEM (cytat lub parafraza ze źródła 2)
- 0 pkt - za odpowiedź niepełną (sama cecha bez uzasadnienia / sam cytat bez nazwania cechy) lub błędną

Akceptowane warianty cechy ustroju:
1. Spisanie praw dla króla (artykuły henrykowskie) - uzasadnienie: "swym władcom twarde prawa pisze"
2. Konieczność zagwarantowania nienaruszalności podstaw ustrojowych - uzasadnienie j.w.
3. Wolna elekcja / elekcyjność tronu - uzasadnienie: "żeście wzięli" (szlachta sama wybiera króla)
4. Ograniczona władza królewska - uzasadnienie j.w.

⚠️ Krytyczne: odpowiedź MUSI zawierać KONKRETNE odniesienie do tekstu d'Aubigné (cytat lub parafraza). Sama nazwa cechy = niepełne.
\n

Typowe pułapki

\n
⚠️ Pułapka 1 - pominięcie cytatu: Uczniowie często piszą tylko nazwę cechy ("wolna elekcja") bez powołania się na cytat z wiersza. Klucz CKE wymaga uzasadnienia tekstem.
\n
⚠️ Pułapka 2 - błędna interpretacja "podgolone głowy": To NIE są sarkastyczne stylizacje na fryzury - to po prostu wzmianka o sarmackim wyglądzie szlachty (golona głowa z czubem). NIE jest to cecha ustroju.
\n
⚠️ Pułapka 3 - niezauważenie aluzji do artykułów henrykowskich: Fraza "twarde prawa pisze" to klucz - to ALUZJA do artykułów henrykowskich, które właśnie spisano w 1573 r. Czytelnik z 1573 r. natychmiast by tę aluzję uchwycił.
\n
⚠️ Pułapka 4 - pomylenie elekcji z dziedziczeniem: Niektórzy uczniowie pomyłkowo piszą o "dziedzicznej władzy królewskiej w Polsce" - to BŁĄD. Polska od 1573 r. miała wolną elekcję (z wyjątkiem dziedziczenia formalnie zachowanego dla Jagiellonów do 1572).
"}]}