{"id":"historia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad/20","paper_id":"historia-2016-maj-matura-rozszerzona","number":"20","points":2,"ptype":"open","subject":"historia","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 20. (0-2)\nMateriał propagandowy z okresu międzywojennego\nW. Sienkiewicz, Ilustrowana encyklopedia dziejów Polski, Warszawa 2011, s. 175.\nObjaśnienie: MK - marka\nInterpretując treść źródła, wyjaśnij okoliczności i cel jego powstania.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n19.\n20.\nMaks. liczba pkt\n1\n2\nUzyskana liczba pkt\nMHI_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 20. (0-2)\nII. Analiza i interpretacja historyczna.\nZdający analizuje wydarzenia, zjawiska\ni procesy historyczne w kontekście epok\ni dostrzega zależności pomiędzy różnymi\ndziedzinami życia społecznego; rozpoznaje\nrodzaje źródeł; ocenia przydatność źródła\ndo wyjaśnienia problemu historycznego;\ndostrzega wielość perspektyw badawczych\noraz wielorakie interpretacje historii i ich\nprzyczyny.\nIII. Tworzenie narracji historycznej.\nZdający tworzy narrację historyczną\nw ujęciu […] problemowym; dostrzega\nproblem i buduje argumentację,\nuwzględniając różne aspekty procesu\nhistorycznego […].\nV. Wiek XX.\n4. Odbudowa niepodległości i życie\npolityczne II Rzeczypospolitej.\nZdający:\n1) opisuje proces kształtowania się terytorium\nII Rzeczypospolitej, w tym powstanie\nwielkopolskie i powstania śląskie oraz\nplebiscyty […].\nSchemat punktowania\n2 p. - za poprawną i pełną odpowiedź (wyjaśnienie celu i okoliczności powstania źródła).\n1 p. - za poprawną ale niepełną odpowiedź (wyjaśnienie tylko celu lub okoliczności).\n0 p. - za odpowiedź błędną lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nNa rysunku podano nazwy terenów, na których po I wojnie światowej miały odbyć się /były\nzaplanowane plebiscyty w sprawie ich przynależności państwowej. Napis „WOLA LUDU ”\nma zachęcić Polaków do udziału w plebiscytach, natomiast nominał „5 MK.” zwraca uwagę\nna cel ekonomiczny emisji tego materiału (zachęcano w ten sposób do ofiarności Polaków na\nrzecz odradzającego się państwa).","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Okoliczności powstania:** Bon/marka emisyjna powstała w okresie **plebiscytów polskich po I wojnie światowej (1920-1921)** - głosowań ludności pograniczy o przynależność państwową, zarządzonych traktatem wersalskim (1919). Cztery oznaczone tereny (Warmia i Mazury, Spisz i Orawa, Śląsk Cieszyński, Górny Śląsk) to obszary, gdzie planowano (lub odbywały się) plebiscyty. Bon był emitowany prawdopodobnie w latach **1920-1921**.\n\n**Cel emisji (DWA aspekty):**\n\n1. **Cel propagandowy/agitacyjny:** Hasło „**WOLA LUDU DOKONA CUDU**\" miało **zachęcić Polaków do udziału w plebiscytach** - głosowania za przyłączeniem do Polski. Słowo „cud\" nawiązywało do religijnych/heroicznych skojarzeń (cud wolności, cud niepodległości).\n\n2. **Cel ekonomiczny:** Nominał „**MK. 5**\" (5 marek) wskazuje, że bon był **DOBROWOLNYM datkiem na fundusz plebiscytowy** - Polacy kupowali takie marki/bony, by wspierać finansowo komitet plebiscytowy. To rodzaj **kwesty narodowej** - dochody przeznaczane na propagandę polską na obszarach plebiscytowych.\n\n## Sposób 1 - analiza materiału\n\n**Elementy graficzne:**\n1. **Polski Orzeł w koronie** centralnie - symbol Polski państwowej (II RP)\n2. **Cztery pieczęcie** w rogach z nazwami obszarów plebiscytowych:\n- Warmia i Mazury (lewy górny) - plebiscyt 11 VII 1920 r.\n- Spisz i Orawa (prawy górny) - sporne tereny z Czechosłowacją\n- Śląsk Cieszyński (lewy dolny) - sporne z Czechosłowacją\n- Górny Śląsk (prawy dolny) - plebiscyt 20 III 1921 r.\n3. **Hasło**: „WOLA LUDU DOKONA CUDU\" - agitacyjne\n4. **Nominał**: „MK. 5\" (5 marek polskich)\n\n## Sposób 2 - kontekst plebiscytów polskich (1920-1921)\n\n📖 **Reference - plebiscyty po I wojnie światowej:**\n>\n> **Plebiscyty zgodnie z traktatem wersalskim 1919:**\n>\n> 1. **Warmia, Mazury, Powiśle (11 VII 1920)**\n> - Polska vs Niemcy\n> - **Wynik: 97,8% za Niemcami** (klęska Polski!)\n> - Powody klęski:\n> - Niekorzystna data: 11 VII 1920 - w środku wojny polsko-bolszewickiej (Armia Czerwona zbliżała się do Warszawy)\n> - Niedostateczna polska propaganda\n> - Niemiecka mobilizacja głosujących z zewnątrz\n>\n> 2. **Górny Śląsk (20 III 1921)**\n> - Polska vs Niemcy\n> - **Wynik: 59,4% za Niemcami, 40,3% za Polską**\n> - Po klęsce plebiscytu - **III powstanie śląskie** (V 1921, Wojciech Korfanty)\n> - **Decyzja Ligi Narodów (X 1921)**: podział Górnego Śląska - większość przemysłowych obszarów (Katowice, Chorzów, Bytom Wsch.) → Polska\n>\n> **Spisz, Orawa, Cieszyn (1920)**:\n> - NIE było plebiscytu (zerwany w VII 1920 z powodu wojny polsko-bolszewickiej)\n> - **Konferencja Ambasadorów 28 VII 1920** podzieliła te tereny ARBITRALNIE\n> - Polska otrzymała część Spiszu (Jurgów, Niedzica) i Orawy (Lipnica Wielka, Jabłonka), ale niewielkie\n\n## Sposób 3 - odwołanie do reference\n\n📖 **Reference - kształtowanie granic II RP (1918-1922):**\n> | Data | Wydarzenie | Granica |\n> |------|------------|---------|\n> | 11 XI 1918 | Niepodległość | (rozpoczęcie kształtowania) |\n> | 27 XII 1918 - 16 II 1919 | Powstanie wielkopolskie | Wielkopolska zachodnia |\n> | 28 VI 1919 | Traktat wersalski | Pomorze (bez Gdańska), plebiscyty |\n> | 11 VII 1920 | Plebiscyt na Warmii, Mazurach, Powiślu | Klęska, dla Niemiec |\n> | 28 VII 1920 | Konferencja Ambasadorów (Spisz, Orawa, Cieszyn) | Większość dla Czechosłowacji |\n> | 13-25 VIII 1920 | Bitwa Warszawska | Granica wschodnia w przebiegu |\n> | 17 III 1921 | Konstytucja marcowa | Ustawowa rama państwa |\n> | 18 III 1921 | Pokój ryski | Granica wschodnia |\n> | **20 III 1921** | **Plebiscyt na Górnym Śląsku** | Decyzja w toku |\n> | 2-3 V 1921 | III powstanie śląskie | Wzmocnienie polskich roszczeń |\n> | 20 X 1921 | Decyzja Ligi Narodów | Podział Górnego Śląska |\n> | 1922 | Wcielenie Litwy Środkowej | Wileńszczyzna do Polski |\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zad. 20, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - wyjaśnienie OKOLICZNOŚCI (plebiscyty po I wojnie) ORAZ CELU (propagandowy + ekonomiczny)\n> - **1 pkt** - wyjaśnienie tylko okoliczności LUB tylko celu\n> - **0 pkt** - odpowiedź błędna lub brak\n\n## Reference historyczny\n\n📖 **Reference - propaganda plebiscytowa:**\n> Komitety plebiscytowe (np. Polski Komisariat Plebiscytowy w Bytomiu) prowadziły szeroką propagandę:\n> - Plakaty\n> - Ulotki\n> - **Bony, znaczki, marki** (jak ten z arkusza) jako kwesty na fundusz\n> - Działalność społeczna (organizacje, kursy)\n> - Wycieczki Polaków z innych regionów dla wsparcia (zwłaszcza na Górny Śląsk)\n>\n> Ostatecznie plebiscyt na Górnym Śląsku był ZA NIEMCAMI, ale dzięki **III powstaniu śląskiemu** Polska otrzymała ~30% obszaru z PRZEMYSŁOWĄ częścią (Katowice).\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Częsty błąd: uczniowie odpowiadają TYLKO o celu propagandowym lub TYLKO o ekonomicznym. Klucz CKE wymaga OBU aspektów: agitacja + zbiórka pieniędzy.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** „WOLA LUDU DOKONA CUDU\" - slogan z hasłem CUDU nawiązuje do roku 1918 (cud niepodległości po 123 latach zaborów) i 1920 (cud nad Wisłą). Wskazuje, że bon emitowano w ATMOSFERZE pierwszych lat po niepodległości.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Marka polska (MK) była walutą II RP w latach 1918-1924 (przed reformą Władysława Grabskiego, która wprowadziła ZŁOTEGO 1924). Nominał 5 MK to skromna suma, ale w propagandzie ważny dobrowolny datek.","image":"img/historia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad-20.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":19,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Historia · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"Historia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 20. (0-2)<br>Materiał propagandowy z okresu międzywojennego<br>W. Sienkiewicz, Ilustrowana encyklopedia dziejów Polski, Warszawa 2011, s. 175.<br>Objaśnienie: MK - marka<br>Interpretując treść źródła, wyjaśnij okoliczności i cel jego powstania.<br>Wypełnia<br>egzaminator<br>Nr zadania<br>19.<br>20.<br>Maks. liczba pkt<br>1<br>2<br>Uzyskana liczba pkt<br>MHI_1R</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 20. (0-2)<br>II. Analiza i interpretacja historyczna.<br>Zdający analizuje wydarzenia, zjawiska<br>i procesy historyczne w kontekście epok<br>i dostrzega zależności pomiędzy różnymi<br>dziedzinami życia społecznego; rozpoznaje<br>rodzaje źródeł; ocenia przydatność źródła<br>do wyjaśnienia problemu historycznego;<br>dostrzega wielość perspektyw badawczych<br>oraz wielorakie interpretacje historii i ich<br>przyczyny.<br>III. Tworzenie narracji historycznej.<br>Zdający tworzy narrację historyczną<br>w ujęciu […] problemowym; dostrzega<br>problem i buduje argumentację,<br>uwzględniając różne aspekty procesu<br>historycznego […].<br>V. Wiek XX.</p>\n<ol><li>Odbudowa niepodległości i życie</li></ol>\n<p>polityczne II Rzeczypospolitej.<br>Zdający:</p>\n<ol><li>opisuje proces kształtowania się terytorium</li></ol>\n<p>II Rzeczypospolitej, w tym powstanie<br>wielkopolskie i powstania śląskie oraz<br>plebiscyty […].<br>Schemat punktowania<br>2 p. - za poprawną i pełną odpowiedź (wyjaśnienie celu i okoliczności powstania źródła).<br>1 p. - za poprawną ale niepełną odpowiedź (wyjaśnienie tylko celu lub okoliczności).<br>0 p. - za odpowiedź błędną lub za brak odpowiedzi.<br>Przykładowa odpowiedź<br>Na rysunku podano nazwy terenów, na których po I wojnie światowej miały odbyć się /były<br>zaplanowane plebiscyty w sprawie ich przynależności państwowej. Napis „WOLA LUDU ”<br>ma zachęcić Polaków do udziału w plebiscytach, natomiast nominał „5 MK.” zwraca uwagę<br>na cel ekonomiczny emisji tego materiału (zachęcano w ten sposób do ofiarności Polaków na<br>rzecz odradzającego się państwa).</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Okoliczności powstania:</strong> Bon/marka emisyjna powstała w okresie <strong>plebiscytów polskich po I wojnie światowej (1920-1921)</strong> - głosowań ludności pograniczy o przynależność państwową, zarządzonych traktatem wersalskim (1919). Cztery oznaczone tereny (Warmia i Mazury, Spisz i Orawa, Śląsk Cieszyński, Górny Śląsk) to obszary, gdzie planowano (lub odbywały się) plebiscyty. Bon był emitowany prawdopodobnie w latach <strong>1920-1921</strong>.</p>\n<p><strong>Cel emisji (DWA aspekty):</strong></p>\n<ol><li><strong>Cel propagandowy/agitacyjny:</strong> Hasło „<strong>WOLA LUDU DOKONA CUDU</strong>&quot; miało <strong>zachęcić Polaków do udziału w plebiscytach</strong> - głosowania za przyłączeniem do Polski. Słowo „cud&quot; nawiązywało do religijnych/heroicznych skojarzeń (cud wolności, cud niepodległości).</li></ol>\n<ol><li><strong>Cel ekonomiczny:</strong> Nominał „<strong>MK. 5</strong>&quot; (5 marek) wskazuje, że bon był <strong>DOBROWOLNYM datkiem na fundusz plebiscytowy</strong> - Polacy kupowali takie marki/bony, by wspierać finansowo komitet plebiscytowy. To rodzaj <strong>kwesty narodowej</strong> - dochody przeznaczane na propagandę polską na obszarach plebiscytowych.</li></ol>\n<h4>Sposób 1 - analiza materiału</h4>\n<p><strong>Elementy graficzne:</strong></p>\n<ol><li><strong>Polski Orzeł w koronie</strong> centralnie - symbol Polski państwowej (II RP)</li><li><strong>Cztery pieczęcie</strong> w rogach z nazwami obszarów plebiscytowych:</li></ol>\n<ul><li>Warmia i Mazury (lewy górny) - plebiscyt 11 VII 1920 r.</li><li>Spisz i Orawa (prawy górny) - sporne tereny z Czechosłowacją</li><li>Śląsk Cieszyński (lewy dolny) - sporne z Czechosłowacją</li><li>Górny Śląsk (prawy dolny) - plebiscyt 20 III 1921 r.</li></ul>\n<ol><li><strong>Hasło</strong>: „WOLA LUDU DOKONA CUDU&quot; - agitacyjne</li><li><strong>Nominał</strong>: „MK. 5&quot; (5 marek polskich)</li></ol>\n<h4>Sposób 2 - kontekst plebiscytów polskich (1920-1921)</h4>\n<p>📖 <strong>Reference - plebiscyty po I wojnie światowej:</strong></p>\n<blockquote><br><strong>Plebiscyty zgodnie z traktatem wersalskim 1919:</strong><br><br>1. <strong>Warmia, Mazury, Powiśle (11 VII 1920)</strong><br>- Polska vs Niemcy<br>- <strong>Wynik: 97,8% za Niemcami</strong> (klęska Polski!)<br>- Powody klęski:<br>- Niekorzystna data: 11 VII 1920 - w środku wojny polsko-bolszewickiej (Armia Czerwona zbliżała się do Warszawy)<br>- Niedostateczna polska propaganda<br>- Niemiecka mobilizacja głosujących z zewnątrz<br><br>2. <strong>Górny Śląsk (20 III 1921)</strong><br>- Polska vs Niemcy<br>- <strong>Wynik: 59,4% za Niemcami, 40,3% za Polską</strong><br>- Po klęsce plebiscytu - <strong>III powstanie śląskie</strong> (V 1921, Wojciech Korfanty)<br>- <strong>Decyzja Ligi Narodów (X 1921)</strong>: podział Górnego Śląska - większość przemysłowych obszarów (Katowice, Chorzów, Bytom Wsch.) → Polska<br><br><strong>Spisz, Orawa, Cieszyn (1920)</strong>:<br>- NIE było plebiscytu (zerwany w VII 1920 z powodu wojny polsko-bolszewickiej)<br>- <strong>Konferencja Ambasadorów 28 VII 1920</strong> podzieliła te tereny ARBITRALNIE<br>- Polska otrzymała część Spiszu (Jurgów, Niedzica) i Orawy (Lipnica Wielka, Jabłonka), ale niewielkie</blockquote>\n<h4>Sposób 3 - odwołanie do reference</h4>\n<p>📖 <strong>Reference - kształtowanie granic II RP (1918-1922):</strong></p>\n<blockquote>| Data | Wydarzenie | Granica |<br>|------|------------|---------|<br>| 11 XI 1918 | Niepodległość | (rozpoczęcie kształtowania) |<br>| 27 XII 1918 - 16 II 1919 | Powstanie wielkopolskie | Wielkopolska zachodnia |<br>| 28 VI 1919 | Traktat wersalski | Pomorze (bez Gdańska), plebiscyty |<br>| 11 VII 1920 | Plebiscyt na Warmii, Mazurach, Powiślu | Klęska, dla Niemiec |<br>| 28 VII 1920 | Konferencja Ambasadorów (Spisz, Orawa, Cieszyn) | Większość dla Czechosłowacji |<br>| 13-25 VIII 1920 | Bitwa Warszawska | Granica wschodnia w przebiegu |<br>| 17 III 1921 | Konstytucja marcowa | Ustawowa rama państwa |<br>| 18 III 1921 | Pokój ryski | Granica wschodnia |<br>| <strong>20 III 1921</strong> | <strong>Plebiscyt na Górnym Śląsku</strong> | Decyzja w toku |<br>| 2-3 V 1921 | III powstanie śląskie | Wzmocnienie polskich roszczeń |<br>| 20 X 1921 | Decyzja Ligi Narodów | Podział Górnego Śląska |<br>| 1922 | Wcielenie Litwy Środkowej | Wileńszczyzna do Polski |</blockquote>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zad. 20, max 2 pkt):</strong><br>- <strong>2 pkt</strong> - wyjaśnienie OKOLICZNOŚCI (plebiscyty po I wojnie) ORAZ CELU (propagandowy + ekonomiczny)<br>- <strong>1 pkt</strong> - wyjaśnienie tylko okoliczności LUB tylko celu<br>- <strong>0 pkt</strong> - odpowiedź błędna lub brak</blockquote>\n<h4>Reference historyczny</h4>\n<p>📖 <strong>Reference - propaganda plebiscytowa:</strong></p>\n<blockquote>Komitety plebiscytowe (np. Polski Komisariat Plebiscytowy w Bytomiu) prowadziły szeroką propagandę:<br>- Plakaty<br>- Ulotki<br>- <strong>Bony, znaczki, marki</strong> (jak ten z arkusza) jako kwesty na fundusz<br>- Działalność społeczna (organizacje, kursy)<br>- Wycieczki Polaków z innych regionów dla wsparcia (zwłaszcza na Górny Śląsk)<br><br>Ostatecznie plebiscyt na Górnym Śląsku był ZA NIEMCAMI, ale dzięki <strong>III powstaniu śląskiemu</strong> Polska otrzymała ~30% obszaru z PRZEMYSŁOWĄ częścią (Katowice).</blockquote>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Częsty błąd: uczniowie odpowiadają TYLKO o celu propagandowym lub TYLKO o ekonomicznym. Klucz CKE wymaga OBU aspektów: agitacja + zbiórka pieniędzy.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> „WOLA LUDU DOKONA CUDU&quot; - slogan z hasłem CUDU nawiązuje do roku 1918 (cud niepodległości po 123 latach zaborów) i 1920 (cud nad Wisłą). Wskazuje, że bon emitowano w ATMOSFERZE pierwszych lat po niepodległości.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Marka polska (MK) była walutą II RP w latach 1918-1924 (przed reformą Władysława Grabskiego, która wprowadziła ZŁOTEGO 1924). Nominał 5 MK to skromna suma, ale w propagandzie ważny dobrowolny datek.</blockquote>"}]}