{"id":"historia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/11","paper_id":"historia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"11","points":2,"ptype":"open","subject":"historia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 11. (0-2)\nFragment aktu prawnego z epoki\n1. Iż za żywota naszego my i potomkowie nasi […] nie mamy mianować ani obierać jakiego,\nskładać żadnym sposobem ani kształtem wymyślonym, króla, na państwo sukcesora naszego\nsadzać, a to dlatego, aby zawdy wiecznymi czasy po zejściu naszym i potomków naszych\nwolne obieranie zostało wszem stanom koronnym […].\n4. O wojnie albo ruszeniu pospolitym nic zaczynać nie mamy mimo pozwolenie sejmowe\nwszech stanów […].\n7. Gdyż to jest rzecz pewna i dostateczna, iż sama osoba królewska tak wielkich państw\nkrólestwa tego wszystkim sprawom zdołać nie może […], przeto ustanawiamy i za wieczne\nprawo mieć chcemy, aby każdego sejmu walnego naznaczeni i mianowani byli z rad\nkoronnych osób 16 tak z Polski, jako i z Litwy i innych państw do Korony należących, […]\nktórzy by u nas ustawicznie byli […].\n9. Sejm walny koronny we dwie lecie najdalej być ma składan, a gdzieby tego była pilna\na gwałtowna potrzeba Rzeczypospolitej, tedy za radą panów Rad obojga państwa jako czas\ni potrzeba Rzeczypospolitej przynosić będzie, powinni go składać będziem, a dłużej go\ndzierżyć nie mamy, najdalej do sześciu niedziel […].\n21. A jeślibyśmy (czego Boże uchowaj) co przeciw prawom, wolnościom, artykułom,\nkondycjom wykroczyli albo czego nie wypełnili, tedy obywatele koronni obojga narodu od\nposłuszeńswa i wiary nam powinnej wolne czyniemy i panowania.\nWiek XVI-XVIII w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii\nstudentów i uczniów, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 1999, s. 108-110.\nPodaj stosowaną w historiografii nazwę cytowanego dokumentu i na podstawie jego\ntreści sformułuj trzy zasady ustrojowe w nim opisane.\nNazwa dokumentu:\nZasady ustrojowe:\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n10.\n11.\nMaks. liczba pkt\n1\n2\nUzyskana liczba pkt\nMHI_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 11. (0-2)\nII. Analiza i interpretacja historyczna.\nZdający analizuje wydarzenia, zjawiska\ni procesy historyczne w kontekście epok\ni dostrzega zależności pomiędzy różnymi\ndziedzinami życia społecznego; rozpoznaje\nrodzaje źródeł; ocenia przydatność źródła\ndo wyjaśnienia problemu historycznego\n[…].\nIII. Tworzenie narracji historycznej.\nZdający tworzy narrację historyczną\nw ujęciu przekrojowym lub problemowym;\ndostrzega problem i buduje argumentację,\nuwzględniając różne aspekty procesu\nhistorycznego; dokonuje selekcji\ni hierarchizacji […].\nIII. Dzieje nowożytne.\n3. Rzeczpospolita w okresie renesansu\ni demokracji szlacheckiej.\nZdający:\n1) opisuje i wyjaśnia funkcjonowanie\nnajważniejszych instytucji życia politycznego\nw XVI-wiecznej Polsce, w tym sejmików,\nsejmu senatu i sejmu elekcyjnego […];\n2) ocenia polską specyfikę w zakresie\nrozwiązań ustrojowych […].\nIII etap edukacyjny\n20. Społeczeństwo i ustrój Rzeczypospolitej\nObojga Narodów.\nZdający:\n2) wyjaśnia okoliczności uchwalenia oraz\ngłówne założenia […] artykułów\nhenrykowskich.\nSchemat punktowania\n2 p. - za podanie poprawnej nazwy i sformułowanie trzech zasad.\n1 p. - za podanie poprawnej nazwy lub za sformułowanie trzech zasad.\n0 p. - za odpowiedź błędną, niepełną lub za brak odpowiedzi.\nPoprawne odpowiedzi\nNazwa : artykuły henrykowskie/henrycjańskie\nPrzykładowe zasady:\n• zasada wolnej elekcji;\n• zasada obowiązkowego zwoływania sejmu walnego co 2 lata;\n• prawo do wypowiedzenia posłuszeństwa królowi [prawo do rokoszu];\n• zasada zasiadania u boku króla senatorów rezydentów;\n• zasada koniecznej zgody sejmu na decyzję o wojnie i zwoływaniu pospolitego ruszenia.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Nazwa dokumentu:** **artykuły henrykowskie** (artykuły henrycjańskie) - uchwalone w **1573 r.** podczas pierwszej wolnej elekcji.\n\n**Trzy zasady ustrojowe** (przykładowe - wystarczą trzy z poniższej listy):\n\n1. **Zasada wolnej elekcji** - każdy król będzie wybierany przez szlachtę (\"wolne obieranie zostało wszem stanom koronnym\") - art. 1\n2. **Zasada obowiązkowego zwoływania sejmu walnego co 2 lata** (\"sejm walny koronny we dwie lecie najdalej być ma składan\") - art. 9\n3. **Prawo do wypowiedzenia posłuszeństwa królowi (prawo do rokoszu)** - jeśli król złamie prawa, szlachta jest zwolniona z posłuszeństwa (art. 21)\n\n## Sposób 1 - analiza fragmentów aktu\n\n**Fragment art. 1 - zasada wolnej elekcji:**\n\n> *\"my i potomkowie nasi [ ] nie mamy mianować ani obierać [ ] króla [ ] aby zawdy wiecznymi czasy po zejściu naszym i potomków naszych wolne obieranie zostało wszem stanom koronnym\"*\n\n→ **Zasada:** **wolna elekcja** - każdy nowy król wybierany przez ogół szlachty, bez następstwa dziedzicznego. To zerwanie z wcześniejszą tradycją *successio* w dynastii Jagiellonów.\n\n**Fragment art. 4 - zgoda sejmu na wojnę:**\n\n> *\"O wojnie albo ruszeniu pospolitym nic zaczynać nie mamy mimo pozwolenie sejmowe wszech stanów\"*\n\n→ **Zasada:** **konieczność zgody sejmu na wojnę** - król nie może samodzielnie wypowiadać wojen ani zwoływać pospolitego ruszenia.\n\n**Fragment art. 7 - senatorowie rezydenci:**\n\n> *\"aby każdego sejmu walnego naznaczeni i mianowani byli z rad koronnych osób 16 [ ] którzy by u nas ustawicznie byli\"*\n\n→ **Zasada:** **senatorowie rezydenci** - przy królu obecnych ma być stale 16 senatorów (po 4 z każdego z 4 sezonów rocznych), kontrolujących jego decyzje.\n\n**Fragment art. 9 - sejm co 2 lata:**\n\n> *\"Sejm walny koronny we dwie lecie najdalej być ma składan [ ] najdalej do sześciu niedziel\"*\n\n→ **Zasada:** **sejm walny musi być zwoływany co 2 lata** (sejm zwyczajny), na okres maksimum **6 tygodni**. W razie potrzeby - sejm nadzwyczajny.\n\n**Fragment art. 21 - prawo do rokoszu:**\n\n> *\"jeślibyśmy [ ] co przeciw prawom, wolnościom, artykułom, kondycjom wykroczyli [ ] tedy obywatele koronni obojga narodu od posłuszeństwa i wiary nam powinnej wolne czyniemy\"*\n\n→ **Zasada:** **prawo do wypowiedzenia posłuszeństwa królowi** (= **prawo do rokoszu** = *ius resistendi*) - jeśli król naruszy prawa, szlachta może legalnie się zbuntować.\n\n## Sposób 2 - kontekst historyczny\n\n**Geneza artykułów henrykowskich:**\n- 7 lipca 1572 r. - śmierć **Zygmunta II Augusta**, ostatniego Jagiellona, bezdzietnego\n- 1573 r. - pierwsza **wolna elekcja**: szlachta zebrana pod Warszawą wybiera **Henryka Walezego** (brata króla Francji Karola IX)\n- Aby zabezpieczyć się przed absolutyzmem, szlachta uchwaliła **artykuły henrykowskie** - zbiór niezmiennych zasad ustrojowych, na które każdy nowy król musiał przysięgać\n- Henryk Walezy zaprzysiągł je w katedrze Notre-Dame w Paryżu (zanim przybył do Polski)\n- **Artykuły henrykowskie obowiązywały każdego króla aż do upadku I RP w 1795 r.**\n\n**Różnica artykuły henrykowskie vs pacta conventa:**\n- **Artykuły henrykowskie** = stałe, niezmienne zasady ustrojowe (wszyscy królowie przysięgali to samo)\n- **Pacta conventa** = umowa indywidualna z każdym konkretnym królem, formułowana na każdej elekcji (różna dla różnych królów)\n\n## Sposób 3 - odwołanie do reference\n\n> 📖 **Reference (sekcja \"Daty kluczowe Polski\" + \"Dokumenty kanoniczne\"):**\n> - **1573** - Pierwsza wolna elekcja, **Konfederacja warszawska, Artykuły henrykowskie**\n> - **Artykuły henrykowskie** = **\"Pierwszy konstytucyjny akt I RP\"**\n>\n> Konfederacja warszawska (28 stycznia 1573) - odrębny akt o **tolerancji religijnej** (Polska jako kraj bez wojen religijnych).\n>\n> Wszystkie te akty powstały w czasie pierwszej elekcji 1573, w okresie tzw. **\"interregnum\"** po śmierci ostatniego Jagiellona.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 11, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - za podanie **poprawnej nazwy** ORAZ **sformułowanie trzech zasad**\n> - **1 pkt** - za podanie **poprawnej nazwy** LUB **sformułowanie trzech zasad**\n> - **0 pkt** - za odpowiedź błędną, niepełną lub brak odpowiedzi\n>\n> **Akceptowane warianty nazwy:**\n> - **artykuły henrykowskie**\n> - **artykuły henrycjańskie**\n>\n> **Akceptowane zasady (przykładowe - wystarczą trzy):**\n> - zasada **wolnej elekcji**\n> - zasada **obowiązkowego zwoływania sejmu walnego co 2 lata**\n> - **prawo do wypowiedzenia posłuszeństwa królowi** (prawo do rokoszu)\n> - zasada **zasiadania u boku króla senatorów rezydentów**\n> - zasada **koniecznej zgody sejmu na decyzję o wojnie i zwoływaniu pospolitego ruszenia**\n>\n> **Nie pomyl artykułów henrykowskich z pacta conventa!** - to dwa różne akty.\n\n## Reference historyczny\n\n> 📖 **Artykuły henrykowskie (1573 r.):**\n> Pierwszy w historii Polski **akt o charakterze konstytucyjnym**. Stworzony podczas pierwszej wolnej elekcji w Warszawie. Zawierał 21 artykułów określających prawa i obowiązki króla, przede wszystkim:\n>\n> | Art. | Treść |\n> |------|-------|\n> | 1 | Wolna elekcja - każdy nowy król wybierany przez szlachtę |\n> | 2 | Tolerancja religijna (powiązanie z Konfederacją warszawską) |\n> | 4 | Zgoda sejmu na wojnę i pospolite ruszenie |\n> | 7 | Rada przy królu - 16 senatorów rezydentów |\n> | 9 | Sejm walny co 2 lata, max 6 tygodni |\n> | 12 | Zakaz nakładania nowych podatków bez zgody sejmu |\n> | 17 | Zakaz tworzenia regularnej armii bez zgody sejmu |\n> | 21 | Prawo do rokoszu - szlachta zwolniona z posłuszeństwa, jeśli król łamie prawa |\n>\n> **Pierwszy król podpisał:** Henryk Walezy (1573-74) - opuścił jednak Polskę po śmierci Karola IX, aby objąć tron Francji jako Henryk III.\n>\n> **Ostatni król podpisał:** Stanisław August Poniatowski (1764) - choć w jego przypadku artykuły zostały częściowo zmodyfikowane.\n>\n> 📖 **Pacta conventa vs artykuły henrykowskie:**\n> - **Artykuły henrykowskie:** stałe, niezmienne zasady ustrojowe\n> - **Pacta conventa:** umowa indywidualna z każdym królem (zobowiązania finansowe, polityczne, dynastyczne)\n>\n> Razem te dwa akty stanowiły **\"konstytucję\" I RP** - fundament ustroju demokracji szlacheckiej.\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Częsty błąd - pomylenie z **pacta conventa**. Klucz: artykuły henrykowskie były **stałe i niezmienne** dla każdego króla, pacta conventa **różniły się** dla różnych królów (zobowiązania osobiste).\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Częsty błąd - pomylenie z **Konstytucją Nihil novi (1505)**. Konstytucja Nihil novi to wcześniejszy akt (\"nic nowego bez zgody szlachty\"), ustanawiający zasadę, że ustawy wymagają zgody sejmu - ale to NIE są artykuły henrykowskie.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Klucz wymaga **DOKŁADNIE TRZECH zasad**. Podanie czterech nie szkodzi (pierwsze trzy zostaną ocenione), ale dwóch wystarczających to za mało (1 pkt zamiast 2 pkt).\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Zasada wolnej elekcji jest najbardziej oczywista - zaczyna art. 1. Kolejne dwie warto wybrać z różnych obszarów: jedną o **sejmie**, jedną o **kontroli króla** (rezydenci, rokosz, wojna).","image":"img/historia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-11.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":11,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Historia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Historia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 11. (0-2)<br>Fragment aktu prawnego z epoki</p>\n<ol><li>Iż za żywota naszego my i potomkowie nasi […] nie mamy mianować ani obierać jakiego,</li></ol>\n<p>składać żadnym sposobem ani kształtem wymyślonym, króla, na państwo sukcesora naszego<br>sadzać, a to dlatego, aby zawdy wiecznymi czasy po zejściu naszym i potomków naszych<br>wolne obieranie zostało wszem stanom koronnym […].</p>\n<ol><li>O wojnie albo ruszeniu pospolitym nic zaczynać nie mamy mimo pozwolenie sejmowe</li></ol>\n<p>wszech stanów […].</p>\n<ol><li>Gdyż to jest rzecz pewna i dostateczna, iż sama osoba królewska tak wielkich państw</li></ol>\n<p>królestwa tego wszystkim sprawom zdołać nie może […], przeto ustanawiamy i za wieczne<br>prawo mieć chcemy, aby każdego sejmu walnego naznaczeni i mianowani byli z rad<br>koronnych osób 16 tak z Polski, jako i z Litwy i innych państw do Korony należących, […]<br>którzy by u nas ustawicznie byli […].</p>\n<ol><li>Sejm walny koronny we dwie lecie najdalej być ma składan, a gdzieby tego była pilna</li></ol>\n<p>a gwałtowna potrzeba Rzeczypospolitej, tedy za radą panów Rad obojga państwa jako czas<br>i potrzeba Rzeczypospolitej przynosić będzie, powinni go składać będziem, a dłużej go<br>dzierżyć nie mamy, najdalej do sześciu niedziel […].</p>\n<ol><li>A jeślibyśmy (czego Boże uchowaj) co przeciw prawom, wolnościom, artykułom,</li></ol>\n<p>kondycjom wykroczyli albo czego nie wypełnili, tedy obywatele koronni obojga narodu od<br>posłuszeńswa i wiary nam powinnej wolne czyniemy i panowania.<br>Wiek XVI-XVIII w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii<br>studentów i uczniów, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 1999, s. 108-110.<br>Podaj stosowaną w historiografii nazwę cytowanego dokumentu i na podstawie jego<br>treści sformułuj trzy zasady ustrojowe w nim opisane.<br>Nazwa dokumentu:<br>Zasady ustrojowe:<br>Wypełnia<br>egzaminator<br>Nr zadania<br>10.<br>11.<br>Maks. liczba pkt<br>1<br>2<br>Uzyskana liczba pkt<br>MHI_1R</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 11. (0-2)<br>II. Analiza i interpretacja historyczna.<br>Zdający analizuje wydarzenia, zjawiska<br>i procesy historyczne w kontekście epok<br>i dostrzega zależności pomiędzy różnymi<br>dziedzinami życia społecznego; rozpoznaje<br>rodzaje źródeł; ocenia przydatność źródła<br>do wyjaśnienia problemu historycznego<br>[…].<br>III. Tworzenie narracji historycznej.<br>Zdający tworzy narrację historyczną<br>w ujęciu przekrojowym lub problemowym;<br>dostrzega problem i buduje argumentację,<br>uwzględniając różne aspekty procesu<br>historycznego; dokonuje selekcji<br>i hierarchizacji […].<br>III. Dzieje nowożytne.</p>\n<ol><li>Rzeczpospolita w okresie renesansu</li></ol>\n<p>i demokracji szlacheckiej.<br>Zdający:</p>\n<ol><li>opisuje i wyjaśnia funkcjonowanie</li></ol>\n<p>najważniejszych instytucji życia politycznego<br>w XVI-wiecznej Polsce, w tym sejmików,<br>sejmu senatu i sejmu elekcyjnego […];</p>\n<ol><li>ocenia polską specyfikę w zakresie</li></ol>\n<p>rozwiązań ustrojowych […].<br>III etap edukacyjny</p>\n<ol><li>Społeczeństwo i ustrój Rzeczypospolitej</li></ol>\n<p>Obojga Narodów.<br>Zdający:</p>\n<ol><li>wyjaśnia okoliczności uchwalenia oraz</li></ol>\n<p>główne założenia […] artykułów<br>henrykowskich.<br>Schemat punktowania<br>2 p. - za podanie poprawnej nazwy i sformułowanie trzech zasad.<br>1 p. - za podanie poprawnej nazwy lub za sformułowanie trzech zasad.<br>0 p. - za odpowiedź błędną, niepełną lub za brak odpowiedzi.<br>Poprawne odpowiedzi<br>Nazwa : artykuły henrykowskie/henrycjańskie<br>Przykładowe zasady:<br>• zasada wolnej elekcji;<br>• zasada obowiązkowego zwoływania sejmu walnego co 2 lata;<br>• prawo do wypowiedzenia posłuszeństwa królowi [prawo do rokoszu];<br>• zasada zasiadania u boku króla senatorów rezydentów;<br>• zasada koniecznej zgody sejmu na decyzję o wojnie i zwoływaniu pospolitego ruszenia.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Nazwa dokumentu:</strong> <strong>artykuły henrykowskie</strong> (artykuły henrycjańskie) - uchwalone w <strong>1573 r.</strong> podczas pierwszej wolnej elekcji.</p>\n<p><strong>Trzy zasady ustrojowe</strong> (przykładowe - wystarczą trzy z poniższej listy):</p>\n<ol><li><strong>Zasada wolnej elekcji</strong> - każdy król będzie wybierany przez szlachtę (&quot;wolne obieranie zostało wszem stanom koronnym&quot;) - art. 1</li><li><strong>Zasada obowiązkowego zwoływania sejmu walnego co 2 lata</strong> (&quot;sejm walny koronny we dwie lecie najdalej być ma składan&quot;) - art. 9</li><li><strong>Prawo do wypowiedzenia posłuszeństwa królowi (prawo do rokoszu)</strong> - jeśli król złamie prawa, szlachta jest zwolniona z posłuszeństwa (art. 21)</li></ol>\n<h4>Sposób 1 - analiza fragmentów aktu</h4>\n<p><strong>Fragment art. 1 - zasada wolnej elekcji:</strong></p>\n<blockquote><em>&quot;my i potomkowie nasi [ ] nie mamy mianować ani obierać [ ] króla [ ] aby zawdy wiecznymi czasy po zejściu naszym i potomków naszych wolne obieranie zostało wszem stanom koronnym&quot;</em></blockquote>\n<p>→ <strong>Zasada:</strong> <strong>wolna elekcja</strong> - każdy nowy król wybierany przez ogół szlachty, bez następstwa dziedzicznego. To zerwanie z wcześniejszą tradycją <em>successio</em> w dynastii Jagiellonów.</p>\n<p><strong>Fragment art. 4 - zgoda sejmu na wojnę:</strong></p>\n<blockquote><em>&quot;O wojnie albo ruszeniu pospolitym nic zaczynać nie mamy mimo pozwolenie sejmowe wszech stanów&quot;</em></blockquote>\n<p>→ <strong>Zasada:</strong> <strong>konieczność zgody sejmu na wojnę</strong> - król nie może samodzielnie wypowiadać wojen ani zwoływać pospolitego ruszenia.</p>\n<p><strong>Fragment art. 7 - senatorowie rezydenci:</strong></p>\n<blockquote><em>&quot;aby każdego sejmu walnego naznaczeni i mianowani byli z rad koronnych osób 16 [ ] którzy by u nas ustawicznie byli&quot;</em></blockquote>\n<p>→ <strong>Zasada:</strong> <strong>senatorowie rezydenci</strong> - przy królu obecnych ma być stale 16 senatorów (po 4 z każdego z 4 sezonów rocznych), kontrolujących jego decyzje.</p>\n<p><strong>Fragment art. 9 - sejm co 2 lata:</strong></p>\n<blockquote><em>&quot;Sejm walny koronny we dwie lecie najdalej być ma składan [ ] najdalej do sześciu niedziel&quot;</em></blockquote>\n<p>→ <strong>Zasada:</strong> <strong>sejm walny musi być zwoływany co 2 lata</strong> (sejm zwyczajny), na okres maksimum <strong>6 tygodni</strong>. W razie potrzeby - sejm nadzwyczajny.</p>\n<p><strong>Fragment art. 21 - prawo do rokoszu:</strong></p>\n<blockquote><em>&quot;jeślibyśmy [ ] co przeciw prawom, wolnościom, artykułom, kondycjom wykroczyli [ ] tedy obywatele koronni obojga narodu od posłuszeństwa i wiary nam powinnej wolne czyniemy&quot;</em></blockquote>\n<p>→ <strong>Zasada:</strong> <strong>prawo do wypowiedzenia posłuszeństwa królowi</strong> (= <strong>prawo do rokoszu</strong> = <em>ius resistendi</em>) - jeśli król naruszy prawa, szlachta może legalnie się zbuntować.</p>\n<h4>Sposób 2 - kontekst historyczny</h4>\n<p><strong>Geneza artykułów henrykowskich:</strong></p>\n<ul><li>7 lipca 1572 r. - śmierć <strong>Zygmunta II Augusta</strong>, ostatniego Jagiellona, bezdzietnego</li><li>1573 r. - pierwsza <strong>wolna elekcja</strong>: szlachta zebrana pod Warszawą wybiera <strong>Henryka Walezego</strong> (brata króla Francji Karola IX)</li><li>Aby zabezpieczyć się przed absolutyzmem, szlachta uchwaliła <strong>artykuły henrykowskie</strong> - zbiór niezmiennych zasad ustrojowych, na które każdy nowy król musiał przysięgać</li><li>Henryk Walezy zaprzysiągł je w katedrze Notre-Dame w Paryżu (zanim przybył do Polski)</li><li><strong>Artykuły henrykowskie obowiązywały każdego króla aż do upadku I RP w 1795 r.</strong></li></ul>\n<p><strong>Różnica artykuły henrykowskie vs pacta conventa:</strong></p>\n<ul><li><strong>Artykuły henrykowskie</strong> = stałe, niezmienne zasady ustrojowe (wszyscy królowie przysięgali to samo)</li><li><strong>Pacta conventa</strong> = umowa indywidualna z każdym konkretnym królem, formułowana na każdej elekcji (różna dla różnych królów)</li></ul>\n<h4>Sposób 3 - odwołanie do reference</h4>\n<blockquote>📖 <strong>Reference (sekcja &quot;Daty kluczowe Polski&quot; + &quot;Dokumenty kanoniczne&quot;):</strong><br>- <strong>1573</strong> - Pierwsza wolna elekcja, <strong>Konfederacja warszawska, Artykuły henrykowskie</strong><br>- <strong>Artykuły henrykowskie</strong> = <strong>&quot;Pierwszy konstytucyjny akt I RP&quot;</strong><br><br>Konfederacja warszawska (28 stycznia 1573) - odrębny akt o <strong>tolerancji religijnej</strong> (Polska jako kraj bez wojen religijnych).<br><br>Wszystkie te akty powstały w czasie pierwszej elekcji 1573, w okresie tzw. <strong>&quot;interregnum&quot;</strong> po śmierci ostatniego Jagiellona.</blockquote>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 11, max 2 pkt):</strong><br>- <strong>2 pkt</strong> - za podanie <strong>poprawnej nazwy</strong> ORAZ <strong>sformułowanie trzech zasad</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za podanie <strong>poprawnej nazwy</strong> LUB <strong>sformułowanie trzech zasad</strong><br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedź błędną, niepełną lub brak odpowiedzi<br><br><strong>Akceptowane warianty nazwy:</strong><br>- <strong>artykuły henrykowskie</strong><br>- <strong>artykuły henrycjańskie</strong><br><br><strong>Akceptowane zasady (przykładowe - wystarczą trzy):</strong><br>- zasada <strong>wolnej elekcji</strong><br>- zasada <strong>obowiązkowego zwoływania sejmu walnego co 2 lata</strong><br>- <strong>prawo do wypowiedzenia posłuszeństwa królowi</strong> (prawo do rokoszu)<br>- zasada <strong>zasiadania u boku króla senatorów rezydentów</strong><br>- zasada <strong>koniecznej zgody sejmu na decyzję o wojnie i zwoływaniu pospolitego ruszenia</strong><br><br><strong>Nie pomyl artykułów henrykowskich z pacta conventa!</strong> - to dwa różne akty.</blockquote>\n<h4>Reference historyczny</h4>\n<blockquote>📖 <strong>Artykuły henrykowskie (1573 r.):</strong><br>Pierwszy w historii Polski <strong>akt o charakterze konstytucyjnym</strong>. Stworzony podczas pierwszej wolnej elekcji w Warszawie. Zawierał 21 artykułów określających prawa i obowiązki króla, przede wszystkim:<br><br>| Art. | Treść |<br>|------|-------|<br>| 1 | Wolna elekcja - każdy nowy król wybierany przez szlachtę |<br>| 2 | Tolerancja religijna (powiązanie z Konfederacją warszawską) |<br>| 4 | Zgoda sejmu na wojnę i pospolite ruszenie |<br>| 7 | Rada przy królu - 16 senatorów rezydentów |<br>| 9 | Sejm walny co 2 lata, max 6 tygodni |<br>| 12 | Zakaz nakładania nowych podatków bez zgody sejmu |<br>| 17 | Zakaz tworzenia regularnej armii bez zgody sejmu |<br>| 21 | Prawo do rokoszu - szlachta zwolniona z posłuszeństwa, jeśli król łamie prawa |<br><br><strong>Pierwszy król podpisał:</strong> Henryk Walezy (1573-74) - opuścił jednak Polskę po śmierci Karola IX, aby objąć tron Francji jako Henryk III.<br><br><strong>Ostatni król podpisał:</strong> Stanisław August Poniatowski (1764) - choć w jego przypadku artykuły zostały częściowo zmodyfikowane.<br><br>📖 <strong>Pacta conventa vs artykuły henrykowskie:</strong><br>- <strong>Artykuły henrykowskie:</strong> stałe, niezmienne zasady ustrojowe<br>- <strong>Pacta conventa:</strong> umowa indywidualna z każdym królem (zobowiązania finansowe, polityczne, dynastyczne)<br><br>Razem te dwa akty stanowiły <strong>&quot;konstytucję&quot; I RP</strong> - fundament ustroju demokracji szlacheckiej.</blockquote>\n<h4>Typowe pułapki</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Częsty błąd - pomylenie z <strong>pacta conventa</strong>. Klucz: artykuły henrykowskie były <strong>stałe i niezmienne</strong> dla każdego króla, pacta conventa <strong>różniły się</strong> dla różnych królów (zobowiązania osobiste).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Częsty błąd - pomylenie z <strong>Konstytucją Nihil novi (1505)</strong>. Konstytucja Nihil novi to wcześniejszy akt (&quot;nic nowego bez zgody szlachty&quot;), ustanawiający zasadę, że ustawy wymagają zgody sejmu - ale to NIE są artykuły henrykowskie.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Klucz wymaga <strong>DOKŁADNIE TRZECH zasad</strong>. Podanie czterech nie szkodzi (pierwsze trzy zostaną ocenione), ale dwóch wystarczających to za mało (1 pkt zamiast 2 pkt).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Zasada wolnej elekcji jest najbardziej oczywista - zaczyna art. 1. Kolejne dwie warto wybrać z różnych obszarów: jedną o <strong>sejmie</strong>, jedną o <strong>kontroli króla</strong> (rezydenci, rokosz, wojna).</blockquote>"}]}