{"id":"historia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/19","paper_id":"historia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"19","points":1,"ptype":"open","subject":"historia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 19. (0-1)\nMoneta z okresu I wojny światowej (awers i rewers)\nwww.katalogmonet.pl\nUzasadnij - odwołując się do źródła i własnej wiedzy - że wydanie zaprezentowanej\nmonety było możliwe w następstwie tzw. aktu 5 listopada. W odpowiedzi przywołaj dwa\nargumenty.\nMHI_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 19. (0-1)\nII. Analiza i interpretacja historyczna.\nZdający analizuje wydarzenia, zjawiska\ni procesy historyczne w kontekście epok\ni dostrzega zależności pomiędzy różnymi\ndziedzinami życia społecznego; rozpoznaje\nrodzaje źródeł; ocenia przydatność źródła\ndo wyjaśnienia problemu historycznego;\ndostrzega wielość perspektyw badawczych\noraz wielorakie interpretacje historii i ich\nprzyczyny.\nIII. Tworzenie narracji historycznej.\nZdający tworzy narrację historyczną\nw ujęciu […] problemowym; dostrzega\nproblem i buduje argumentację,\nuwzględniając różne aspekty procesu\nhistorycznego; […] integruje pozyskane\ninformacje z różnych źródeł wiedzy.\nIII etap edukacyjny\n39. Sprawa polska w I wojnie światowej.\nZdający:\n1) charakteryzuje stosunek państw\nzaborczych do sprawy polskiej […];\n3) wyjaśnia międzynarodowe\nuwarunkowania sprawy polskiej.\nV. Wiek XX.\n1. I wojna światowa i rewolucje w Rosji.\nZdający:\n6) wyjaśnia zmiany zachodzące w polityce\nmocarstw wobec sprawy polskiej […].\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawną odpowiedź zawierającą dwa argumenty, w tym odwołanie do źródła.\n0 p. - za odpowiedź błędną, niepełną lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe argumenty\n• Akt 5 listopada został wydany przez władców Niemiec i Austro-Węgier (państwa\nniemieckojęzyczne), a moneta ma nominał niemiecki (fenig).\n• Akt 5 listopada zapowiadał utworzenie Królestwa Polskiego - taka nazwa jest na monecie.\n• Akt 5 listopada był wydany w 1916, a moneta w 1917.\n• Na monecie, nad polskim orłem w koronie jest umieszczona korona cesarska - świadczy to\no ograniczonej suwerenności państwa, którego utworzenie zapowiadał tzw. akt 5 listopada.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Argumenty (dwa):**\n\n1. **Nazwa państwa na monecie i niemiecki nominał:** Awers monety nosi napis **\"KRÓLESTWO POLSKIE\"** - to dokładnie nazwa państwa, którego utworzenie zapowiedział **akt 5 listopada 1916 r.** wydany przez cesarzy Niemiec i Austro-Węgier. Jednocześnie nominał monety to **\"20 FENIGÓW\"** (niemiecka jednostka monetarna) - co świadczy o tym, że emisja była podporządkowana **niemieckiemu okupantowi** Królestwa, co odpowiada politycznym intencjom aktu 5 listopada (utworzenie zależnego od Niemiec państwa polskiego).\n\n2. **Data 1917 + ograniczona suwerenność (cesarska korona nad orłem):** Data emisji monety to **1917**, czyli **po wydaniu aktu 5 listopada 1916**. Na rewersie widnieje **orzeł polski w koronie**, ale nad nim umieszczona jest **cesarska korona** (Hohenzollernów / Habsburgów) - symbolizująca polityczne podporządkowanie nowego Królestwa Polskiego mocarstwom centralnym. Świadczy to, że ogłoszone aktem 5 listopada państwo miało **ograniczoną suwerenność** - było tworem zależnym od Niemiec i Austro-Węgier.\n\n## Sposób 1 - analiza ikonografii monety\n\n**Awers (strona z nominałem):**\n- Napis **\"KRÓLESTWO POLSKIE\"** - formalna nazwa państwa\n- Nominał **\"20 FENIGÓW\"** - fenig to niemiecka jednostka 1/100 marki niemieckiej (Pfennig). W przedwojennej Polsce stosowano rubel rosyjski (Królestwo Polskie 1815-1915 było pod Rosją); fenig pojawia się tu jako waluta okupanta niemieckiego\n- Data **\"1917\"** - emisja po akcie 5 listopada\n\n**Rewers (strona z orłem):**\n- **Orzeł polski w koronie** - herb dawnej Rzeczypospolitej, znany ze średniowiecznych pieczęci królewskich\n- **Cesarska korona** nad orłem - symbol zwierzchnictwa Niemiec/Austro-Węgier nad tworem Królestwa Polskiego\n- **Gwiazdki** wokół orła - element dekoracyjny\n\n**Wniosek interpretacyjny:** Moneta dokumentuje **niespełna suwerenny status Królestwa Polskiego (1916-1918)** - kraj ma nazwę, herb i własną monetę, ale w istocie pozostaje pod władzą okupacyjnych mocarstw centralnych.\n\n## Sposób 2 - kontekst aktu 5 listopada 1916\n\n**Akt 5 listopada 1916** (niem. *Zwei-Kaiser-Manifest*, *Manifest dwóch cesarzy*):\n\nProklamacja wydana wspólnie przez:\n- **Cesarza Wilhelma II** (Niemcy)\n- **Cesarza Karola I / cesarza Franciszka Józefa I** (Austro-Węgry, formalnie zmarł 21.11.1916 - wcześniej zapowiedzi)\n\n**Treść aktu:** zapowiedź utworzenia **niezawisłego Królestwa Polskiego** z **dziedziczną monarchią konstytucyjną** na ziemiach Królestwa Polskiego (etniczna Polska centralna, zajęta przez wojska Niemiec i Austro-Węgier latem 1915 po wyparciu Rosjan).\n\n**Cele mocarstw centralnych:**\n1. **Rekrutacja Polaków do wojska** - Niemcy i Austria potrzebowały żołnierzy do walki na froncie wschodnim\n2. **Stworzenie buforowego państwa** - między Niemcami a Rosją sowiecką\n3. **Propagandowy gest** w wojnie informacyjnej (przedstawienie się jako wyzwoliciele Polaków od caratu)\n\n**Skutki:**\n- 1917 - utworzenie **Tymczasowej Rady Stanu** (organ wykonawczy zarządzania Królestwem), później **Rady Regencyjnej** (3 regenci)\n- 1917 - kryzys przysięgowy (Piłsudski odmówił przysięgi na wierność Austrii, internowany w Magdeburgu)\n- 1917 - emisja monet \"Królestwa Polskiego\" (m.in. fenigi pokazane w zadaniu)\n- 11 listopada 1918 - Rada Regencyjna przekazuje władzę Piłsudskiemu, prawdziwa niepodległość\n\n**Akt 5 listopada był ZALĄŻKIEM** odrodzenia państwowości polskiej - choć krytykowany za swoją okupacyjną proweniencję, faktycznie umożliwił budowę polskiego aparatu administracyjnego, który był gotowy do przejęcia władzy w listopadzie 1918.\n\n## Sposób 3 - porównanie symboli\n\n**Symbolika \"podwójnej korony\" (cesarska nad orłem polskim)** jest typowym motywem epoki - pokazuje **zależność polityczną pod fasadą autonomii**.\n\n**Analogiczne przykłady historyczne:**\n- Królestwo Polskie 1815-1830 (Kongresówka) - orzeł polski w koronie + carska korona Romanowów\n- Galicja w monarchii austriackiej - herb polski + austriacki orzeł dwugłowy\n- Wielkie Księstwo Warszawskie 1807-1815 - orzeł polski + saska tarcza (król Saksonii był jednocześnie księciem warszawskim)\n\nKażdorazowo **\"polski orzeł w koronie\" pod \"obcą koroną cesarską\"** = **suwerenność warunkowa**, państwo polskie zależne od mocarstwa.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 19, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za poprawną odpowiedź zawierającą **dwa argumenty**, w tym **odwołanie do źródła** (monety)\n> - **0 pkt** - za odpowiedź z jednym argumentem lub bez odwołania do monety\n>\n> **Akceptowane argumenty (przykłady):**\n> - Akt 5 listopada wydany przez Niemcy i Austro-Węgry (państwa niemieckojęzyczne) → moneta ma niemiecki nominał (**FENIG**)\n> - Akt 5 listopada zapowiadał utworzenie **Królestwa Polskiego** → taka nazwa jest na monecie\n> - Akt 5 listopada wydany **w 1916 r.**, moneta wybita w **1917 r.** → chronologia się zgadza\n> - **Korona cesarska nad orłem polskim** → świadczy o ograniczonej suwerenności państwa zależnego od mocarstw centralnych\n>\n> **KRYTYCZNE:** musisz odwołać się do **konkretnych elementów monety** (napis, nominał, data, korona, orzeł). Same daty bez odwołania do monety = niewystarczające.\n\n## Reference historyczny\n\n> 📖 **Akt 5 listopada 1916 i odrodzenie Polski 1916-1918:**\n>\n> **Geneza:** Latem 1915 wojska Niemiec i Austro-Węgier wyparły Rosjan z Królestwa Polskiego (operacja gorlicka maj 1915, dalsze ofensywy). Cała etniczna Polska centralna znalazła się pod okupacją mocarstw centralnych. By pozyskać polskich rekrutów, cesarz Wilhelm II i Franciszek Józef I wydali 5 listopada 1916 **akt o utworzeniu Królestwa Polskiego**.\n>\n> **Instytucje Królestwa Polskiego 1916-1918:**\n> - **Tymczasowa Rada Stanu** (od stycznia 1917) - pierwszy polski organ administracyjny\n> - **Rada Regencyjna** (od września 1917) - trzy osoby: kardynał Aleksander Kakowski, książę Zdzisław Lubomirski, hrabia Józef Ostrowski\n> - **Komisja Wojskowa** - początki polskiego wojska\n>\n> **Kryzys przysięgowy (lipiec 1917):**\n> Piłsudski jako komendant Legionów Polskich odmówił przysięgi na wierność cesarzowi Austrii. Internowano go w **Magdeburgu**. Legioniści zostali rozbrojeni, część wcielona do Polnische Wehrmacht.\n>\n> **11 listopada 1918:**\n> Rada Regencyjna przekazuje władzę nad wojskiem Piłsudskiemu (po jego powrocie z Magdeburga 10 listopada). 14 listopada Rada przekazuje mu pełną władzę cywilną - Piłsudski staje się **Naczelnikiem Państwa**. Niepodległa II RP.\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Klucz CKE wymaga **dwóch argumentów** odwołujących się do monety. Sama analiza ogólnohistoryczna (\"akt 5 listopada był wydany w 1916\") bez powiązania z konkretnym elementem monety = 0 pkt.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Pamiętaj, że napis \"KRÓLESTWO POLSKIE\" na monecie odsyła DOKŁADNIE do nazwy państwa z aktu 5 listopada - to nie jest \"Polska\" ogólnie, lecz konkretny twór z 1916 r. Nazwa to MOCNY argument źródłowy.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nominał \"FENIG\" (niem. Pfennig) jest **kluczowym dowodem niemieckiej kontroli** - fenig to niemiecka waluta, a nie polska. W II RP po 1918 r. wprowadzono markę polską, później złoty (1924, reforma Grabskiego). Fenig na polskiej monecie 1917 = niemiecki okupant.","image":"img/historia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-19.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":18,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Historia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Historia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 19. (0-1)
Moneta z okresu I wojny światowej (awers i rewers)
www.katalogmonet.pl
Uzasadnij - odwołując się do źródła i własnej wiedzy - że wydanie zaprezentowanej
monety było możliwe w następstwie tzw. aktu 5 listopada. W odpowiedzi przywołaj dwa
argumenty.
MHI_1R

","answer_text_html":"

Zadanie 19. (0-1)
II. Analiza i interpretacja historyczna.
Zdający analizuje wydarzenia, zjawiska
i procesy historyczne w kontekście epok
i dostrzega zależności pomiędzy różnymi
dziedzinami życia społecznego; rozpoznaje
rodzaje źródeł; ocenia przydatność źródła
do wyjaśnienia problemu historycznego;
dostrzega wielość perspektyw badawczych
oraz wielorakie interpretacje historii i ich
przyczyny.
III. Tworzenie narracji historycznej.
Zdający tworzy narrację historyczną
w ujęciu […] problemowym; dostrzega
problem i buduje argumentację,
uwzględniając różne aspekty procesu
historycznego; […] integruje pozyskane
informacje z różnych źródeł wiedzy.
III etap edukacyjny

\n
  1. Sprawa polska w I wojnie światowej.
\n

Zdający:

\n
  1. charakteryzuje stosunek państw
\n

zaborczych do sprawy polskiej […];

\n
  1. wyjaśnia międzynarodowe
\n

uwarunkowania sprawy polskiej.
V. Wiek XX.

\n
  1. I wojna światowa i rewolucje w Rosji.
\n

Zdający:

\n
  1. wyjaśnia zmiany zachodzące w polityce
\n

mocarstw wobec sprawy polskiej […].
Schemat punktowania
1 p. - za poprawną odpowiedź zawierającą dwa argumenty, w tym odwołanie do źródła.
0 p. - za odpowiedź błędną, niepełną lub za brak odpowiedzi.
Przykładowe argumenty
• Akt 5 listopada został wydany przez władców Niemiec i Austro-Węgier (państwa
niemieckojęzyczne), a moneta ma nominał niemiecki (fenig).
• Akt 5 listopada zapowiadał utworzenie Królestwa Polskiego - taka nazwa jest na monecie.
• Akt 5 listopada był wydany w 1916, a moneta w 1917.
• Na monecie, nad polskim orłem w koronie jest umieszczona korona cesarska - świadczy to
o ograniczonej suwerenności państwa, którego utworzenie zapowiadał tzw. akt 5 listopada.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Argumenty (dwa):

\n
  1. Nazwa państwa na monecie i niemiecki nominał: Awers monety nosi napis "KRÓLESTWO POLSKIE" - to dokładnie nazwa państwa, którego utworzenie zapowiedział akt 5 listopada 1916 r. wydany przez cesarzy Niemiec i Austro-Węgier. Jednocześnie nominał monety to "20 FENIGÓW" (niemiecka jednostka monetarna) - co świadczy o tym, że emisja była podporządkowana niemieckiemu okupantowi Królestwa, co odpowiada politycznym intencjom aktu 5 listopada (utworzenie zależnego od Niemiec państwa polskiego).
\n
  1. Data 1917 + ograniczona suwerenność (cesarska korona nad orłem): Data emisji monety to 1917, czyli po wydaniu aktu 5 listopada 1916. Na rewersie widnieje orzeł polski w koronie, ale nad nim umieszczona jest cesarska korona (Hohenzollernów / Habsburgów) - symbolizująca polityczne podporządkowanie nowego Królestwa Polskiego mocarstwom centralnym. Świadczy to, że ogłoszone aktem 5 listopada państwo miało ograniczoną suwerenność - było tworem zależnym od Niemiec i Austro-Węgier.
\n

Sposób 1 - analiza ikonografii monety

\n

Awers (strona z nominałem):

\n\n

Rewers (strona z orłem):

\n\n

Wniosek interpretacyjny: Moneta dokumentuje niespełna suwerenny status Królestwa Polskiego (1916-1918) - kraj ma nazwę, herb i własną monetę, ale w istocie pozostaje pod władzą okupacyjnych mocarstw centralnych.

\n

Sposób 2 - kontekst aktu 5 listopada 1916

\n

Akt 5 listopada 1916 (niem. Zwei-Kaiser-Manifest, Manifest dwóch cesarzy):

\n

Proklamacja wydana wspólnie przez:

\n\n

Treść aktu: zapowiedź utworzenia niezawisłego Królestwa Polskiego z dziedziczną monarchią konstytucyjną na ziemiach Królestwa Polskiego (etniczna Polska centralna, zajęta przez wojska Niemiec i Austro-Węgier latem 1915 po wyparciu Rosjan).

\n

Cele mocarstw centralnych:

\n
  1. Rekrutacja Polaków do wojska - Niemcy i Austria potrzebowały żołnierzy do walki na froncie wschodnim
  2. Stworzenie buforowego państwa - między Niemcami a Rosją sowiecką
  3. Propagandowy gest w wojnie informacyjnej (przedstawienie się jako wyzwoliciele Polaków od caratu)
\n

Skutki:

\n\n

Akt 5 listopada był ZALĄŻKIEM odrodzenia państwowości polskiej - choć krytykowany za swoją okupacyjną proweniencję, faktycznie umożliwił budowę polskiego aparatu administracyjnego, który był gotowy do przejęcia władzy w listopadzie 1918.

\n

Sposób 3 - porównanie symboli

\n

Symbolika "podwójnej korony" (cesarska nad orłem polskim) jest typowym motywem epoki - pokazuje zależność polityczną pod fasadą autonomii.

\n

Analogiczne przykłady historyczne:

\n\n

Każdorazowo "polski orzeł w koronie" pod "obcą koroną cesarską" = suwerenność warunkowa, państwo polskie zależne od mocarstwa.

\n

Schemat oceniania CKE

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 19, max 1 pkt):
- 1 pkt - za poprawną odpowiedź zawierającą dwa argumenty, w tym odwołanie do źródła (monety)
- 0 pkt - za odpowiedź z jednym argumentem lub bez odwołania do monety

Akceptowane argumenty (przykłady):
- Akt 5 listopada wydany przez Niemcy i Austro-Węgry (państwa niemieckojęzyczne) → moneta ma niemiecki nominał (FENIG)
- Akt 5 listopada zapowiadał utworzenie Królestwa Polskiego → taka nazwa jest na monecie
- Akt 5 listopada wydany w 1916 r., moneta wybita w 1917 r. → chronologia się zgadza
- Korona cesarska nad orłem polskim → świadczy o ograniczonej suwerenności państwa zależnego od mocarstw centralnych

KRYTYCZNE: musisz odwołać się do konkretnych elementów monety (napis, nominał, data, korona, orzeł). Same daty bez odwołania do monety = niewystarczające.
\n

Reference historyczny

\n
📖 Akt 5 listopada 1916 i odrodzenie Polski 1916-1918:

Geneza: Latem 1915 wojska Niemiec i Austro-Węgier wyparły Rosjan z Królestwa Polskiego (operacja gorlicka maj 1915, dalsze ofensywy). Cała etniczna Polska centralna znalazła się pod okupacją mocarstw centralnych. By pozyskać polskich rekrutów, cesarz Wilhelm II i Franciszek Józef I wydali 5 listopada 1916 akt o utworzeniu Królestwa Polskiego.

Instytucje Królestwa Polskiego 1916-1918:
- Tymczasowa Rada Stanu (od stycznia 1917) - pierwszy polski organ administracyjny
- Rada Regencyjna (od września 1917) - trzy osoby: kardynał Aleksander Kakowski, książę Zdzisław Lubomirski, hrabia Józef Ostrowski
- Komisja Wojskowa - początki polskiego wojska

Kryzys przysięgowy (lipiec 1917):
Piłsudski jako komendant Legionów Polskich odmówił przysięgi na wierność cesarzowi Austrii. Internowano go w Magdeburgu. Legioniści zostali rozbrojeni, część wcielona do Polnische Wehrmacht.

11 listopada 1918:
Rada Regencyjna przekazuje władzę nad wojskiem Piłsudskiemu (po jego powrocie z Magdeburga 10 listopada). 14 listopada Rada przekazuje mu pełną władzę cywilną - Piłsudski staje się Naczelnikiem Państwa. Niepodległa II RP.
\n

Typowe pułapki

\n
⚠️ Uwaga: Klucz CKE wymaga dwóch argumentów odwołujących się do monety. Sama analiza ogólnohistoryczna ("akt 5 listopada był wydany w 1916") bez powiązania z konkretnym elementem monety = 0 pkt.
\n
⚠️ Uwaga: Pamiętaj, że napis "KRÓLESTWO POLSKIE" na monecie odsyła DOKŁADNIE do nazwy państwa z aktu 5 listopada - to nie jest "Polska" ogólnie, lecz konkretny twór z 1916 r. Nazwa to MOCNY argument źródłowy.
\n
⚠️ Uwaga: Nominał "FENIG" (niem. Pfennig) jest kluczowym dowodem niemieckiej kontroli - fenig to niemiecka waluta, a nie polska. W II RP po 1918 r. wprowadzono markę polską, później złoty (1924, reforma Grabskiego). Fenig na polskiej monecie 1917 = niemiecki okupant.
"}]}