{"id":"historia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/5","paper_id":"historia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"5","points":1,"ptype":"open","subject":"historia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 5. (0-1)\nŹródło 1. Rysunek. Pierwotny wygląd świątyni Hagia Sophia\nM. Koczerska, E. Wipszycka, Historia 5. Świat przed wiekami, Warszawa 1996, s. 137.\nŹródło 2. Fotografia. Świątynia Hagia Sophia współcześnie\nwww.metmuseum.org\nPodaj rok oraz nazwę wydarzenia, które umożliwiło zmianę wyglądu i przeznaczenia\nprezentowanej świątyni.\nRok:\nNazwa wydarzenia:\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n3.\n4.\n5.\nMaks. liczba pkt\n1\n1\n1\nUzyskana liczba pkt\nMHI_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 5. (0-1)\nI. Chronologia historyczna.\nZdający porządkuje […] wydarzenia\nz historii powszechnej […]; dostrzega\nzmienność i dynamikę wydarzeń w dziejach\n[…].\nII. Analiza i interpretacja historyczna.\nZdający analizuje wydarzenia, zjawiska\ni procesy historyczne w kontekście epok\n[…].\nI. Średniowiecze.\n1. Bizancjum i Zachód a świat islamu.\nZdający:\n3) wyjaśnia wpływ cywilizacji islamskiej na\ncywilizację […] bizantyjską.\n6. Europa późnego średniowiecza.\nZdający:\n4) charakteryzuje następstwa upadku\ncesarstwa bizantyjskiego i ekspansji\ntureckiej dla Europy.\n8. Kultura średniowiecza.\nZdający:\n3) identyfikuje dokonania kultury okresu\nśredniowiecza w zakresie […] architektury\ni sztuki […].\nSchemat punktowania\n1 p. - za podanie roku i nazwy wydarzenia.\n0 p. - za odpowiedź błędną, niepełną lub za brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nRok: 1453\nNazwa wydarzenia:\n• zdobycia Konstantynopola przez Turków [Osmańskich];\n• upadek Konstantynopola;\n• upadek Bizancjum;\n• upadek cesarstwa wschodniorzymskiego / bizantyjskiego.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Rok:** **1453 r.**\n\n**Nazwa wydarzenia:** **zdobycie Konstantynopola przez Turków Osmańskich** (= upadek Konstantynopola / upadek Bizancjum / upadek cesarstwa wschodniorzymskiego)\n\n## Sposób 1 - analiza źródeł ikonograficznych\n\nNa obu ilustracjach widać tę samą bizantyjską świątynię **Hagia Sophia** w Konstantynopolu (\"Świątynia Mądrości Bożej\"). Różnice:\n\n**Źródło 1 (rysunek pierwotny):**\n- Centralna kopuła + półkopuły\n- Brak minaretów\n- Świątynia chrześcijańska (cerkiew prawosławna, później katedra patriarchatu konstantynopolitańskiego)\n\n**Źródło 2 (zdjęcie współczesne):**\n- Te same kopuły\n- Dodano **cztery minarety** (typowy element architektury islamskiej)\n- Świątynia stała się **meczetem**\n\n→ **Pytanie:** kiedy chrześcijańska świątynia została przekształcona w meczet?\n\n→ **Odpowiedź:** kiedy Konstantynopol zdobyli muzułmanie, czyli **w 1453 r.**, gdy sułtan **Mehmed II Zdobywca** zakończył oblężenie i zniszczył Cesarstwo Bizantyjskie.\n\n## Sposób 2 - analiza historyczna\n\n**Hagia Sophia - historia świątyni:**\n- **537 r.** - ukończenie budowy przez cesarza **Justyniana I Wielkiego** (Bizancjum). Architekci: Anthemios z Tralles i Izydor z Miletu. Wówczas największa kopuła świata.\n- **537-1054** - główna świątynia Cesarstwa Bizantyjskiego\n- **1054** - Wielka Schizma; Hagia Sophia staje się katedrą patriarchatu prawosławnego\n- **1204-1261** - IV krucjata, Konstantynopol w rękach krzyżowców (Cesarstwo Łacińskie)\n- **1261-1453** - restauracja Bizancjum (dynastia Paleologów)\n- **29 maja 1453 r.** - **upadek Konstantynopola**: po 53 dniach oblężenia Mehmed II zdobywa miasto. Ostatni cesarz **Konstantyn XI Paleolog** ginie w walce. Hagia Sophia zostaje zamieniona na meczet.\n- **XV-XVII w.** - dobudowa minaretów (4 minarety, pierwszy z drewna, potem zastąpione kamiennymi)\n- **1934** - Atatürk zamienia ją na muzeum\n- **2020** - ponownie meczet (decyzja prezydenta Erdogana)\n\n## Sposób 3 - datowanie po szczegółach\n\nGdyby wahanie pojawiło się między różnymi datami - **1204 (IV krucjata)** vs **1453 (Turcy)** - kluczowy jest **typ przekształcenia**:\n\n- **1204 (krucjata)** - Konstantynopol zdobyli krzyżowcy łacińscy. Hagia Sophia stała się **katolicką** katedrą (na chwilę), ale architektonicznie **bez zmian** (krzyżowcy nie dobudowywali minaretów).\n- **1453 (Turcy)** - Hagia Sophia zostaje **zamieniona w meczet**, dobudowane minarety, przekształcony wystrój wewnętrzny (zamalowano mozaiki chrześcijańskie, dodano *mihrab*, *minbar*).\n\n→ **Minarety = islam = 1453 r. Turcy Osmańscy.**\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 5, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za podanie **roku (1453)** ORAZ **nazwy wydarzenia**\n> - **0 pkt** - za odpowiedź błędną, niepełną lub brak odpowiedzi\n>\n> **Akceptowane warianty roku:** \"1453\", \"1453 r.\"\n>\n> **Akceptowane warianty nazwy wydarzenia:**\n> - **zdobycie Konstantynopola przez Turków [Osmańskich]**\n> - **upadek Konstantynopola**\n> - **upadek Bizancjum**\n> - **upadek cesarstwa wschodniorzymskiego / bizantyjskiego**\n>\n> **UWAGA:** musisz podać OBA elementy - sama data lub sama nazwa = 0 pkt.\n\n## Reference historyczny\n\n> 📖 **Upadek Konstantynopola (1453 r.):**\n> **29 maja 1453 r.** - sułtan **Mehmed II Zdobywca** (Mehmed II Fatih) po 53-dniowym oblężeniu zdobywa Konstantynopol, kończąc istnienie **Cesarstwa Bizantyjskiego** (które trwało od 395 r., czyli ponad **1000 lat** od podziału Cesarstwa Rzymskiego).\n>\n> **Kluczowe fakty:**\n> - Mehmed II miał **80-200 tys. żołnierzy** vs ~7 tys. obrońców pod wodzą Konstantyna XI\n> - Turcy użyli **gigantycznych armat** (Urban - węgierski inżynier-renegat) - przełom w sztuce oblężniczej\n> - Po szturmie Hagia Sophia została zamieniona w **meczet Aya Sofya**\n> - Konstantynopol stał się **Stambułem (Istanbul)** - stolicą Imperium Osmańskiego\n> - Wielu greckich uczonych uciekło do Włoch, przyspieszając rozwój **renesansu**\n>\n> **Znaczenie:**\n> - **Koniec średniowiecza** (jedna z możliwych dat - alternatywnie 1492 r. odkrycie Ameryki)\n> - Otwarcie szlaków morskich do Indii (Portugalczycy obawiali się Turków na Bliskim Wschodzie)\n> - Zmiana układu sił w Europie - Imperium Osmańskie staje się głównym rywalem chrześcijańskiej Europy\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Częsty błąd - podanie roku **1054** (Wielka Schizma). To NIE chodzi o podział kościelny, lecz o **fizyczne zdobycie miasta**. W 1054 r. Hagia Sophia nadal była świątynią chrześcijańską, tylko prawosławną.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Częsty błąd - podanie roku **1204** (IV krucjata). To zdobycie Konstantynopola przez krzyżowców łacińskich, ale **NIE skutkowało dobudową minaretów** - Hagia Sophia pozostała chrześcijańska. Kluczem są MINARETY na zdjęciu = islam = 1453.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Akceptowana jest sama data \"1453\" - nie wymaga się dziennej (29 maja 1453). Ale jeśli podajesz pełną datę, powinieneś znać 29 maja.","image":"img/historia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-5.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":5,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Historia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Historia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 5. (0-1)<br>Źródło 1. Rysunek. Pierwotny wygląd świątyni Hagia Sophia<br>M. Koczerska, E. Wipszycka, Historia 5. Świat przed wiekami, Warszawa 1996, s. 137.<br>Źródło 2. Fotografia. Świątynia Hagia Sophia współcześnie<br>www.metmuseum.org<br>Podaj rok oraz nazwę wydarzenia, które umożliwiło zmianę wyglądu i przeznaczenia<br>prezentowanej świątyni.<br>Rok:<br>Nazwa wydarzenia:<br>Wypełnia<br>egzaminator<br>Nr zadania<br>3.<br>4.<br>5.<br>Maks. liczba pkt<br>1<br>1<br>1<br>Uzyskana liczba pkt<br>MHI_1R</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 5. (0-1)<br>I. Chronologia historyczna.<br>Zdający porządkuje […] wydarzenia<br>z historii powszechnej […]; dostrzega<br>zmienność i dynamikę wydarzeń w dziejach<br>[…].<br>II. Analiza i interpretacja historyczna.<br>Zdający analizuje wydarzenia, zjawiska<br>i procesy historyczne w kontekście epok<br>[…].<br>I. Średniowiecze.</p>\n<ol><li>Bizancjum i Zachód a świat islamu.</li></ol>\n<p>Zdający:</p>\n<ol><li>wyjaśnia wpływ cywilizacji islamskiej na</li></ol>\n<p>cywilizację […] bizantyjską.</p>\n<ol><li>Europa późnego średniowiecza.</li></ol>\n<p>Zdający:</p>\n<ol><li>charakteryzuje następstwa upadku</li></ol>\n<p>cesarstwa bizantyjskiego i ekspansji<br>tureckiej dla Europy.</p>\n<ol><li>Kultura średniowiecza.</li></ol>\n<p>Zdający:</p>\n<ol><li>identyfikuje dokonania kultury okresu</li></ol>\n<p>średniowiecza w zakresie […] architektury<br>i sztuki […].<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za podanie roku i nazwy wydarzenia.<br>0 p. - za odpowiedź błędną, niepełną lub za brak odpowiedzi.<br>Poprawna odpowiedź<br>Rok: 1453<br>Nazwa wydarzenia:<br>• zdobycia Konstantynopola przez Turków [Osmańskich];<br>• upadek Konstantynopola;<br>• upadek Bizancjum;<br>• upadek cesarstwa wschodniorzymskiego / bizantyjskiego.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Rok:</strong> <strong>1453 r.</strong></p>\n<p><strong>Nazwa wydarzenia:</strong> <strong>zdobycie Konstantynopola przez Turków Osmańskich</strong> (= upadek Konstantynopola / upadek Bizancjum / upadek cesarstwa wschodniorzymskiego)</p>\n<h4>Sposób 1 - analiza źródeł ikonograficznych</h4>\n<p>Na obu ilustracjach widać tę samą bizantyjską świątynię <strong>Hagia Sophia</strong> w Konstantynopolu (&quot;Świątynia Mądrości Bożej&quot;). Różnice:</p>\n<p><strong>Źródło 1 (rysunek pierwotny):</strong></p>\n<ul><li>Centralna kopuła + półkopuły</li><li>Brak minaretów</li><li>Świątynia chrześcijańska (cerkiew prawosławna, później katedra patriarchatu konstantynopolitańskiego)</li></ul>\n<p><strong>Źródło 2 (zdjęcie współczesne):</strong></p>\n<ul><li>Te same kopuły</li><li>Dodano <strong>cztery minarety</strong> (typowy element architektury islamskiej)</li><li>Świątynia stała się <strong>meczetem</strong></li></ul>\n<p>→ <strong>Pytanie:</strong> kiedy chrześcijańska świątynia została przekształcona w meczet?</p>\n<p>→ <strong>Odpowiedź:</strong> kiedy Konstantynopol zdobyli muzułmanie, czyli <strong>w 1453 r.</strong>, gdy sułtan <strong>Mehmed II Zdobywca</strong> zakończył oblężenie i zniszczył Cesarstwo Bizantyjskie.</p>\n<h4>Sposób 2 - analiza historyczna</h4>\n<p><strong>Hagia Sophia - historia świątyni:</strong></p>\n<ul><li><strong>537 r.</strong> - ukończenie budowy przez cesarza <strong>Justyniana I Wielkiego</strong> (Bizancjum). Architekci: Anthemios z Tralles i Izydor z Miletu. Wówczas największa kopuła świata.</li><li><strong>537-1054</strong> - główna świątynia Cesarstwa Bizantyjskiego</li><li><strong>1054</strong> - Wielka Schizma; Hagia Sophia staje się katedrą patriarchatu prawosławnego</li><li><strong>1204-1261</strong> - IV krucjata, Konstantynopol w rękach krzyżowców (Cesarstwo Łacińskie)</li><li><strong>1261-1453</strong> - restauracja Bizancjum (dynastia Paleologów)</li><li><strong>29 maja 1453 r.</strong> - <strong>upadek Konstantynopola</strong>: po 53 dniach oblężenia Mehmed II zdobywa miasto. Ostatni cesarz <strong>Konstantyn XI Paleolog</strong> ginie w walce. Hagia Sophia zostaje zamieniona na meczet.</li><li><strong>XV-XVII w.</strong> - dobudowa minaretów (4 minarety, pierwszy z drewna, potem zastąpione kamiennymi)</li><li><strong>1934</strong> - Atatürk zamienia ją na muzeum</li><li><strong>2020</strong> - ponownie meczet (decyzja prezydenta Erdogana)</li></ul>\n<h4>Sposób 3 - datowanie po szczegółach</h4>\n<p>Gdyby wahanie pojawiło się między różnymi datami - <strong>1204 (IV krucjata)</strong> vs <strong>1453 (Turcy)</strong> - kluczowy jest <strong>typ przekształcenia</strong>:</p>\n<ul><li><strong>1204 (krucjata)</strong> - Konstantynopol zdobyli krzyżowcy łacińscy. Hagia Sophia stała się <strong>katolicką</strong> katedrą (na chwilę), ale architektonicznie <strong>bez zmian</strong> (krzyżowcy nie dobudowywali minaretów).</li><li><strong>1453 (Turcy)</strong> - Hagia Sophia zostaje <strong>zamieniona w meczet</strong>, dobudowane minarety, przekształcony wystrój wewnętrzny (zamalowano mozaiki chrześcijańskie, dodano <em>mihrab</em>, <em>minbar</em>).</li></ul>\n<p>→ <strong>Minarety = islam = 1453 r. Turcy Osmańscy.</strong></p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 5, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za podanie <strong>roku (1453)</strong> ORAZ <strong>nazwy wydarzenia</strong><br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedź błędną, niepełną lub brak odpowiedzi<br><br><strong>Akceptowane warianty roku:</strong> &quot;1453&quot;, &quot;1453 r.&quot;<br><br><strong>Akceptowane warianty nazwy wydarzenia:</strong><br>- <strong>zdobycie Konstantynopola przez Turków [Osmańskich]</strong><br>- <strong>upadek Konstantynopola</strong><br>- <strong>upadek Bizancjum</strong><br>- <strong>upadek cesarstwa wschodniorzymskiego / bizantyjskiego</strong><br><br><strong>UWAGA:</strong> musisz podać OBA elementy - sama data lub sama nazwa = 0 pkt.</blockquote>\n<h4>Reference historyczny</h4>\n<blockquote>📖 <strong>Upadek Konstantynopola (1453 r.):</strong><br><strong>29 maja 1453 r.</strong> - sułtan <strong>Mehmed II Zdobywca</strong> (Mehmed II Fatih) po 53-dniowym oblężeniu zdobywa Konstantynopol, kończąc istnienie <strong>Cesarstwa Bizantyjskiego</strong> (które trwało od 395 r., czyli ponad <strong>1000 lat</strong> od podziału Cesarstwa Rzymskiego).<br><br><strong>Kluczowe fakty:</strong><br>- Mehmed II miał <strong>80-200 tys. żołnierzy</strong> vs ~7 tys. obrońców pod wodzą Konstantyna XI<br>- Turcy użyli <strong>gigantycznych armat</strong> (Urban - węgierski inżynier-renegat) - przełom w sztuce oblężniczej<br>- Po szturmie Hagia Sophia została zamieniona w <strong>meczet Aya Sofya</strong><br>- Konstantynopol stał się <strong>Stambułem (Istanbul)</strong> - stolicą Imperium Osmańskiego<br>- Wielu greckich uczonych uciekło do Włoch, przyspieszając rozwój <strong>renesansu</strong><br><br><strong>Znaczenie:</strong><br>- <strong>Koniec średniowiecza</strong> (jedna z możliwych dat - alternatywnie 1492 r. odkrycie Ameryki)<br>- Otwarcie szlaków morskich do Indii (Portugalczycy obawiali się Turków na Bliskim Wschodzie)<br>- Zmiana układu sił w Europie - Imperium Osmańskie staje się głównym rywalem chrześcijańskiej Europy</blockquote>\n<h4>Typowe pułapki</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Częsty błąd - podanie roku <strong>1054</strong> (Wielka Schizma). To NIE chodzi o podział kościelny, lecz o <strong>fizyczne zdobycie miasta</strong>. W 1054 r. Hagia Sophia nadal była świątynią chrześcijańską, tylko prawosławną.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Częsty błąd - podanie roku <strong>1204</strong> (IV krucjata). To zdobycie Konstantynopola przez krzyżowców łacińskich, ale <strong>NIE skutkowało dobudową minaretów</strong> - Hagia Sophia pozostała chrześcijańska. Kluczem są MINARETY na zdjęciu = islam = 1453.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Akceptowana jest sama data &quot;1453&quot; - nie wymaga się dziennej (29 maja 1453). Ale jeśli podajesz pełną datę, powinieneś znać 29 maja.</blockquote>"}]}