{"id":"historia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad/16","paper_id":"historia-2018-maj-matura-rozszerzona","number":"16","points":1,"ptype":"closed","subject":"historia","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 16. (0-1)\nFragment dokumentu programowego z końca XIX w.\n[N]ajwiększym błędem jest zakładać, że jedna klasa społeczna jest z natury wroga drugiej, czyli\nże bogaci i proletariusze mają w naturze walkę w bezlitosnym pojedynku ze sobą. Rzecz tak\nbardzo sprzeczna z rozumem i prawdą. Prawdą natomiast jest, że tak jak w ciele ludzkim różne\nczłonki układają się wzajemnie i tworzą tę harmonijną równowagę nazywaną symetrią, tak też\ni chciała natura, aby w społeczności ludzkiej harmonizowały ze sobą te dwie klasy i aby\nw efekcie dawały równowagę.\nNa podstawie: Źródła i materiały do nauczania historii, red. S. Sierpowski, Warszawa 1998, s. 204-206.\nZaznacz poprawne dokończenie zdania i uzasadnij swój wybór.\nTekst jest krytyką ideologii\nA. konserwatywnej.\nB. liberalnej.\nC. narodowej.\nD. marksistowskiej.\nUzasadnienie:\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n14.\n15.\n16.\nMaks. liczba pkt\n1\n1\n1\nUzyskana liczba pkt\nMHI_1R","answer":"D","answer_text":"Zadanie 16. (0-1)\nII. Analiza i interpretacja historyczna.\nZdający analizuje wydarzenia, zjawiska\ni procesy historyczne w kontekście epok\ni dostrzega zależności pomiędzy różnymi\ndziedzinami życia społecznego […].\nIII. Tworzenie narracji historycznej.\nZdający tworzy narrację historyczną\nw ujęciu przekrojowym lub problemowym;\ndostrzega problem i buduje argumentację,\nuwzględniając różne aspekty procesu\nhistorycznego; dokonuje selekcji\ni hierarchizacji oraz integruje pozyskane\ninformacje z różnych źródeł wiedzy.\nIV. Wiek XIX.\n3. Ideologie XIX w.\nZdający:\n1) charakteryzuje i porównuje ideologie:\nkonserwatyzm, liberalizm, nacjonalizm,\nsocjalizm utopijny, marksizm i anarchizm.\nSchemat punktowania\n1 p. - za prawidłową odpowiedź wraz z uzasadnieniem.\n0 p. - za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.\nPrawidłowa odpowiedź\nOdpowiedź: D\nPrzykładowe uzasadnienie:\nW tekście została poddana krytyce idea walki klas, która jest charakterystycznym elementem\nideologii marksistowskiej.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**D. marksistowskiej.**\n\n**Uzasadnienie:** Tekst krytykuje tezę, że *\"jedna klasa społeczna jest z natury wroga drugiej, czyli że bogaci i proletariusze mają w naturze walkę w bezlitosnym pojedynku ze sobą\"* - to **dosłowne odrzucenie marksistowskiej teorii walki klas**, sformułowanej przez Karola Marksa i Fryderyka Engelsa w *Manifeście Komunistycznym* (1848) i rozwiniętej w *Kapitale* (1867). Tekst proponuje w zamian wizję **harmonijnej współpracy klas** (analogia do organizmu ludzkiego) - co jest sztandarową doktryną **katolickiej nauki społecznej** (encyklika *Rerum Novarum* Leona XIII, 1891).\n\n## Sposób 1 - analiza źródła\n\n> *\"[N]ajwiększym błędem jest zakładać, że jedna klasa społeczna jest z natury wroga drugiej, czyli że bogaci i proletariusze mają w naturze walkę w bezlitosnym pojedynku ze sobą. Rzecz tak bardzo sprzeczna z rozumem i prawdą. Prawdą natomiast jest, że tak jak w ciele ludzkim różne członki układają się wzajemnie i tworzą tę harmonijną równowagę nazywaną symetrią, tak też i ciała społeczności ludzkiej harmonizowały ze sobą te dwie klasy i aby w efekcie dawały równowagę.\"*\n\n→ **Wskazówki interpretacyjne:**\n1. **\"Bogaci i proletariusze\"** - terminologia bezpośrednio nawiązująca do marksistowskiego podziału klasowego (burżuazja vs proletariat).\n2. **\"Walka w bezlitosnym pojedynku\"** - odwołanie do *kanonicznego cytatu Marksa-Engelsa*: \"Historia wszystkich dotychczas istniejących społeczeństw to historia walki klas\" (*Manifest Komunistyczny*, 1848).\n3. **\"Rzecz sprzeczna z rozumem i prawdą\"** - autor odrzuca tę ideę jako **fałsz**.\n4. **\"Tak jak w ciele ludzkim harmonijną równowagę\"** - odwołanie do **organicystycznej wizji społeczeństwa** charakterystycznej dla św. Tomasza z Akwinu i katolickiej myśli społecznej.\n\n→ **Wniosek:** tekst jest **krytyką ideologii marksistowskiej** sformułowaną z pozycji **katolickiej nauki społecznej**.\n\n## Sposób 2 - kontekst Rerum Novarum (1891)\n\nDokument, z którego pochodzi cytat, to z dużym prawdopodobieństwem **encyklika *Rerum Novarum*** papieża **Leona XIII** wydana **15 V 1891 r.** - pierwszy duży dokument katolicki na temat **kwestii społecznej** (\"kwestii robotniczej\"). Encyklika:\n\n- **Odrzuciła** marksizm/socjalizm: walka klas i kolektywizacja własności jako sprzeczne z naturą i religią.\n- **Odrzuciła** liberalny kapitalizm bez zabezpieczeń socjalnych.\n- **Zaproponowała trzecią drogę**:\n- sprawiedliwa płaca,\n- prawo do własności prywatnej,\n- prawo robotników do zrzeszania się (geneza ruchu chrześcijańsko-demokratycznego),\n- obowiązek solidarności klas (organicyzm społeczny).\n\n**Sztandarowe sformułowanie *Rerum Novarum*:** *\"Pierwszą i najgrubszą pomyłką [socjalistów] jest mniemanie, że dwie klasy są sobie z natury wrogie\"* - niemal dosłownie zgadza się z cytatem zadania.\n\n## Sposób 3 - porównanie z innymi ideologiami\n\n| Ideologia | Pogląd na klasy społeczne | Czy zgadza się z krytyką w tekście? |\n| **A. Konserwatyzm** | hierarchia stanowa naturalna, harmonia społeczna | NIE - konserwatyzm właśnie **odrzuca** walkę klas; tekst nie KRYTYKUJE konserwatyzmu |\n| **B. Liberalizm** | wolny rynek, równość wobec prawa, indywidualizm | NIE - liberalizm mówi o jednostkach, NIE o klasach jako wrogich naturalnie |\n| **C. Narodowa** (nacjonalizm) | konflikt narodów, NIE klas | NIE - nacjonalizm dzieli świat na narody, nie na bogatych vs proletariuszy |\n| **D. Marksistowska** | **walka klas** = motor historii; burżuazja vs proletariat | **TAK** - tekst dokładnie krytykuje tę tezę |\n\n→ Tylko **marksizm** stawia tezę o **naturalnej wrogości klas** - i właśnie ta teza jest krytykowana w tekście.\n\n## Reference historyczny\n\n> 📖 **Reference - Marksizm (od 1848):**\n> - **Karol Marks (1818-1883)** + **Fryderyk Engels (1820-1895)**.\n> - **Manifest Komunistyczny** (1848): \"Historia wszystkich dotychczas istniejących społeczeństw to historia walki klas\".\n> - ***Kapitał*** (t. 1, 1867): teoria wartości dodatkowej, wyzysk proletariatu.\n> - **Dialektyka materialistyczna**: konflikt klasowy → rewolucja → dyktatura proletariatu → społeczeństwo bezklasowe.\n>\n> 📖 **Reference - Katolicka nauka społeczna:**\n> - **Rerum Novarum** (Leon XIII, **15 V 1891**) - fundacja KNS.\n> - **Quadragesimo anno** (Pius XI, 1931) - w 40. rocznicę RN, krytyka kapitalizmu i komunizmu.\n> - **Pacem in terris** (Jan XXIII, 1963).\n> - **Centesimus annus** (Jan Paweł II, 1991) - w 100. rocznicę RN, po upadku komunizmu.\n>\n> 📖 **Reference - XIX-wieczne ideologie społeczne:**\n> - **Konserwatyzm**: E. Burke; hierarchia, tradycja, ewolucja społeczna.\n> - **Liberalizm**: A. Smith, J.S. Mill; wolny rynek, prawa jednostki.\n> - **Nacjonalizm**: J.G. Fichte, R. Dmowski; naród jako wartość najwyższa.\n> - **Marksizm/socjalizm**: K. Marks, F. Engels; klasy społeczne, rewolucja.\n\n## Klucz CKE - schemat punktowania\n\n> 📋 **Klucz CKE (zadanie 16, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za zaznaczenie odpowiedzi **D (marksistowska)** **WRAZ Z** uzasadnieniem\n> - **0 pkt** - za odpowiedź niepełną LUB błędną LUB brak odpowiedzi\n>\n> **Wymagane elementy uzasadnienia:**\n> 1. Wskazanie **idei walki klas** jako głównego elementu krytykowanej ideologii\n> 2. Powiązanie z **marksizmem** (Marks, Engels, *Manifest Komunistyczny*)\n> 3. Opcjonalnie: identyfikacja źródła (*Rerum Novarum*, Leon XIII 1891) jako przykładu krytyki z pozycji katolickich\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Opcja | Ideologia | Główne tezy | Dlaczego błędna |\n| A | konserwatyzm | tradycja, hierarchia, organiczna jedność społeczna | Konserwatyzm SAM odrzuca walkę klas - nie jest krytykowany w tekście |\n| B | liberalizm | wolny rynek, prawa jednostki | Liberalizm operuje pojęciem jednostki, NIE klas wrogich; nie pasuje |\n| C | nacjonalizm | naród jako wartość, konflikt narodów | Nacjonalizm dzieli świat na narody, NIE \"bogatych vs proletariuszy\" |\n| **D** | **marksizm** | **walka klas, dyktatura proletariatu** | **POPRAWNA - krytyka walki klas to krytyka marksizmu** |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga - terminologia \"proletariat\":** Słowo **\"proletariusze\"** w cytacie jest jednoznacznym sygnałem terminologii marksistowskiej. Liberałowie i konserwatyści XIX w. mówili raczej o \"robotnikach\", \"warstwach niższych\". \"Proletariat\" to słowo Marksa-Engelsa.\n\n> ⚠️ **Uwaga - analogia organiczna jako kanon katolicki:** Porównanie społeczeństwa do organizmu ludzkiego (różne członki, harmonia) pochodzi od św. Pawła Apostoła (1 Kor 12) i było rozwijane przez św. Tomasza z Akwinu. To **chrześcijański organicyzm społeczny** - alternatywa wobec marksistowskiego konfliktu klasowego.\n\n> ⚠️ **Uwaga - Rerum Novarum jako sztandarowy dokument:** Encyklika z 1891 r. zapoczątkowała współczesną katolicką naukę społeczną i jest matrycą dla wszystkich późniejszych encyklik społecznych. Klucz CKE często testuje znajomość tego dokumentu na maturze.","image":"img/historia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad-16.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":15,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Historia · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"Historia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 16. (0-1)<br>Fragment dokumentu programowego z końca XIX w.<br>[N]ajwiększym błędem jest zakładać, że jedna klasa społeczna jest z natury wroga drugiej, czyli<br>że bogaci i proletariusze mają w naturze walkę w bezlitosnym pojedynku ze sobą. Rzecz tak<br>bardzo sprzeczna z rozumem i prawdą. Prawdą natomiast jest, że tak jak w ciele ludzkim różne<br>członki układają się wzajemnie i tworzą tę harmonijną równowagę nazywaną symetrią, tak też<br>i chciała natura, aby w społeczności ludzkiej harmonizowały ze sobą te dwie klasy i aby<br>w efekcie dawały równowagę.<br>Na podstawie: Źródła i materiały do nauczania historii, red. S. Sierpowski, Warszawa 1998, s. 204-206.<br>Zaznacz poprawne dokończenie zdania i uzasadnij swój wybór.<br>Tekst jest krytyką ideologii<br>A. konserwatywnej.<br>B. liberalnej.<br>C. narodowej.<br>D. marksistowskiej.<br>Uzasadnienie:<br>Wypełnia<br>egzaminator<br>Nr zadania<br>14.<br>15.<br>16.<br>Maks. liczba pkt<br>1<br>1<br>1<br>Uzyskana liczba pkt<br>MHI_1R</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 16. (0-1)<br>II. Analiza i interpretacja historyczna.<br>Zdający analizuje wydarzenia, zjawiska<br>i procesy historyczne w kontekście epok<br>i dostrzega zależności pomiędzy różnymi<br>dziedzinami życia społecznego […].<br>III. Tworzenie narracji historycznej.<br>Zdający tworzy narrację historyczną<br>w ujęciu przekrojowym lub problemowym;<br>dostrzega problem i buduje argumentację,<br>uwzględniając różne aspekty procesu<br>historycznego; dokonuje selekcji<br>i hierarchizacji oraz integruje pozyskane<br>informacje z różnych źródeł wiedzy.<br>IV. Wiek XIX.</p>\n<ol><li>Ideologie XIX w.</li></ol>\n<p>Zdający:</p>\n<ol><li>charakteryzuje i porównuje ideologie:</li></ol>\n<p>konserwatyzm, liberalizm, nacjonalizm,<br>socjalizm utopijny, marksizm i anarchizm.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za prawidłową odpowiedź wraz z uzasadnieniem.<br>0 p. - za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.<br>Prawidłowa odpowiedź<br>Odpowiedź: D<br>Przykładowe uzasadnienie:<br>W tekście została poddana krytyce idea walki klas, która jest charakterystycznym elementem<br>ideologii marksistowskiej.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>D. marksistowskiej.</strong></p>\n<p><strong>Uzasadnienie:</strong> Tekst krytykuje tezę, że <em>&quot;jedna klasa społeczna jest z natury wroga drugiej, czyli że bogaci i proletariusze mają w naturze walkę w bezlitosnym pojedynku ze sobą&quot;</em> - to <strong>dosłowne odrzucenie marksistowskiej teorii walki klas</strong>, sformułowanej przez Karola Marksa i Fryderyka Engelsa w <em>Manifeście Komunistycznym</em> (1848) i rozwiniętej w <em>Kapitale</em> (1867). Tekst proponuje w zamian wizję <strong>harmonijnej współpracy klas</strong> (analogia do organizmu ludzkiego) - co jest sztandarową doktryną <strong>katolickiej nauki społecznej</strong> (encyklika <em>Rerum Novarum</em> Leona XIII, 1891).</p>\n<h4>Sposób 1 - analiza źródła</h4>\n<blockquote><em>&quot;[N]ajwiększym błędem jest zakładać, że jedna klasa społeczna jest z natury wroga drugiej, czyli że bogaci i proletariusze mają w naturze walkę w bezlitosnym pojedynku ze sobą. Rzecz tak bardzo sprzeczna z rozumem i prawdą. Prawdą natomiast jest, że tak jak w ciele ludzkim różne członki układają się wzajemnie i tworzą tę harmonijną równowagę nazywaną symetrią, tak też i ciała społeczności ludzkiej harmonizowały ze sobą te dwie klasy i aby w efekcie dawały równowagę.&quot;</em></blockquote>\n<p>→ <strong>Wskazówki interpretacyjne:</strong></p>\n<ol><li><strong>&quot;Bogaci i proletariusze&quot;</strong> - terminologia bezpośrednio nawiązująca do marksistowskiego podziału klasowego (burżuazja vs proletariat).</li><li><strong>&quot;Walka w bezlitosnym pojedynku&quot;</strong> - odwołanie do <em>kanonicznego cytatu Marksa-Engelsa</em>: &quot;Historia wszystkich dotychczas istniejących społeczeństw to historia walki klas&quot; (<em>Manifest Komunistyczny</em>, 1848).</li><li><strong>&quot;Rzecz sprzeczna z rozumem i prawdą&quot;</strong> - autor odrzuca tę ideę jako <strong>fałsz</strong>.</li><li><strong>&quot;Tak jak w ciele ludzkim harmonijną równowagę&quot;</strong> - odwołanie do <strong>organicystycznej wizji społeczeństwa</strong> charakterystycznej dla św. Tomasza z Akwinu i katolickiej myśli społecznej.</li></ol>\n<p>→ <strong>Wniosek:</strong> tekst jest <strong>krytyką ideologii marksistowskiej</strong> sformułowaną z pozycji <strong>katolickiej nauki społecznej</strong>.</p>\n<h4>Sposób 2 - kontekst Rerum Novarum (1891)</h4>\n<p>Dokument, z którego pochodzi cytat, to z dużym prawdopodobieństwem <strong>encyklika <em>Rerum Novarum</strong></em> papieża <strong>Leona XIII</strong> wydana <strong>15 V 1891 r.</strong> - pierwszy duży dokument katolicki na temat <strong>kwestii społecznej</strong> (&quot;kwestii robotniczej&quot;). Encyklika:</p>\n<ul><li><strong>Odrzuciła</strong> marksizm/socjalizm: walka klas i kolektywizacja własności jako sprzeczne z naturą i religią.</li><li><strong>Odrzuciła</strong> liberalny kapitalizm bez zabezpieczeń socjalnych.</li><li><strong>Zaproponowała trzecią drogę</strong>:</li><li>sprawiedliwa płaca,</li><li>prawo do własności prywatnej,</li><li>prawo robotników do zrzeszania się (geneza ruchu chrześcijańsko-demokratycznego),</li><li>obowiązek solidarności klas (organicyzm społeczny).</li></ul>\n<p><strong>Sztandarowe sformułowanie <em>Rerum Novarum</em>:</strong> <em>&quot;Pierwszą i najgrubszą pomyłką [socjalistów] jest mniemanie, że dwie klasy są sobie z natury wrogie&quot;</em> - niemal dosłownie zgadza się z cytatem zadania.</p>\n<h4>Sposób 3 - porównanie z innymi ideologiami</h4>\n<p>| Ideologia | Pogląd na klasy społeczne | Czy zgadza się z krytyką w tekście? |<br>| <strong>A. Konserwatyzm</strong> | hierarchia stanowa naturalna, harmonia społeczna | NIE - konserwatyzm właśnie <strong>odrzuca</strong> walkę klas; tekst nie KRYTYKUJE konserwatyzmu |<br>| <strong>B. Liberalizm</strong> | wolny rynek, równość wobec prawa, indywidualizm | NIE - liberalizm mówi o jednostkach, NIE o klasach jako wrogich naturalnie |<br>| <strong>C. Narodowa</strong> (nacjonalizm) | konflikt narodów, NIE klas | NIE - nacjonalizm dzieli świat na narody, nie na bogatych vs proletariuszy |<br>| <strong>D. Marksistowska</strong> | <strong>walka klas</strong> = motor historii; burżuazja vs proletariat | <strong>TAK</strong> - tekst dokładnie krytykuje tę tezę |</p>\n<p>→ Tylko <strong>marksizm</strong> stawia tezę o <strong>naturalnej wrogości klas</strong> - i właśnie ta teza jest krytykowana w tekście.</p>\n<h4>Reference historyczny</h4>\n<blockquote>📖 <strong>Reference - Marksizm (od 1848):</strong><br>- <strong>Karol Marks (1818-1883)</strong> + <strong>Fryderyk Engels (1820-1895)</strong>.<br>- <strong>Manifest Komunistyczny</strong> (1848): &quot;Historia wszystkich dotychczas istniejących społeczeństw to historia walki klas&quot;.<br>- <strong><em>Kapitał</strong></em> (t. 1, 1867): teoria wartości dodatkowej, wyzysk proletariatu.<br>- <strong>Dialektyka materialistyczna</strong>: konflikt klasowy → rewolucja → dyktatura proletariatu → społeczeństwo bezklasowe.<br><br>📖 <strong>Reference - Katolicka nauka społeczna:</strong><br>- <strong>Rerum Novarum</strong> (Leon XIII, <strong>15 V 1891</strong>) - fundacja KNS.<br>- <strong>Quadragesimo anno</strong> (Pius XI, 1931) - w 40. rocznicę RN, krytyka kapitalizmu i komunizmu.<br>- <strong>Pacem in terris</strong> (Jan XXIII, 1963).<br>- <strong>Centesimus annus</strong> (Jan Paweł II, 1991) - w 100. rocznicę RN, po upadku komunizmu.<br><br>📖 <strong>Reference - XIX-wieczne ideologie społeczne:</strong><br>- <strong>Konserwatyzm</strong>: E. Burke; hierarchia, tradycja, ewolucja społeczna.<br>- <strong>Liberalizm</strong>: A. Smith, J.S. Mill; wolny rynek, prawa jednostki.<br>- <strong>Nacjonalizm</strong>: J.G. Fichte, R. Dmowski; naród jako wartość najwyższa.<br>- <strong>Marksizm/socjalizm</strong>: K. Marks, F. Engels; klasy społeczne, rewolucja.</blockquote>\n<h4>Klucz CKE - schemat punktowania</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE (zadanie 16, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za zaznaczenie odpowiedzi <strong>D (marksistowska)</strong> <strong>WRAZ Z</strong> uzasadnieniem<br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedź niepełną LUB błędną LUB brak odpowiedzi<br><br><strong>Wymagane elementy uzasadnienia:</strong><br>1. Wskazanie <strong>idei walki klas</strong> jako głównego elementu krytykowanej ideologii<br>2. Powiązanie z <strong>marksizmem</strong> (Marks, Engels, <em>Manifest Komunistyczny</em>)<br>3. Opcjonalnie: identyfikacja źródła (<em>Rerum Novarum</em>, Leon XIII 1891) jako przykładu krytyki z pozycji katolickich</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Opcja | Ideologia | Główne tezy | Dlaczego błędna |<br>| A | konserwatyzm | tradycja, hierarchia, organiczna jedność społeczna | Konserwatyzm SAM odrzuca walkę klas - nie jest krytykowany w tekście |<br>| B | liberalizm | wolny rynek, prawa jednostki | Liberalizm operuje pojęciem jednostki, NIE klas wrogich; nie pasuje |<br>| C | nacjonalizm | naród jako wartość, konflikt narodów | Nacjonalizm dzieli świat na narody, NIE &quot;bogatych vs proletariuszy&quot; |<br>| <strong>D</strong> | <strong>marksizm</strong> | <strong>walka klas, dyktatura proletariatu</strong> | <strong>POPRAWNA - krytyka walki klas to krytyka marksizmu</strong> |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga - terminologia &quot;proletariat&quot;:</strong> Słowo <strong>&quot;proletariusze&quot;</strong> w cytacie jest jednoznacznym sygnałem terminologii marksistowskiej. Liberałowie i konserwatyści XIX w. mówili raczej o &quot;robotnikach&quot;, &quot;warstwach niższych&quot;. &quot;Proletariat&quot; to słowo Marksa-Engelsa.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga - analogia organiczna jako kanon katolicki:</strong> Porównanie społeczeństwa do organizmu ludzkiego (różne członki, harmonia) pochodzi od św. Pawła Apostoła (1 Kor 12) i było rozwijane przez św. Tomasza z Akwinu. To <strong>chrześcijański organicyzm społeczny</strong> - alternatywa wobec marksistowskiego konfliktu klasowego.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga - Rerum Novarum jako sztandarowy dokument:</strong> Encyklika z 1891 r. zapoczątkowała współczesną katolicką naukę społeczną i jest matrycą dla wszystkich późniejszych encyklik społecznych. Klucz CKE często testuje znajomość tego dokumentu na maturze.</blockquote>"}]}