{"id":"historia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad/26","paper_id":"historia-2018-maj-matura-rozszerzona","number":"26","points":12,"ptype":"closed","subject":"historia","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 26. (0-12)\nZadanie zawiera pięć tematów. Wybierz jeden z nich do opracowania.\n1. Porównaj i oceń wpływ warunków naturalnych na rozwój cywilizacji starożytnego Bliskiego\nWschodu oraz Grecji. W pracy wykorzystaj materiały źródłowe (s. 24-25).\n2. Średniowiecze było epoką niespotykanej ani przedtem, ani później jedności kulturalnej.\nUstosunkuj się do powyższej tezy, charakteryzując dorobek tej epoki w zakresie\npiśmiennictwa, filozofii, architektury i sztuki (z uwzględnieniem kultury polskiego\nśredniowiecza).\n3. Własna niemoc czy obca przemoc? Rozstrzygnij, jakie przyczyny - wewnętrzne czy\nzewnętrzne - miały decydujący wpływ na upadek Rzeczypospolitej w końcu XVIII wieku.\nOdpowiedź uzasadnij.\n4. Polacy wobec groźby wynarodowienia. Scharakteryzuj politykę Niemiec oraz Rosji wobec\nPolaków po upadku powstania styczniowego i oceń jej skuteczność. W pracy wykorzystaj\nmateriały źródłowe (s. 26-27).\n5. Od niepodległości do niepodległości. Porównaj międzynarodowe uwarunkowania\nodzyskania przez Polskę niepodległości w 1918 i 1989 roku.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n25.1. 25.2.\n26.\nMaks. liczba pkt\n1\n1\n12\nUzyskana liczba pkt\nMHI_1R\nMateriały źródłowe do tematu 1.\nŹródło A. Mapa. Starożytny Egipt\nJ. Dowiat, Historia […], Warszawa 1979, s. 12.\nŹródło B. Mapa. Żyzny Półksiężyc\nNa podstawie: E. Wipszycka, Historia […], Warszawa 2007, s. 33.\nMHI_1R\nŹródło C. Fragment współczesnego opracowania\n[Grecja] nie zajmowała tak wielkiego obszaru, jak większość państw orientalnych,\nbo ok. 80 tys. km2, z tego zaś zaledwie 25-30% przypadało na powierzchnię uprawną. Resztę\nobszaru zajmowały góry i nieużytki, głównie pastwiska. […] Natomiast sporo było w Grecji\nrud metali: żelaza, ołowiu, srebra, nadto marmurów i glinki. W porównaniu z krajami Wschodu\nkorzystnie przedstawiało się ukształtowanie brzegów Grecji […]. Mieszkaniec Grecji czuł się\nna morzu pewnie; nawet podróże z jednego kraju greckiego do drugiego odbywał morzem, góry\nbowiem schodzące często aż do samego wybrzeża utrudniały komunikację lądem.\nJ. Wolski, Historia powszechna. Starożytność, Warszawa 2002, s. 110-111.\nŹródło D. Mapa. Starożytna Grecja\nM. Węcowski, Starożytność klasyczna […], Warszawa 1999, s. 19.\nMHI_1R\nMateriały źródłowe do tematu 4.\nŹródło A. Mapa. Wielkie Księstwo Poznańskie\nJ. Buszko, Wielka historia Polski, t. 8, Kraków 2000, s. 31.\nŹródło B. Fotografia z 1908 r.\nhttps://commons.wikimedia.org\nMHI_1R\nŹródło C. Pałac Staszica w Warszawie w XIX w.\nC1. Pałac Staszica - siedziba Królewskiego\nTowarzystwa Przyjaciół Nauk w 1823 r.\nC2. Pałac Staszica - siedziba\nI Gimnazjum Męskiego i cerkwi\nśw. Tatiany Rzymianki w 1893 r.\nNa podstawie: http://warszawa.fotopolska.eu\nŹródło D. Jan Wołyński, Wspomnienia z czasów szkolnictwa rosyjskiego [fragment]\nDzięki temu, że Apuchtin przestał przyjmować Polaków na posady nauczycielskie, liczba\nRosjan nauczycieli gwałtownie zaczęła się zwiększać […]. Gdy w 1881 r. przesłano temat\nmaturalny z języka rosyjskiego i literatury, oparty na powieści Gogola Martwe dusze […]\nuczniowie położyli pióra, bo nie wiedzieli, co pisać, gdyż tego utworu nie czytali. W Warszawie\nnatychmiast doniesiono o tym Apuchtinowi […]. Apuchtin kazał dać inny temat treści ogólnej,\na nauczyciela III klasy gimnazjum zdegradował. Po objęciu władzy w kraju przez generał-\ngubernatora Hurkę* […] surowo zabroniono czytania i posiadania polskich książek, a kontrola\nbyła tak ścisła, że przy odwiedzaniu stancji uczniowskich […] przetrząsano sienniki, kufry\nz rzeczami, czy tam nie było schowanych książek polskich. W razie znalezienia książek\npolskich zapisywano ucznia do dziennika kar […]. Gdy zaś u ucznia znaleziono książkę o treści\npolitycznej […] bezwarunkowo wydalano ucznia z gimnazjum.\n*Józef Hurko - generał-gubernator warszawski w latach 1883-1894, wprowadził język rosyjski do sądów, szkół\ni urzędów.\nTeksty źródłowe do nauki historii w szkole, nr 44 a, Warszawa 1961, s. 25-26.\nMHI_1R\nna temat nr\nMHI_1R\nMHI_1R\nMHI_1R\nMHI_1R\nMHI_1R\nMHI_1R\nMHI_1R\nBRUDNOPIS (nie podlega ocenie)","answer":null,"answer_text":"Zadanie 26. (0-12)\nPrzy przyznawaniu punktów na określonym poziomie w zadaniu rozszerzonej odpowiedzi\negzaminator uwzględniał również poprawność językową i stylistyczną. Istotne znaczenie ma\npoprawność informacji podanych przez zdającego w wypracowaniu. Zamieszczenie informacji\nniezwiązanych z tematem i błędy merytoryczne wpływają na obniżenie punktacji. Jeżeli\nw pracy zostały zawarte informacje świadczące o zupełnym braku zrozumienia omawianego\ntematu to wypracowanie oceniane jest na 0 punktów.\nTemat 1. Porównaj i oceń wpływ warunków naturalnych na rozwój cywilizacji starożytnego\nBliskiego Wschodu oraz Grecji. W pracy wykorzystaj materiały źródłowe.\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Chronologia historyczna.\nZdający porządkuje i synchronizuje\nwydarzenia z historii powszechnej […]\ndostrzega zmienność i dynamikę wydarzeń\nw dziejach, a także ciągłość procesów\nhistorycznych.\nII. Analiza i interpretacja historyczna.\nZdający analizuje wydarzenia, zjawiska\ni procesy historyczne w kontekście\nepok i dostrzega zależności pomiędzy\nróżnymi dziedzinami życia społecznego;\nrozpoznaje rodzaje źródeł; ocenia\nprzydatność źródła do wyjaśnienia problemu\nhistorycznego; dostrzega wielość\nperspektyw badawczych oraz wielorakie\ninterpretacje historii i ich przyczyny.\nIII. Tworzenie narracji historycznej.\nZdający tworzy narrację historyczną\nw ujęciu przekrojowym lub problemowym;\ndostrzega problem i buduje argumentację,\nuwzględniając różne aspekty procesu\nhistorycznego; dokonuje selekcji\ni hierarchizacji oraz integruje pozyskane\ninformacje z różnych źródeł wiedzy.\nI. Starożytność.\n1. Cywilizacje Bliskiego i Dalekiego\nWschodu.\nZdający:\n1) charakteryzuje uwarunkowania\ngeograficzne rozwoju cywilizacji na Bliskim\n[…] Wschodzie.\n2. Społeczeństwo, życie polityczne i kultura\nstarożytnej Grecji.\nZdający:\n1) charakteryzuje geograficzne\nuwarunkowania cywilizacji greckiej.\nKryteria oceniania\nPoziom IV\n(9-12 pkt)\nZdający:\n• wyjaśnił złożoność zjawisk historycznych, ukazując różne ich aspekty,\n(wpływ warunków naturalnych na religię, kulturę, ustrój polityczny -\npoleis, monarchie despotyczne);\n• poprawnie przeprowadził selekcję i hierarchizację wykorzystanych\ninformacji;\n• poprawnie wyjaśnił związki przyczynowo-skutkowe;\n• trafnie i w pełni wykorzystał materiał źródłowy;\n• sformułował wnioski i ocenę oraz podsumował rozważania.\nPoziom III\n(6-8 pkt)\nZdający:\n• dokonał celowej i trafnej selekcji faktów, świadczącej o rozumieniu\nich znaczenia i hierarchii;\n• w większości poprawnie ukazał związki przyczynowo-skutkowe\n(np. wpływ warunków naturalnych na życie polityczne - powstanie\npaństw);\n• przedstawił omawiane zagadnienia w ujęciu dynamicznym;\n• podjął próbę formułowania wniosków;\n• w większości wykorzystał materiał źródłowy;\n• podjął próbę oceny.\nPoziom II\n(3-5 pkt)\nZdający:\n• przedstawił częściową faktografię, która jest potrzebna do opracowania\ntematu (np. budowa systemu irygacyjnego, rozwój żeglugi i handlu);\n• podjął próbę uporządkowania podanej faktografii;\n• podjął próbę wyjaśnienia związków przyczynowo-skutkowych\n(np. wpływ warunków naturalnych na życie społeczno-gospodarcze);\n• podjął próbę wykorzystania załączonych materiałów źródłowych\ni przywołania ich w tekście pracy;\n• podjął próbę porównania.\nPoziom I\n(1-2 pkt)\nZdający:\n• w kilku/kilkunastu zdaniach odniósł się do tematu;\n• podał kilka faktów związanych z tematem, zwykle bez wskazywania\nzwiązków między nimi (np. wylewy rzek, górzyste ukształtowanie\nGrecji);\n• poprawnie umieścił rozważania w czasie i w przestrzeni;\n• nieudolnie wykorzystał źródła.\nUwaga: Zdający wykorzystuje informacje pochodzące ze źródeł dołączonych do arkusza,\npowołuje się na informacje/dane występujące w konkretnym źródle, powołuje się na autora\nźródła.\nTemat 2. Średniowiecze było epoką niespotykanej ani przedtem, ani później jedności\nkulturalnej. Ustosunkuj się do powyższej tezy, charakteryzując dorobek tej epoki w zakresie\npiśmiennictwa, filozofii, architektury i sztuki (z uwzględnieniem kultury polskiego\nśredniowiecza).\nI. Chronologia historyczna.\nZdający porządkuje i synchronizuje\nwydarzenia z historii powszechnej oraz\ndziejów ojczystych; dostrzega\nzmienność i dynamikę wydarzeń\nw dziejach, a także ciągłość procesów\nhistorycznych.\nIII. Tworzenie narracji historycznej.\nZdający tworzy narrację historyczną\nw ujęciu przekrojowym lub\nproblemowym; dostrzega problem\ni buduje argumentację, uwzględniając\nróżne aspekty procesu historycznego;\ndokonuje selekcji i hierarchizacji oraz\nII. Średniowiecze.\n1. Bizancjum i Zachód a świat islamu.\nZdający:\n1) charakteryzuje kręgi kulturowe: łaciński,\nbizantyjski i arabski;\n3) wyjaśnia wpływ cywilizacji islamskiej na\ncywilizację łacińską i bizantyjską.\n2. Europa wczesnego średniowiecza.\nZdający:\n1) opisuje […] kulturę państwa Franków;\n2) charakteryzuje i porównuje ideę cesarstwa\nkarolińskiego z ideą cesarstwa Ottonów.\n8. Kultura średniowiecza.\nZdający:\nintegruje pozyskane informacje\nz różnych źródeł wiedzy.\n1) wyjaśnia uniwersalny charakter kultury\nśredniowiecznej;\n2) ocenia znaczenie włączenia ziem polskich do\ncywilizacyjnego kręgu świata zachodniego\n(łacińskiego);\n3) identyfikuje dokonania kultury okresu\nśredniowiecza w zakresie piśmiennictwa, prawa,\nfilozofii, architektury i sztuki, z uwzględnieniem\nkultury polskiego średniowiecza.\nKryteria oceniania\nPoziom IV\n(9-12 pkt)\nZdający:\n• wyjaśnił złożoność zjawisk historycznych, ukazując różne ich aspekty;\n• poprawnie przeprowadził selekcję i hierarchizację wykorzystanych\ninformacji;\n• ustosunkował się do tezy zawartej w temacie i w pełni scharakteryzował\ndorobek kultury średniowiecza w zakresie piśmiennictwa, filozofii,\narchitektury i sztuki (z podaniem przykładów europejskich i polskich);\n• sformułował trafne wnioski i ocenę oraz podsumował rozważania.\nPoziom III\n(6-8 pkt)\nZdający:\n• dokonał celowej i trafnej selekcji faktów, świadczącej o rozumieniu\nich znaczenia i hierarchii;\n• w większości poprawnie ukazał związki przyczynowo-skutkowe\n(np. wpływ Kościoła na kulturę);\n• przedstawił omawiane zagadnienia w ujęciu dynamicznym;\n• ustosunkował się do tezy zawartej w temacie i w większości\nscharakteryzował dorobek kultury średniowiecza w zakresie\npiśmiennictwa, filozofii, architektury i sztuki (z uwzględnieniem\ndorobku polskiego średniowiecza).\nPoziom II\n(3-5 pkt)\nZdający:\n• przedstawił częściową faktografię, która jest potrzebna do opracowania\ntematu;\n• podjął próbę uporządkowania podanej faktografii;\n• podjął próbę charakterystyki dorobku kultury średniowiecza w zakresie\npiśmiennictwa i filozofii (rola łaciny) lub architektury i sztuki (styl\nromański i gotycki);\n• podjął próbę ustosunkowania się do tezy zawartej w temacie.\nPoziom I\n(1-2 pkt)\nZdający:\n• w kilku/kilkunastu zdaniach odniósł się do tematu,\n• podał kilka faktów związanych z tematem, zwykle bez wskazywania\nzwiązków między nimi (np. uniwersalizm);\n• poprawnie umieścił rozważania w czasie i w przestrzeni.\nTemat 3. Własna niemoc czy obca przemoc? Rozstrzygnij, jakie przyczyny - wewnętrzne czy\nzewnętrzne - miały decydujący wpływ na upadek Rzeczypospolitej w końcu XVIII wieku.\nOdpowiedź uzasadnij.\nI. Chronologia historyczna.\nZdający porządkuje i synchronizuje\nwydarzenia z historii powszechnej oraz\ndziejów ojczystych; dostrzega zmienność\ni dynamikę wydarzeń w dziejach, a także\nciągłość procesów historycznych.\nIII. Tworzenie narracji historycznej.\nZdający tworzy narrację historyczną\nw ujęciu przekrojowym lub problemowym;\ndostrzega problem i buduje argumentację,\nuwzględniając różne aspekty procesu\nhistorycznego; dokonuje selekcji\ni hierarchizacji oraz integruje pozyskane\ninformacje z różnych źródeł wiedzy.\nIII. Dzieje nowożytne\n6. Rzeczpospolita w XVIII w. Reformy\noświeceniowe i rozbiory.\nZdający:\n1) charakteryzuje politykę Rosji, Prus\ni Austrii wobec Rzeczypospolitej i wskazuje\nprzejawy osłabienia suwerenności państwa\npolskiego;\n2) charakteryzuje działania zmierzające do\nnaprawy Rzeczypospolitej i walkę zbrojną\no utrzymanie niepodległości w drugiej\npołowie XVIII w.;\n3) charakteryzuje i ocenia dzieło Sejmu\nWielkiego, odwołując się do tekstu\nKonstytucji 3 maja;\n4) opisuje i wyjaśnia uwarunkowania\nwewnętrzne i międzynarodowe kolejnych\nrozbiorów Polski, a także analizuje zmiany\ngranic;\n5) prezentuje oceny polskiej historiografii\ndotyczące rozbiorów, panowania Stanisława\nAugusta Poniatowskiego i przyczyn upadku\nRzeczypospolitej;\n7) synchronizuje najważniejsze wydarzenia\nz dziejów Polski w XVIII w.\nz wydarzeniami w Europie i w Stanach\nZjednoczonych.\nKryteria oceniania\nPoziom IV\n(9-12 pkt)\nZdający:\n• wyjaśnił złożoność zjawisk historycznych, ukazując różne ich aspekty,\n(polityczne, militarne, społeczno-gospodarcze, kulturowe);\n• poprawnie przeprowadził selekcję i hierarchizację wykorzystanych\ninformacji;\n• poprawnie wyjaśnił związki przyczynowo-skutkowe (np. wpływ\nideologii oświecenia na reformy w Rzeczypospolitej);\n• zajął stanowisko wobec problemu zawartego w temacie i w pełni je\nuzasadnił;\n• sformułował trafne wnioski i ocenę oraz podsumował rozważania.\nPoziom III\n(6-8 pkt)\nZdający:\n• dokonał celowej i trafnej selekcji faktów, świadczącej o rozumieniu\nich znaczenia i hierarchii (np. prawa kardynalne);\n• w większości poprawnie ukazał związki przyczynowo-skutkowe\n(np. reakcje na I rozbiór);\n• przedstawił omawiane zagadnienia w ujęciu dynamicznym;\n• podjął próbę formułowania wniosków dotyczących wpływu sytuacji\nmiędzynarodowej na wydarzenia w Polsce;\n• zajął stanowisko wobec problemu zawartego w temacie i częściowo je\nuzasadnił.\nPoziom II\n(3-5 pkt)\nZdający:\n• przedstawił częściową faktografię, która jest potrzebna do opracowania\ntematu (np. konfederacja targowicka, okoliczności elekcji Stanisława\nAugusta Poniatowskiego);\n• podjął próbę uporządkowania podanej faktografii;\n• podjął próbę wyjaśnienia związków przyczynowo-skutkowych\n(np. wpływ wad ustrojowych na pozycję międzynarodową\nRzeczypospolitej w XVIII w.);\n• podjął próbę zajęcia stanowiska wobec problemu zawartego w temacie\ni jego uzasadnienia.\nPoziom I\n(1-2 pkt)\nZdający:\n• w kilku/kilkunastu zdaniach odniósł się do tematu,\n• podał kilka faktów związanych z tematem, zwykle bez wskazywania\nzwiązków między nimi (np. rozbiory, Sejm Wielki);\n• poprawnie umieścił rozważania w czasie i w przestrzeni.\nTemat 4. Polacy wobec groźby wynarodowienia. Scharakteryzuj politykę Niemiec i Rosji\nwobec Polaków po upadku powstania styczniowego i oceń jej skuteczność. W pracy\nwykorzystaj materiały źródłowe.\nI. Chronologia historyczna.\nZdający porządkuje i synchronizuje\nwydarzenia z historii powszechnej oraz\ndziejów ojczystych; dostrzega zmienność\ni dynamikę wydarzeń w dziejach, a także\nciągłość procesów historycznych.\nII. Analiza i interpretacja historyczna.\nZdający analizuje wydarzenia, zjawiska\ni procesy historyczne w kontekście\nepok i dostrzega zależności pomiędzy\nróżnymi dziedzinami życia społecznego;\nrozpoznaje rodzaje źródeł; ocenia\nprzydatność źródła do wyjaśnienia problemu\nhistorycznego; dostrzega wielość\nperspektyw badawczych oraz wielorakie\ninterpretacje historii i ich przyczyny.\nIII. Tworzenie narracji historycznej.\nZdający tworzy narrację historyczną\nw ujęciu przekrojowym lub problemowym;\nIV. Wiek XIX.\n4. Walka o niepodległość Polski w okresie\nniewoli narodowej.\nZdający:\n1) charakteryzuje i porównuje cele oraz\nmetody polityki zaborców wobec\nspołeczeństwa polskiego w okresie niewoli\nnarodowej;\n2) rozpoznaje działania społeczeństwa\nsprzyjające rozwojowi tożsamości\nnarodowej;\n6) ocenia dorobek kultury polskiej XIX w.\ni jej wpływ na kształtowanie się toż samości\nnarodowej Polaków.\n5. Społeczeństwo polskie w okresie zaborów\nw XIX w.\nZdający:\n3) wyjaśnia przyczyny, charakter i skutki\nemigracji w XIX w. oraz ocenia aktywność\ndostrzega problem i buduje argumentację,\nuwzględniając różne aspekty procesu\nhistorycznego; dokonuje selekcji\ni hierarchizacji oraz integruje pozyskane\ninformacje z różnych źródeł wiedzy.\npolityczną, militarną i kulturalną Polaków\nw Europie;\n5) charakteryzuje wydarzenia rewolucyjne\n1905-1907.\nKryteria oceniania\nPoziom IV\n(9-12 pkt)\nZdający:\n• wyjaśnił złożoność zjawisk historycznych, ukazując różne ich aspekty\n(międzynarodowy, społeczno-gospodarczy, kulturowy);\n• poprawnie przeprowadził selekcję i hierarchizację wykorzystanych\ninformacji;\n• poprawnie wyjaśnił związki przyczynowo-skutkowe;\n• trafnie i w pełni wykorzystał materiał źródłowy;\n• sformułował wnioski i ocenę oraz podsumował rozważania.\nPoziom III\n(6-8 pkt)\nZdający:\n• dokonał celowej i trafnej selekcji faktów, świadczącej o rozumieniu\nich znaczenia i hierarchii (Kulturkampf, likwidacja polskich instytucji\nw Królestwie Polskim);\n• w większości poprawnie ukazał związki przyczynowo-skutkowe\n(np. reakcje Polaków na politykę zaborców);\n• przedstawił omawiane zagadnienia w ujęciu dynamicznym,\n• podjął próbę formułowania wniosków,\n• w większości wykorzystał materiał źródłowy;\n• podjął próbę oceny.\nPoziom II\n(3-5 pkt)\nZdający:\n• przedstawił częściową faktografię, która jest potrzebna do opracowania\ntematu (np. protest Drzymały, wprowadzenia języka rosyjskiego do\nszkół);\n• podjął próbę uporządkowania podanej faktografii;\n• podjął próbę wyjaśnienia związków przyczynowo-skutkowych\n(np. wpływ klęski powstania styczniowego na sytuację Polaków pod\nzaborami);\n• podjął próbę wykorzystania załączonych materiałów źródłowych\ni przywołania ich w tekście pracy.\nPoziom I\n(1-2 pkt)\nZdający:\n• w kilku/kilkunastu zdaniach odniósł się do tematu;\n• podał kilka faktów związanych z tematem, zwykle bez wskazywania\nzwiązków między nimi (rusyfikacja, germanizacja);\n• poprawnie umieścił rozważania w czasie i w przestrzeni;\n• nieudolnie wykorzystał materiały źródłowe.\nUwaga: Zdający wykorzystuje informacje pochodzące ze źródeł dołączonych do arkusza,\npowołuje się na informacje/dane występujące w konkretnym źródle, powołuje się na autora\nźródła.\nTemat 5. Od niepodległości do niepodległości. Porównaj międzynarodowe uwarunkowania\nodzyskania przez Polskę niepodległości w 1918 i 1989 roku.\nI. Chronologia historyczna.\nZdający porządkuje i synchronizuje\nwydarzenia z historii powszechnej oraz\ndziejów ojczystych; dostrzega zmienność\ni dynamikę wydarzeń w dziejach, a także\nciągłość procesów historycznych.\nIII. Tworzenie narracji historycznej.\nZdający tworzy narrację historyczną\nw ujęciu przekrojowym lub problemowym;\ndostrzega problem i buduje argumentację,\nuwzględniając różne aspekty procesu\nhistorycznego; dokonuje selekcji\ni hierarchizacji oraz integruje pozyskane\ninformacje z różnych źródeł wiedzy.\nV. Wiek XX\n1. I wojna światowa i rewolucje w Rosji.\nZdający:\n3) wyjaśnia wpływ wydarzeń rewolucyjnych\nw Rosji na przebieg I wojny światowej;\n4) opisuje zmiany na mapie politycznej\nEuropy i świata po I wojnie światowej;\n6) wyjaśnia zmiany zachodzące w polityce\nmocarstw wobec sprawy polskiej, w tym\ncharakteryzuje stanowisko Rosji i Stanów\nZjednoczonych.\n16. Polska w latach 1980-1989.\nZdający:\n3) opisuje przyczyny i skutki obrad\n„Okrągłego Stołu”.\n17. Narodziny III Rzeczypospolitej.\nZdający:\n1) wyjaśnia międzynarodowe […]\nuwarunkowania procesu odbudowy\ndemokratycznego państwa po 1989 r.\nKryteria oceniania\nPoziom IV\n(9-12 pkt)\nZdający:\n• wyjaśnił złożoność zjawisk historycznych, ukazując różne ich aspekty\n(np. przełomowe znaczenie 1918 i 1989 roku dla stosunków\nmiędzynarodowych);\n• poprawnie przeprowadził selekcję i hierarchizację wykorzystanych\ninformacji;\n• poprawnie wyjaśnił związki przyczynowo-skutkowe;\n• sformułował trafne wnioski i ocenę oraz podsumował rozważania.\nPoziom III\n(6-8 pkt)\nZdający:\n• dokonał celowej i trafnej selekcji faktów, świadczącej o rozumieniu\nich znaczenia i hierarchii;\n• w większości poprawnie ukazał związki przyczynowo-skutkowe\n(np. wpływ polityki USA na sprawę polską w 1918 i 1989 roku);\n• przedstawił omawiane zagadnienia w ujęciu dynamicznym;\n• podjął próbę formułowania wniosków;\n• podjął próbę oceny.\nPoziom II\n(3-5 pkt)\nZdający:\n• przedstawił częściową faktografię, która jest potrzebna do opracowania\ntematu (np. orędzie W. Wilsona, kryzys ZSRR w latach 80.);\n• podjął próbę uporządkowania podanej faktografii;\n• podjął próbę wyjaśnienia związków przyczynowo-skutkowych\n(np. wpływ sytuacji wewnętrznej państw zaborczych na sprawę\npolską);\n• podjął próbę porównania.\nPoziom I\n(1-2 pkt)\nZdający:\n• w kilku/kilkunastu zdaniach odniósł się do tematu;\n• podał kilka faktów związanych z tematem, zwykle bez wskazywania\nzwiązków między nimi (np. zmiana układu sił po zakończeniu I wojny\nświatowej);\n• poprawnie umieścił rozważania w czasie i w przestrzeni.","solution":"## Wybór tematu i teza\n\n**Wybrany temat: Temat 5. - \"Od niepodległości do niepodległości. Porównaj międzynarodowe uwarunkowania odzyskania przez Polskę niepodległości w 1918 i 1989 roku.\"**\n\n**Teza:** *Odzyskanie niepodległości przez Polskę w 1918 i 1989 r. zawdzięczamy w obu przypadkach **głębokiemu kryzysowi mocarstw zaborczych/kontrolujących** oraz **sprzyjającemu układowi międzynarodowemu**, ale w 1918 r. niepodległość była efektem **militarnej klęski trzech zaborców** w I wojnie światowej, a w 1989 r. - **pokojowego rozkładu bloku komunistycznego** i polityki Michaiła Gorbaczowa. Wspólnym mianownikiem była **przesilenie systemu międzynarodowego** (Versailles 1919 / Helsinki 1975), wsparcie USA (idee Wilsona / polityka Reagana i Busha) oraz aktywność polskiego społeczeństwa (Legiony Piłsudskiego / Solidarność Wałęsy).*\n\n## Wstęp\n\nDwukrotne odzyskiwanie niepodległości przez Polskę w XX wieku - w **1918** i **1989** roku - nie było wyłącznie zasługą działania samych Polaków. Oba akty wymagały **zbiegu okoliczności międzynarodowych**, a w obu kluczową rolę odegrał **kryzys mocarstw, które trzymały Polaków w niewoli**. W 1918 r. były to **Niemcy, Austro-Węgry i Rosja** - trzech zaborców od 1795 r.; w 1989 r. - **Związek Sowiecki** i blok komunistyczny, dominujący w Polsce od 1944/45 r. Niniejsza praca porównuje **międzynarodowe uwarunkowania** obu wydarzeń, koncentrując się na: (1) **kryzysie mocarstw**, (2) **polityce wielkich graczy międzynarodowych**, (3) **roli idei i ruchów ponadnarodowych**, (4) **dyplomacji** i (5) **mobilizacji polskiego społeczeństwa**.\n\n## Część I - Międzynarodowe uwarunkowania niepodległości 1918 r.\n\n### 1. Kryzys mocarstw zaborczych - załamanie wszystkich trzech\n\nKluczowym uwarunkowaniem 1918 r. było **jednoczesne załamanie się WSZYSTKICH TRZECH zaborców** - co nie miało precedensu w XIX wieku.\n\n- **Rosja**: rewolucja lutowa **(III 1917)** - abdykacja **Mikołaja II Romanowa**; rewolucja październikowa **(7 XI 1917)** - przejęcie władzy przez bolszewików (Lenin, Trocki); **traktat brzeski 3 III 1918** - Rosja wychodzi z wojny i traci ziemie polskie na rzecz Niemiec.\n- **Austro-Węgry**: rozkład wewnętrzny od jesieni 1918 - powstanie Czechosłowacji (28 X 1918), Jugosławii, ogłoszenie niepodległości Polski w Galicji (Polska Komisja Likwidacyjna w Krakowie 28 X 1918). Cesarz **Karol I** abdykował **11 XI 1918**.\n- **Niemcy**: klęska militarna na froncie zachodnim (jesień 1918), rewolucja w Kilonii (3 XI 1918), abdykacja cesarza **Wilhelma II** (9 XI 1918), kapitulacja w Compiègne **11 XI 1918**.\n\nTen \"potrójny upadek\" stworzył **vacuum geopolityczne w Europie Środkowo-Wschodniej**, które Polacy potrafili wykorzystać.\n\n### 2. Polityka USA - orędzie Wilsona z 8 stycznia 1918\n\nDrugim kluczowym czynnikiem była **idea samostanowienia narodów** sformułowana przez prezydenta **Woodrowa Wilsona**.\n\n- **8 stycznia 1918**: orędzie Wilsona o **14 punktach**, w którym **punkt 13.** brzmiał: *\"Powinno zostać utworzone niepodległe państwo polskie, obejmujące ziemie zamieszkane przez bezsprzecznie polską ludność, z wolnym i bezpiecznym dostępem do morza \"*. To pierwsza międzynarodowa deklaracja na rzecz odbudowy Polski przez mocarstwo światowe.\n- USA wspierały **Komitet Narodowy Polski (KNP)** w Paryżu pod przewodnictwem **Romana Dmowskiego** (od VIII 1917).\n- Polityka USA: **federacja narodów Europy Środkowej**, osłabienie Niemiec, demokratyzacja kontynentu.\n\n### 3. Klęska państw centralnych a sojusz aliantów zachodnich\n\nKluczowe znaczenie miała **klęska militarna państw centralnych** (Niemcy, Austro-Węgry, Turcja Osmańska, Bułgaria) w I wojnie światowej.\n\n- **Kontrofensywa aliantów** (Francja, Wielka Brytania, USA od 1917) - Niemcy nie wytrzymały ekonomicznie i militarnie.\n- **Konferencja paryska** (od 18 I 1919) i **traktat wersalski** (28 VI 1919) - odbudowa Polski formalnie zatwierdzona.\n- **Polska delegacja** w Paryżu: Roman Dmowski + Ignacy Jan Paderewski (premier RP od 16 I 1919). Polska otrzymała Wielkopolskę, część Pomorza, dostęp do morza (Gdynia jako port), prawa w Wolnym Mieście Gdańsku.\n\n### 4. Rola Polski na arenie międzynarodowej\n\nMimo zaborów Polacy aktywnie uczestniczyli w wojnie:\n- **Legiony Polskie Piłsudskiego** (1914-1917) przy boku Austro-Węgier.\n- **Błękitna Armia gen. Józefa Hallera** (Francja, od 1917) - przybycie do Polski 1919 r., 100 tys. żołnierzy.\n- **Korpus Polski w Rosji** gen. Józefa Dowbor-Muśnickiego.\n- **Dwa centra polityczne**: w Warszawie (Rada Regencyjna 1917, Piłsudski jako Naczelnik Państwa od 14 XI 1918) oraz w Paryżu (KNP Dmowskiego).\n\n### 5. Wojna polsko-bolszewicka 1919-1921 jako test niepodległości\n\nOdbudowana Polska musiała **militarnie obronić niepodległość** w wojnie z Rosją Sowiecką:\n- **1919-1921**: wojna polsko-bolszewicka.\n- **Bitwa Warszawska \"Cud nad Wisłą\" 15 VIII 1920** - uratowanie niepodległości, zatrzymanie ekspansji bolszewickiej.\n- **Traktat ryski 18 III 1921** - granica wschodnia (Wileńszczyzna, Wołyń, Polesie).\n\n## Część II - Międzynarodowe uwarunkowania niepodległości 1989 r.\n\n### 1. Kryzys ZSRR i bloku komunistycznego - pierestrojka Gorbaczowa\n\nW 1989 r. **kryzys mocarstwa kontrolującego Polskę** był strukturalny i ekonomiczny, nie militarny.\n\n- **1985**: **Michaił Gorbaczow** I sekretarzem KPZR - początek **pierestrojki** (restrukturyzacji gospodarczej) i **głasnosti** (jawności).\n- **Doktryna Sinatry** (1989, Gennadij Gerasimow): \"każdy z naszych sojuszników robi to po swojemu\" - zerwanie z doktryną Breżniewa (interwencja zbrojna w razie próby wyjścia z bloku, jak w Czechosłowacji 1968).\n- **Kryzys gospodarczy ZSRR**: spadające ceny ropy (1980s), niewydolność gospodarki centralnie planowanej, koszty wyścigu zbrojeń z USA (\"Gwiezdne Wojny\" Reagana).\n- **Wycofanie ZSRR z Afganistanu** (1988-1989) - symboliczna klęska imperium.\n\n### 2. Polityka USA - Reagan i Bush a polityka \"rollback\" bloku komunistycznego\n\nPolityka prezydenta **Ronalda Reagana** (1981-1989) wobec ZSRR była konfrontacyjna i wsparła pośrednio Polskę.\n\n- **\"Imperium zła\"** (1983) - moralne potępienie ZSRR.\n- **Sankcje ekonomiczne** wobec PRL po wprowadzeniu stanu wojennego (XII 1981).\n- **Wsparcie dla Solidarności**: finansowanie podziemia przez CIA, gen. Vernon Walters, ks. Edmund Wiśniowski.\n- **Wizyta Reagana w Berlinie** (12 VI 1987): *\"Mr Gorbachev, tear down this wall!\"*\n- **George H. W. Bush** (1989-1993): wizyta w Polsce **9-11 VII 1989** (poparcie dla \"Okrągłego Stołu\"), wsparcie ekonomiczne (Plan Marshalla II, kredyty MFW).\n\n### 3. Rola Watykanu i Jana Pawła II\n\nKluczowy moralno-polityczny czynnik był specyficzny dla 1989 r., nie do 1918 r.\n\n- **16 X 1978**: wybór **Karola Wojtyły** na papieża (**Jan Paweł II**).\n- **2-10 VI 1979**: pierwsza pielgrzymka do Polski - \"Niech zstąpi Duch Twój i odnowi oblicze ziemi, tej ziemi!\" - masowe nabożeństwa, mobilizacja społeczeństwa.\n- **VIII 1980**: papież wspiera strajki w Stoczni Gdańskiej (telegram do biskupów).\n- **16-23 VI 1983**: pielgrzymka w stanie wojennym - wsparcie dla zdelegalizowanej Solidarności.\n- **VI 1987**: trzecia pielgrzymka - \"Solidarność… co to znaczy? Solidarność jest jednością i wzajemną pomocą\".\n\n### 4. Wsparcie Europy Zachodniej i procesy integracyjne\n\n- **Helsinki 1 VIII 1975**: Akt Końcowy KBWE - **III koszyk** o prawach człowieka, używany przez opozycję w PRL do nacisku na reżim.\n- **Wspólnota Europejska** (przedłużona z EWG 1957) - wzór dla państw Europy Środkowej.\n- **Cykl negocjacji rozbrojeniowych**: INF (1987), START (1991).\n\n### 5. Rok cudów - \"Jesień Ludów\" 1989\n\nUpadek komunizmu nastąpił **lawinowo w całym bloku**:\n- **6 II - 5 IV 1989**: **Okrągły Stół** w Polsce - kompromis władza-opozycja.\n- **4 VI 1989**: **częściowo wolne wybory** w Polsce - totalna porażka komunistów (Solidarność zdobyła 99/100 mandatów w Senacie).\n- **2 V 1989**: Węgry usuwają drut kolczasty na granicy z Austrią - pierwsza \"szczelina\" w żelaznej kurtynie.\n- **24 VIII 1989**: pierwszy niekomunistyczny premier w bloku wschodnim - **Tadeusz Mazowiecki** w Polsce.\n- **9 XI 1989**: upadek muru berlińskiego.\n- **XII 1989**: rewolucja w Czechosłowacji (Václav Havel), Rumunii (Ceaușescu obalony 25 XII 1989).\n- **3 X 1990**: zjednoczenie Niemiec.\n- **VIII 1991**: pucz Janajewa w ZSRR, upadek imperium 25 XII 1991.\n\n### 6. Rola Solidarności jako modelu dla bloku komunistycznego\n\nPolska Solidarność **stała się modelem** dla całego bloku:\n- **NSZZ \"Solidarność\"** (powstanie 17 IX 1980) - pierwszy w bloku komunistycznym niezależny związek zawodowy (10 mln członków, 1/3 dorosłych Polaków).\n- **Lech Wałęsa** - symbol oporu pokojowego, Nobel Pokojowy 1983.\n- **Doświadczenie polskie** zainspirowało: Václav Havel (Karta 77 → Forum Obywatelskie w Czechosłowacji 1989), Hans Modrow w NRD, opozycję w Estonii, Łotwie, Litwie.\n\n## Część III - Porównanie i ocena\n\n### Tabela porównawcza\n\n| Aspekt | 1918 r. | 1989 r. |\n| **Charakter procesu** | Militarny - klęska zaborców w wojnie | Pokojowy - rozkład ekonomiczno-polityczny |\n| **Kryzys mocarstw** | Klęska Niemiec, Austro-Węgier, Rosji w I wś | Kryzys ZSRR (pierestrojka, gospodarka) |\n| **Polityka USA** | Wilson - 14 punktów, samostanowienie | Reagan/Bush - \"imperium zła\", wsparcie Solidarności |\n| **Czynniki ideologiczne** | Nacjonalizm, samostanowienie, demokracja | Prawa człowieka, demokracja, gospodarka rynkowa |\n| **Wsparcie zewnętrzne dla Polski** | Komitet Paryski (Dmowski, Paderewski) | Watykan (JP II), USA, Europa Zachodnia |\n| **Ruch polskiego społeczeństwa** | Legiony Piłsudskiego, Korpus Hallera | Solidarność (Wałęsa), Kościół, opozycja podziemna |\n| **Kluczowy moment** | 11 XI 1918 (kapitulacja Niemiec) | 4 VI 1989 (wybory) / Okrągły Stół |\n| **Ustanowienie nowego porządku** | Traktat wersalski 1919 | Karta paryska KBWE 21 XI 1990 |\n| **Trwałość** | 21 lat (1918-1939) | Dotychczas (od 1989) |\n\n### Analiza porównawcza - wspólne elementy\n\n1. **Kryzys mocarstwa kontrolującego** Polskę był warunkiem koniecznym. Bez zaborców osłabionych (1918) lub ZSRR osłabionego (1989) nie byłoby niepodległości. **Polska nigdy nie odzyskała niepodległości w sytuacji silnych zaborców** - to lekcja historii.\n2. **Wsparcie USA**: w obu przypadkach amerykańska polityka odegrała kluczową rolę (Wilson 1918, Reagan-Bush 1989).\n3. **Mobilizacja polskiego społeczeństwa**: bez aktywnych Polaków (Piłsudski, Dmowski / Wałęsa, JP II, opozycja) sama korzystna konstelacja zewnętrzna nie wystarczyłaby.\n4. **Idee uniwersalistyczne** jako motor: samostanowienie 1918 / prawa człowieka 1989.\n5. **\"Polska kwestia europejska\"**: w obu przypadkach Polska wpisywała się w szersze, ogólnoeuropejskie procesy.\n\n### Analiza porównawcza - różnice\n\n1. **Charakter procesu**: 1918 = wojna i militarna klęska zaborców; 1989 = pokojowa transformacja przez negocjacje. **Bezprecedensowe w Europie**: rzadko mocarstwo dobrowolnie oddaje strefę wpływów.\n2. **Trzech vs jeden zaborca**: 1918 - załamanie WSZYSTKICH trzech zaborców jednocześnie; 1989 - kryzys jednego mocarstwa (ZSRR).\n3. **Rola religii**: w 1918 r. Kościół katolicki miał ograniczony wpływ; w 1989 r. Jan Paweł II był **kluczowym katalizatorem**.\n4. **Sytuacja gospodarcza**: 1918 r. - odbudowa od zera, kraj zniszczony wojną; 1989 r. - wyjście z gospodarki planowej do rynkowej (plan Balcerowicza 1990).\n5. **Międzynarodowe gwarancje**: 1918 - gwarancja traktatu wersalskiego (która zawiodła w 1939); 1989 - wstąpienie do NATO (1999) i UE (2004) jako trwała gwarancja.\n\n### Ocena trwałości obu niepodległości\n\n- **II Rzeczpospolita (1918-1939)**: trwała **21 lat**, przerwana atakiem Niemiec i ZSRR (1 IX i 17 IX 1939). Słabość: brak mocnych sojuszników, międzynarodowa izolacja.\n- **III Rzeczpospolita (od 1989)**: trwa już ponad **35 lat**, wzmocniona członkostwem w NATO i UE. Wnioski z 1918 zostały odrobione - Polska zakorzeniona w strukturach Zachodu.\n\n## Podsumowanie i wnioski\n\nOdzyskanie niepodległości w 1918 i 1989 r. zawdzięczamy **sprzyjającej konstelacji międzynarodowej** - w obu przypadkach kluczowy był **kryzys mocarstw, które trzymały Polaków w niewoli** oraz **wsparcie demokratycznego Zachodu (USA, ostatecznie Europa Zachodnia)**. **Bez tej kombinacji nie byłoby ani II, ani III RP**.\n\nJednak w obu epokach to **aktywność polskiego społeczeństwa** (Legiony, Korpusy, KNP w 1918; Solidarność, Kościół, opozycja w 1989) **zamieniła sprzyjające okoliczności w rzeczywistą niepodległość**. **Same okoliczności zewnętrzne nie wystarczyłyby** - gdyby Polacy nie byli gotowi przyjąć szansy, mocarstwa zaboracze/komunistyczne mogłyby utrzymać kontrolę dłużej.\n\n**Najważniejsza lekcja**: niepodległość Polski **jest funkcją** zarówno **wewnętrznej zdolności narodowej** (zorganizowanego ruchu politycznego, militarnego, kulturowego), jak i **zewnętrznej koniunktury międzynarodowej** (osłabienia/zniknięcia mocarstwa kontrolującego). **Obrona niepodległości** wymaga **aktywnej polityki zagranicznej** - w 1918 r. brak takich sojuszy doprowadził do 1939; w 1989 r. odrobiono tę lekcję przez członkostwo w NATO i UE.\n\n*\"Od niepodległości do niepodległości\"* - to fraza, która oddaje też trzeci wymiar: **ciągłość ideową narodu polskiego**, który mimo 123 lat zaborów (1795-1918) i 45 lat sowieckiej dominacji (1944-1989) zachował **pamięć państwowości** i **wolę do jej odbudowy**. Polski naród przeszedł test sowietyzacji i okupacji bez utraty tożsamości - co było warunkiem koniecznym do wykorzystania szans 1918 i 1989.\n\n## Reference historyczny - czego użyto w pracy\n\n> 📖 **Kluczowe daty i postacie 1918:**\n> - **Józef Piłsudski** (1867-1935), **Roman Dmowski** (1864-1939), **Ignacy Jan Paderewski** (1860-1941), **Józef Haller** (1873-1960).\n> - **Woodrow Wilson** (1856-1924), prezydent USA 1913-21; **14 punktów** (8 I 1918).\n> - **Mikołaj II Romanow** (abdykacja III 1917), **Wilhelm II Hohenzollern** (abdykacja 9 XI 1918), **Karol I Habsburg** (abdykacja 11 XI 1918).\n> - **Traktat wersalski** 28 VI 1919; **Konferencja paryska** od 18 I 1919.\n> - **Bitwa Warszawska** 15 VIII 1920; **Traktat ryski** 18 III 1921.\n>\n> 📖 **Kluczowe daty i postacie 1989:**\n> - **Lech Wałęsa** (ur. 1943), **Tadeusz Mazowiecki** (1927-2013), **Jan Paweł II / Karol Wojtyła** (1920-2005).\n> - **Michaił Gorbaczow** (1931-2022), I sekretarz KPZR od 1985; **pierestrojka, głasnost, doktryna Sinatry**.\n> - **Ronald Reagan** (1911-2004), prezydent USA 1981-89; **George H. W. Bush** (1924-2018), prezydent USA 1989-93.\n> - **Okrągły Stół** 6 II - 5 IV 1989; **wybory 4 czerwca 1989**.\n> - **Jesień Ludów 1989**, **upadek muru berlińskiego** 9 XI 1989, **upadek ZSRR** 25 XII 1991.\n\n## Klucz CKE - schemat oceniania wypracowania (max 12 pkt)\n\n> 📋 **Klucz CKE (zadanie 26, max 12 pkt) - 4-poziomowy schemat:**\n> - **Poziom IV (9-12 pkt)**: pełna analiza złożoności, hierarchizacja, związki przyczynowo-skutkowe, pełne wykorzystanie materiałów źródłowych (dla tematów 1. i 4.), sformułowane wnioski i ocena.\n> - **Poziom III (6-8 pkt)**: trafna selekcja faktów, w większości poprawne związki przyczynowo-skutkowe, próba wniosków i oceny.\n> - **Poziom II (3-5 pkt)**: częściowa faktografia, próba uporządkowania, próba oceny.\n> - **Poziom I (1-2 pkt)**: kilka faktów, brak związków, nieudolne wykorzystanie źródeł.\n>\n> **Dla Tematu 5. (niepodległość 1918 vs 1989) - kluczowe elementy:**\n> 1. **1918**: I wojna światowa, klęska 3 zaborców, orędzie Wilsona (14 punktów), traktat wersalski, KNP Dmowskiego, Legiony Piłsudskiego, Bitwa Warszawska 1920.\n> 2. **1989**: upadek ZSRR, pierestrojka Gorbaczowa, polityka Reagana/Busha, Solidarność, Jan Paweł II, Okrągły Stół, wybory 4 VI 1989.\n> 3. **Porównanie**: kryzys mocarstw zaborczych w obu przypadkach, polityka USA, rola polskiego społeczeństwa.\n> 4. **Wnioski**: niepodległość jako funkcja koniunktury międzynarodowej + aktywności narodu.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga - wymóg precyzji dat:** Klucz CKE liczy konkretne daty (np. \"4 czerwca 1989\" lepiej niż \"czerwiec 1989\"; \"orędzie Wilsona z 8 stycznia 1918\" lepiej niż \"orędzie Wilsona\"). Im więcej dokładnych dat, tym wyższa ocena.\n\n> ⚠️ **Uwaga - wymóg konkretnych postaci:** Każda postać musi mieć pełne imię, nazwisko i ramy chronologiczne (\"Piłsudski Józef\" nie wystarczy - lepiej \"Józef Piłsudski (1867-1935), Naczelnik Państwa od 14 XI 1918\").\n\n> ⚠️ **Uwaga - Temat 5. wymaga PORÓWNANIA, nie tylko opisu:** Praca musi mieć część **porównawczą** (\"podobnie/odmiennie\", \"w obu przypadkach\", tabela porównawcza). Sama narracja chronologiczna obu wydarzeń = nieocenione za porównanie.\n\n> ⚠️ **Uwaga - wnioski to oddzielna sekcja:** Wypracowanie historyczne na poziomie rozszerzonym MUSI mieć podsumowanie z wnioskami merytorycznymi i metaopisem (\"lekcja z historii\", \"współczesne implikacje\"). Brak wniosków = max 8 pkt (Poziom III).","image":"img/historia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad-26.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":23,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Historia · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"Historia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 26. (0-12)
Zadanie zawiera pięć tematów. Wybierz jeden z nich do opracowania.

\n
  1. Porównaj i oceń wpływ warunków naturalnych na rozwój cywilizacji starożytnego Bliskiego
\n

Wschodu oraz Grecji. W pracy wykorzystaj materiały źródłowe (s. 24-25).

\n
  1. Średniowiecze było epoką niespotykanej ani przedtem, ani później jedności kulturalnej.
\n

Ustosunkuj się do powyższej tezy, charakteryzując dorobek tej epoki w zakresie
piśmiennictwa, filozofii, architektury i sztuki (z uwzględnieniem kultury polskiego
średniowiecza).

\n
  1. Własna niemoc czy obca przemoc? Rozstrzygnij, jakie przyczyny - wewnętrzne czy
\n

zewnętrzne - miały decydujący wpływ na upadek Rzeczypospolitej w końcu XVIII wieku.
Odpowiedź uzasadnij.

\n
  1. Polacy wobec groźby wynarodowienia. Scharakteryzuj politykę Niemiec oraz Rosji wobec
\n

Polaków po upadku powstania styczniowego i oceń jej skuteczność. W pracy wykorzystaj
materiały źródłowe (s. 26-27).

\n
  1. Od niepodległości do niepodległości. Porównaj międzynarodowe uwarunkowania
\n

odzyskania przez Polskę niepodległości w 1918 i 1989 roku.
Wypełnia
egzaminator
Nr zadania
25.1. 25.2.
26.
Maks. liczba pkt
1
1
12
Uzyskana liczba pkt
MHI_1R
Materiały źródłowe do tematu 1.
Źródło A. Mapa. Starożytny Egipt
J. Dowiat, Historia […], Warszawa 1979, s. 12.
Źródło B. Mapa. Żyzny Półksiężyc
Na podstawie: E. Wipszycka, Historia […], Warszawa 2007, s. 33.
MHI_1R
Źródło C. Fragment współczesnego opracowania
[Grecja] nie zajmowała tak wielkiego obszaru, jak większość państw orientalnych,
bo ok. 80 tys. km2, z tego zaś zaledwie 25-30% przypadało na powierzchnię uprawną. Resztę
obszaru zajmowały góry i nieużytki, głównie pastwiska. […] Natomiast sporo było w Grecji
rud metali: żelaza, ołowiu, srebra, nadto marmurów i glinki. W porównaniu z krajami Wschodu
korzystnie przedstawiało się ukształtowanie brzegów Grecji […]. Mieszkaniec Grecji czuł się
na morzu pewnie; nawet podróże z jednego kraju greckiego do drugiego odbywał morzem, góry
bowiem schodzące często aż do samego wybrzeża utrudniały komunikację lądem.
J. Wolski, Historia powszechna. Starożytność, Warszawa 2002, s. 110-111.
Źródło D. Mapa. Starożytna Grecja
M. Węcowski, Starożytność klasyczna […], Warszawa 1999, s. 19.
MHI_1R
Materiały źródłowe do tematu 4.
Źródło A. Mapa. Wielkie Księstwo Poznańskie
J. Buszko, Wielka historia Polski, t. 8, Kraków 2000, s. 31.
Źródło B. Fotografia z 1908 r.
https://commons.wikimedia.org
MHI_1R
Źródło C. Pałac Staszica w Warszawie w XIX w.
C1. Pałac Staszica - siedziba Królewskiego
Towarzystwa Przyjaciół Nauk w 1823 r.
C2. Pałac Staszica - siedziba
I Gimnazjum Męskiego i cerkwi
św. Tatiany Rzymianki w 1893 r.
Na podstawie: http://warszawa.fotopolska.eu
Źródło D. Jan Wołyński, Wspomnienia z czasów szkolnictwa rosyjskiego [fragment]
Dzięki temu, że Apuchtin przestał przyjmować Polaków na posady nauczycielskie, liczba
Rosjan nauczycieli gwałtownie zaczęła się zwiększać […]. Gdy w 1881 r. przesłano temat
maturalny z języka rosyjskiego i literatury, oparty na powieści Gogola Martwe dusze […]
uczniowie położyli pióra, bo nie wiedzieli, co pisać, gdyż tego utworu nie czytali. W Warszawie
natychmiast doniesiono o tym Apuchtinowi […]. Apuchtin kazał dać inny temat treści ogólnej,
a nauczyciela III klasy gimnazjum zdegradował. Po objęciu władzy w kraju przez generał-
gubernatora Hurkę* […] surowo zabroniono czytania i posiadania polskich książek, a kontrola
była tak ścisła, że przy odwiedzaniu stancji uczniowskich […] przetrząsano sienniki, kufry
z rzeczami, czy tam nie było schowanych książek polskich. W razie znalezienia książek
polskich zapisywano ucznia do dziennika kar […]. Gdy zaś u ucznia znaleziono książkę o treści
politycznej […] bezwarunkowo wydalano ucznia z gimnazjum.
*Józef Hurko - generał-gubernator warszawski w latach 1883-1894, wprowadził język rosyjski do sądów, szkół
i urzędów.
Teksty źródłowe do nauki historii w szkole, nr 44 a, Warszawa 1961, s. 25-26.
MHI_1R
na temat nr
MHI_1R
MHI_1R
MHI_1R
MHI_1R
MHI_1R
MHI_1R
MHI_1R
BRUDNOPIS (nie podlega ocenie)

","answer_text_html":"

Zadanie 26. (0-12)
Przy przyznawaniu punktów na określonym poziomie w zadaniu rozszerzonej odpowiedzi
egzaminator uwzględniał również poprawność językową i stylistyczną. Istotne znaczenie ma
poprawność informacji podanych przez zdającego w wypracowaniu. Zamieszczenie informacji
niezwiązanych z tematem i błędy merytoryczne wpływają na obniżenie punktacji. Jeżeli
w pracy zostały zawarte informacje świadczące o zupełnym braku zrozumienia omawianego
tematu to wypracowanie oceniane jest na 0 punktów.
Temat 1. Porównaj i oceń wpływ warunków naturalnych na rozwój cywilizacji starożytnego
Bliskiego Wschodu oraz Grecji. W pracy wykorzystaj materiały źródłowe.
Wymagania ogólne
Wymagania szczegółowe
I. Chronologia historyczna.
Zdający porządkuje i synchronizuje
wydarzenia z historii powszechnej […]
dostrzega zmienność i dynamikę wydarzeń
w dziejach, a także ciągłość procesów
historycznych.
II. Analiza i interpretacja historyczna.
Zdający analizuje wydarzenia, zjawiska
i procesy historyczne w kontekście
epok i dostrzega zależności pomiędzy
różnymi dziedzinami życia społecznego;
rozpoznaje rodzaje źródeł; ocenia
przydatność źródła do wyjaśnienia problemu
historycznego; dostrzega wielość
perspektyw badawczych oraz wielorakie
interpretacje historii i ich przyczyny.
III. Tworzenie narracji historycznej.
Zdający tworzy narrację historyczną
w ujęciu przekrojowym lub problemowym;
dostrzega problem i buduje argumentację,
uwzględniając różne aspekty procesu
historycznego; dokonuje selekcji
i hierarchizacji oraz integruje pozyskane
informacje z różnych źródeł wiedzy.
I. Starożytność.

\n
  1. Cywilizacje Bliskiego i Dalekiego
\n

Wschodu.
Zdający:

\n
  1. charakteryzuje uwarunkowania
\n

geograficzne rozwoju cywilizacji na Bliskim
[…] Wschodzie.

\n
  1. Społeczeństwo, życie polityczne i kultura
\n

starożytnej Grecji.
Zdający:

\n
  1. charakteryzuje geograficzne
\n

uwarunkowania cywilizacji greckiej.
Kryteria oceniania
Poziom IV
(9-12 pkt)
Zdający:
• wyjaśnił złożoność zjawisk historycznych, ukazując różne ich aspekty,
(wpływ warunków naturalnych na religię, kulturę, ustrój polityczny -
poleis, monarchie despotyczne);
• poprawnie przeprowadził selekcję i hierarchizację wykorzystanych
informacji;
• poprawnie wyjaśnił związki przyczynowo-skutkowe;
• trafnie i w pełni wykorzystał materiał źródłowy;
• sformułował wnioski i ocenę oraz podsumował rozważania.
Poziom III
(6-8 pkt)
Zdający:
• dokonał celowej i trafnej selekcji faktów, świadczącej o rozumieniu
ich znaczenia i hierarchii;
• w większości poprawnie ukazał związki przyczynowo-skutkowe
(np. wpływ warunków naturalnych na życie polityczne - powstanie
państw);
• przedstawił omawiane zagadnienia w ujęciu dynamicznym;
• podjął próbę formułowania wniosków;
• w większości wykorzystał materiał źródłowy;
• podjął próbę oceny.
Poziom II
(3-5 pkt)
Zdający:
• przedstawił częściową faktografię, która jest potrzebna do opracowania
tematu (np. budowa systemu irygacyjnego, rozwój żeglugi i handlu);
• podjął próbę uporządkowania podanej faktografii;
• podjął próbę wyjaśnienia związków przyczynowo-skutkowych
(np. wpływ warunków naturalnych na życie społeczno-gospodarcze);
• podjął próbę wykorzystania załączonych materiałów źródłowych
i przywołania ich w tekście pracy;
• podjął próbę porównania.
Poziom I
(1-2 pkt)
Zdający:
• w kilku/kilkunastu zdaniach odniósł się do tematu;
• podał kilka faktów związanych z tematem, zwykle bez wskazywania
związków między nimi (np. wylewy rzek, górzyste ukształtowanie
Grecji);
• poprawnie umieścił rozważania w czasie i w przestrzeni;
• nieudolnie wykorzystał źródła.
Uwaga: Zdający wykorzystuje informacje pochodzące ze źródeł dołączonych do arkusza,
powołuje się na informacje/dane występujące w konkretnym źródle, powołuje się na autora
źródła.
Temat 2. Średniowiecze było epoką niespotykanej ani przedtem, ani później jedności
kulturalnej. Ustosunkuj się do powyższej tezy, charakteryzując dorobek tej epoki w zakresie
piśmiennictwa, filozofii, architektury i sztuki (z uwzględnieniem kultury polskiego
średniowiecza).
I. Chronologia historyczna.
Zdający porządkuje i synchronizuje
wydarzenia z historii powszechnej oraz
dziejów ojczystych; dostrzega
zmienność i dynamikę wydarzeń
w dziejach, a także ciągłość procesów
historycznych.
III. Tworzenie narracji historycznej.
Zdający tworzy narrację historyczną
w ujęciu przekrojowym lub
problemowym; dostrzega problem
i buduje argumentację, uwzględniając
różne aspekty procesu historycznego;
dokonuje selekcji i hierarchizacji oraz
II. Średniowiecze.

\n
  1. Bizancjum i Zachód a świat islamu.
\n

Zdający:

\n
  1. charakteryzuje kręgi kulturowe: łaciński,
\n

bizantyjski i arabski;

\n
  1. wyjaśnia wpływ cywilizacji islamskiej na
\n

cywilizację łacińską i bizantyjską.

\n
  1. Europa wczesnego średniowiecza.
\n

Zdający:

\n
  1. opisuje […] kulturę państwa Franków;
  2. charakteryzuje i porównuje ideę cesarstwa
\n

karolińskiego z ideą cesarstwa Ottonów.

\n
  1. Kultura średniowiecza.
\n

Zdający:
integruje pozyskane informacje
z różnych źródeł wiedzy.

\n
  1. wyjaśnia uniwersalny charakter kultury
\n

średniowiecznej;

\n
  1. ocenia znaczenie włączenia ziem polskich do
\n

cywilizacyjnego kręgu świata zachodniego
(łacińskiego);

\n
  1. identyfikuje dokonania kultury okresu
\n

średniowiecza w zakresie piśmiennictwa, prawa,
filozofii, architektury i sztuki, z uwzględnieniem
kultury polskiego średniowiecza.
Kryteria oceniania
Poziom IV
(9-12 pkt)
Zdający:
• wyjaśnił złożoność zjawisk historycznych, ukazując różne ich aspekty;
• poprawnie przeprowadził selekcję i hierarchizację wykorzystanych
informacji;
• ustosunkował się do tezy zawartej w temacie i w pełni scharakteryzował
dorobek kultury średniowiecza w zakresie piśmiennictwa, filozofii,
architektury i sztuki (z podaniem przykładów europejskich i polskich);
• sformułował trafne wnioski i ocenę oraz podsumował rozważania.
Poziom III
(6-8 pkt)
Zdający:
• dokonał celowej i trafnej selekcji faktów, świadczącej o rozumieniu
ich znaczenia i hierarchii;
• w większości poprawnie ukazał związki przyczynowo-skutkowe
(np. wpływ Kościoła na kulturę);
• przedstawił omawiane zagadnienia w ujęciu dynamicznym;
• ustosunkował się do tezy zawartej w temacie i w większości
scharakteryzował dorobek kultury średniowiecza w zakresie
piśmiennictwa, filozofii, architektury i sztuki (z uwzględnieniem
dorobku polskiego średniowiecza).
Poziom II
(3-5 pkt)
Zdający:
• przedstawił częściową faktografię, która jest potrzebna do opracowania
tematu;
• podjął próbę uporządkowania podanej faktografii;
• podjął próbę charakterystyki dorobku kultury średniowiecza w zakresie
piśmiennictwa i filozofii (rola łaciny) lub architektury i sztuki (styl
romański i gotycki);
• podjął próbę ustosunkowania się do tezy zawartej w temacie.
Poziom I
(1-2 pkt)
Zdający:
• w kilku/kilkunastu zdaniach odniósł się do tematu,
• podał kilka faktów związanych z tematem, zwykle bez wskazywania
związków między nimi (np. uniwersalizm);
• poprawnie umieścił rozważania w czasie i w przestrzeni.
Temat 3. Własna niemoc czy obca przemoc? Rozstrzygnij, jakie przyczyny - wewnętrzne czy
zewnętrzne - miały decydujący wpływ na upadek Rzeczypospolitej w końcu XVIII wieku.
Odpowiedź uzasadnij.
I. Chronologia historyczna.
Zdający porządkuje i synchronizuje
wydarzenia z historii powszechnej oraz
dziejów ojczystych; dostrzega zmienność
i dynamikę wydarzeń w dziejach, a także
ciągłość procesów historycznych.
III. Tworzenie narracji historycznej.
Zdający tworzy narrację historyczną
w ujęciu przekrojowym lub problemowym;
dostrzega problem i buduje argumentację,
uwzględniając różne aspekty procesu
historycznego; dokonuje selekcji
i hierarchizacji oraz integruje pozyskane
informacje z różnych źródeł wiedzy.
III. Dzieje nowożytne

\n
  1. Rzeczpospolita w XVIII w. Reformy
\n

oświeceniowe i rozbiory.
Zdający:

\n
  1. charakteryzuje politykę Rosji, Prus
\n

i Austrii wobec Rzeczypospolitej i wskazuje
przejawy osłabienia suwerenności państwa
polskiego;

\n
  1. charakteryzuje działania zmierzające do
\n

naprawy Rzeczypospolitej i walkę zbrojną
o utrzymanie niepodległości w drugiej
połowie XVIII w.;

\n
  1. charakteryzuje i ocenia dzieło Sejmu
\n

Wielkiego, odwołując się do tekstu
Konstytucji 3 maja;

\n
  1. opisuje i wyjaśnia uwarunkowania
\n

wewnętrzne i międzynarodowe kolejnych
rozbiorów Polski, a także analizuje zmiany
granic;

\n
  1. prezentuje oceny polskiej historiografii
\n

dotyczące rozbiorów, panowania Stanisława
Augusta Poniatowskiego i przyczyn upadku
Rzeczypospolitej;

\n
  1. synchronizuje najważniejsze wydarzenia
\n

z dziejów Polski w XVIII w.
z wydarzeniami w Europie i w Stanach
Zjednoczonych.
Kryteria oceniania
Poziom IV
(9-12 pkt)
Zdający:
• wyjaśnił złożoność zjawisk historycznych, ukazując różne ich aspekty,
(polityczne, militarne, społeczno-gospodarcze, kulturowe);
• poprawnie przeprowadził selekcję i hierarchizację wykorzystanych
informacji;
• poprawnie wyjaśnił związki przyczynowo-skutkowe (np. wpływ
ideologii oświecenia na reformy w Rzeczypospolitej);
• zajął stanowisko wobec problemu zawartego w temacie i w pełni je
uzasadnił;
• sformułował trafne wnioski i ocenę oraz podsumował rozważania.
Poziom III
(6-8 pkt)
Zdający:
• dokonał celowej i trafnej selekcji faktów, świadczącej o rozumieniu
ich znaczenia i hierarchii (np. prawa kardynalne);
• w większości poprawnie ukazał związki przyczynowo-skutkowe
(np. reakcje na I rozbiór);
• przedstawił omawiane zagadnienia w ujęciu dynamicznym;
• podjął próbę formułowania wniosków dotyczących wpływu sytuacji
międzynarodowej na wydarzenia w Polsce;
• zajął stanowisko wobec problemu zawartego w temacie i częściowo je
uzasadnił.
Poziom II
(3-5 pkt)
Zdający:
• przedstawił częściową faktografię, która jest potrzebna do opracowania
tematu (np. konfederacja targowicka, okoliczności elekcji Stanisława
Augusta Poniatowskiego);
• podjął próbę uporządkowania podanej faktografii;
• podjął próbę wyjaśnienia związków przyczynowo-skutkowych
(np. wpływ wad ustrojowych na pozycję międzynarodową
Rzeczypospolitej w XVIII w.);
• podjął próbę zajęcia stanowiska wobec problemu zawartego w temacie
i jego uzasadnienia.
Poziom I
(1-2 pkt)
Zdający:
• w kilku/kilkunastu zdaniach odniósł się do tematu,
• podał kilka faktów związanych z tematem, zwykle bez wskazywania
związków między nimi (np. rozbiory, Sejm Wielki);
• poprawnie umieścił rozważania w czasie i w przestrzeni.
Temat 4. Polacy wobec groźby wynarodowienia. Scharakteryzuj politykę Niemiec i Rosji
wobec Polaków po upadku powstania styczniowego i oceń jej skuteczność. W pracy
wykorzystaj materiały źródłowe.
I. Chronologia historyczna.
Zdający porządkuje i synchronizuje
wydarzenia z historii powszechnej oraz
dziejów ojczystych; dostrzega zmienność
i dynamikę wydarzeń w dziejach, a także
ciągłość procesów historycznych.
II. Analiza i interpretacja historyczna.
Zdający analizuje wydarzenia, zjawiska
i procesy historyczne w kontekście
epok i dostrzega zależności pomiędzy
różnymi dziedzinami życia społecznego;
rozpoznaje rodzaje źródeł; ocenia
przydatność źródła do wyjaśnienia problemu
historycznego; dostrzega wielość
perspektyw badawczych oraz wielorakie
interpretacje historii i ich przyczyny.
III. Tworzenie narracji historycznej.
Zdający tworzy narrację historyczną
w ujęciu przekrojowym lub problemowym;
IV. Wiek XIX.

\n
  1. Walka o niepodległość Polski w okresie
\n

niewoli narodowej.
Zdający:

\n
  1. charakteryzuje i porównuje cele oraz
\n

metody polityki zaborców wobec
społeczeństwa polskiego w okresie niewoli
narodowej;

\n
  1. rozpoznaje działania społeczeństwa
\n

sprzyjające rozwojowi tożsamości
narodowej;

\n
  1. ocenia dorobek kultury polskiej XIX w.
\n

i jej wpływ na kształtowanie się toż samości
narodowej Polaków.

\n
  1. Społeczeństwo polskie w okresie zaborów
\n

w XIX w.
Zdający:

\n
  1. wyjaśnia przyczyny, charakter i skutki
\n

emigracji w XIX w. oraz ocenia aktywność
dostrzega problem i buduje argumentację,
uwzględniając różne aspekty procesu
historycznego; dokonuje selekcji
i hierarchizacji oraz integruje pozyskane
informacje z różnych źródeł wiedzy.
polityczną, militarną i kulturalną Polaków
w Europie;

\n
  1. charakteryzuje wydarzenia rewolucyjne
\n

1905-1907.
Kryteria oceniania
Poziom IV
(9-12 pkt)
Zdający:
• wyjaśnił złożoność zjawisk historycznych, ukazując różne ich aspekty
(międzynarodowy, społeczno-gospodarczy, kulturowy);
• poprawnie przeprowadził selekcję i hierarchizację wykorzystanych
informacji;
• poprawnie wyjaśnił związki przyczynowo-skutkowe;
• trafnie i w pełni wykorzystał materiał źródłowy;
• sformułował wnioski i ocenę oraz podsumował rozważania.
Poziom III
(6-8 pkt)
Zdający:
• dokonał celowej i trafnej selekcji faktów, świadczącej o rozumieniu
ich znaczenia i hierarchii (Kulturkampf, likwidacja polskich instytucji
w Królestwie Polskim);
• w większości poprawnie ukazał związki przyczynowo-skutkowe
(np. reakcje Polaków na politykę zaborców);
• przedstawił omawiane zagadnienia w ujęciu dynamicznym,
• podjął próbę formułowania wniosków,
• w większości wykorzystał materiał źródłowy;
• podjął próbę oceny.
Poziom II
(3-5 pkt)
Zdający:
• przedstawił częściową faktografię, która jest potrzebna do opracowania
tematu (np. protest Drzymały, wprowadzenia języka rosyjskiego do
szkół);
• podjął próbę uporządkowania podanej faktografii;
• podjął próbę wyjaśnienia związków przyczynowo-skutkowych
(np. wpływ klęski powstania styczniowego na sytuację Polaków pod
zaborami);
• podjął próbę wykorzystania załączonych materiałów źródłowych
i przywołania ich w tekście pracy.
Poziom I
(1-2 pkt)
Zdający:
• w kilku/kilkunastu zdaniach odniósł się do tematu;
• podał kilka faktów związanych z tematem, zwykle bez wskazywania
związków między nimi (rusyfikacja, germanizacja);
• poprawnie umieścił rozważania w czasie i w przestrzeni;
• nieudolnie wykorzystał materiały źródłowe.
Uwaga: Zdający wykorzystuje informacje pochodzące ze źródeł dołączonych do arkusza,
powołuje się na informacje/dane występujące w konkretnym źródle, powołuje się na autora
źródła.
Temat 5. Od niepodległości do niepodległości. Porównaj międzynarodowe uwarunkowania
odzyskania przez Polskę niepodległości w 1918 i 1989 roku.
I. Chronologia historyczna.
Zdający porządkuje i synchronizuje
wydarzenia z historii powszechnej oraz
dziejów ojczystych; dostrzega zmienność
i dynamikę wydarzeń w dziejach, a także
ciągłość procesów historycznych.
III. Tworzenie narracji historycznej.
Zdający tworzy narrację historyczną
w ujęciu przekrojowym lub problemowym;
dostrzega problem i buduje argumentację,
uwzględniając różne aspekty procesu
historycznego; dokonuje selekcji
i hierarchizacji oraz integruje pozyskane
informacje z różnych źródeł wiedzy.
V. Wiek XX

\n
  1. I wojna światowa i rewolucje w Rosji.
\n

Zdający:

\n
  1. wyjaśnia wpływ wydarzeń rewolucyjnych
\n

w Rosji na przebieg I wojny światowej;

\n
  1. opisuje zmiany na mapie politycznej
\n

Europy i świata po I wojnie światowej;

\n
  1. wyjaśnia zmiany zachodzące w polityce
\n

mocarstw wobec sprawy polskiej, w tym
charakteryzuje stanowisko Rosji i Stanów
Zjednoczonych.

\n
  1. Polska w latach 1980-1989.
\n

Zdający:

\n
  1. opisuje przyczyny i skutki obrad
\n

„Okrągłego Stołu”.

\n
  1. Narodziny III Rzeczypospolitej.
\n

Zdający:

\n
  1. wyjaśnia międzynarodowe […]
\n

uwarunkowania procesu odbudowy
demokratycznego państwa po 1989 r.
Kryteria oceniania
Poziom IV
(9-12 pkt)
Zdający:
• wyjaśnił złożoność zjawisk historycznych, ukazując różne ich aspekty
(np. przełomowe znaczenie 1918 i 1989 roku dla stosunków
międzynarodowych);
• poprawnie przeprowadził selekcję i hierarchizację wykorzystanych
informacji;
• poprawnie wyjaśnił związki przyczynowo-skutkowe;
• sformułował trafne wnioski i ocenę oraz podsumował rozważania.
Poziom III
(6-8 pkt)
Zdający:
• dokonał celowej i trafnej selekcji faktów, świadczącej o rozumieniu
ich znaczenia i hierarchii;
• w większości poprawnie ukazał związki przyczynowo-skutkowe
(np. wpływ polityki USA na sprawę polską w 1918 i 1989 roku);
• przedstawił omawiane zagadnienia w ujęciu dynamicznym;
• podjął próbę formułowania wniosków;
• podjął próbę oceny.
Poziom II
(3-5 pkt)
Zdający:
• przedstawił częściową faktografię, która jest potrzebna do opracowania
tematu (np. orędzie W. Wilsona, kryzys ZSRR w latach 80.);
• podjął próbę uporządkowania podanej faktografii;
• podjął próbę wyjaśnienia związków przyczynowo-skutkowych
(np. wpływ sytuacji wewnętrznej państw zaborczych na sprawę
polską);
• podjął próbę porównania.
Poziom I
(1-2 pkt)
Zdający:
• w kilku/kilkunastu zdaniach odniósł się do tematu;
• podał kilka faktów związanych z tematem, zwykle bez wskazywania
związków między nimi (np. zmiana układu sił po zakończeniu I wojny
światowej);
• poprawnie umieścił rozważania w czasie i w przestrzeni.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Wybór tematu i teza

\n

Wybrany temat: Temat 5. - "Od niepodległości do niepodległości. Porównaj międzynarodowe uwarunkowania odzyskania przez Polskę niepodległości w 1918 i 1989 roku."

\n

Teza: Odzyskanie niepodległości przez Polskę w 1918 i 1989 r. zawdzięczamy w obu przypadkach głębokiemu kryzysowi mocarstw zaborczych/kontrolujących oraz sprzyjającemu układowi międzynarodowemu, ale w 1918 r. niepodległość była efektem militarnej klęski trzech zaborców w I wojnie światowej, a w 1989 r. - pokojowego rozkładu bloku komunistycznego i polityki Michaiła Gorbaczowa. Wspólnym mianownikiem była przesilenie systemu międzynarodowego (Versailles 1919 / Helsinki 1975), wsparcie USA (idee Wilsona / polityka Reagana i Busha) oraz aktywność polskiego społeczeństwa (Legiony Piłsudskiego / Solidarność Wałęsy).

\n

Wstęp

\n

Dwukrotne odzyskiwanie niepodległości przez Polskę w XX wieku - w 1918 i 1989 roku - nie było wyłącznie zasługą działania samych Polaków. Oba akty wymagały zbiegu okoliczności międzynarodowych, a w obu kluczową rolę odegrał kryzys mocarstw, które trzymały Polaków w niewoli. W 1918 r. były to Niemcy, Austro-Węgry i Rosja - trzech zaborców od 1795 r.; w 1989 r. - Związek Sowiecki i blok komunistyczny, dominujący w Polsce od 1944/45 r. Niniejsza praca porównuje międzynarodowe uwarunkowania obu wydarzeń, koncentrując się na: (1) kryzysie mocarstw, (2) polityce wielkich graczy międzynarodowych, (3) roli idei i ruchów ponadnarodowych, (4) dyplomacji i (5) mobilizacji polskiego społeczeństwa.

\n

Część I - Międzynarodowe uwarunkowania niepodległości 1918 r.

\n
1. Kryzys mocarstw zaborczych - załamanie wszystkich trzech
\n

Kluczowym uwarunkowaniem 1918 r. było jednoczesne załamanie się WSZYSTKICH TRZECH zaborców - co nie miało precedensu w XIX wieku.

\n\n

Ten "potrójny upadek" stworzył vacuum geopolityczne w Europie Środkowo-Wschodniej, które Polacy potrafili wykorzystać.

\n
2. Polityka USA - orędzie Wilsona z 8 stycznia 1918
\n

Drugim kluczowym czynnikiem była idea samostanowienia narodów sformułowana przez prezydenta Woodrowa Wilsona.

\n\n
3. Klęska państw centralnych a sojusz aliantów zachodnich
\n

Kluczowe znaczenie miała klęska militarna państw centralnych (Niemcy, Austro-Węgry, Turcja Osmańska, Bułgaria) w I wojnie światowej.

\n\n
4. Rola Polski na arenie międzynarodowej
\n

Mimo zaborów Polacy aktywnie uczestniczyli w wojnie:

\n\n
5. Wojna polsko-bolszewicka 1919-1921 jako test niepodległości
\n

Odbudowana Polska musiała militarnie obronić niepodległość w wojnie z Rosją Sowiecką:

\n\n

Część II - Międzynarodowe uwarunkowania niepodległości 1989 r.

\n
1. Kryzys ZSRR i bloku komunistycznego - pierestrojka Gorbaczowa
\n

W 1989 r. kryzys mocarstwa kontrolującego Polskę był strukturalny i ekonomiczny, nie militarny.

\n\n
2. Polityka USA - Reagan i Bush a polityka "rollback" bloku komunistycznego
\n

Polityka prezydenta Ronalda Reagana (1981-1989) wobec ZSRR była konfrontacyjna i wsparła pośrednio Polskę.

\n\n
3. Rola Watykanu i Jana Pawła II
\n

Kluczowy moralno-polityczny czynnik był specyficzny dla 1989 r., nie do 1918 r.

\n\n
4. Wsparcie Europy Zachodniej i procesy integracyjne
\n\n
5. Rok cudów - "Jesień Ludów" 1989
\n

Upadek komunizmu nastąpił lawinowo w całym bloku:

\n\n
6. Rola Solidarności jako modelu dla bloku komunistycznego
\n

Polska Solidarność stała się modelem dla całego bloku:

\n\n

Część III - Porównanie i ocena

\n
Tabela porównawcza
\n

| Aspekt | 1918 r. | 1989 r. |
| Charakter procesu | Militarny - klęska zaborców w wojnie | Pokojowy - rozkład ekonomiczno-polityczny |
| Kryzys mocarstw | Klęska Niemiec, Austro-Węgier, Rosji w I wś | Kryzys ZSRR (pierestrojka, gospodarka) |
| Polityka USA | Wilson - 14 punktów, samostanowienie | Reagan/Bush - "imperium zła", wsparcie Solidarności |
| Czynniki ideologiczne | Nacjonalizm, samostanowienie, demokracja | Prawa człowieka, demokracja, gospodarka rynkowa |
| Wsparcie zewnętrzne dla Polski | Komitet Paryski (Dmowski, Paderewski) | Watykan (JP II), USA, Europa Zachodnia |
| Ruch polskiego społeczeństwa | Legiony Piłsudskiego, Korpus Hallera | Solidarność (Wałęsa), Kościół, opozycja podziemna |
| Kluczowy moment | 11 XI 1918 (kapitulacja Niemiec) | 4 VI 1989 (wybory) / Okrągły Stół |
| Ustanowienie nowego porządku | Traktat wersalski 1919 | Karta paryska KBWE 21 XI 1990 |
| Trwałość | 21 lat (1918-1939) | Dotychczas (od 1989) |

\n
Analiza porównawcza - wspólne elementy
\n
  1. Kryzys mocarstwa kontrolującego Polskę był warunkiem koniecznym. Bez zaborców osłabionych (1918) lub ZSRR osłabionego (1989) nie byłoby niepodległości. Polska nigdy nie odzyskała niepodległości w sytuacji silnych zaborców - to lekcja historii.
  2. Wsparcie USA: w obu przypadkach amerykańska polityka odegrała kluczową rolę (Wilson 1918, Reagan-Bush 1989).
  3. Mobilizacja polskiego społeczeństwa: bez aktywnych Polaków (Piłsudski, Dmowski / Wałęsa, JP II, opozycja) sama korzystna konstelacja zewnętrzna nie wystarczyłaby.
  4. Idee uniwersalistyczne jako motor: samostanowienie 1918 / prawa człowieka 1989.
  5. "Polska kwestia europejska": w obu przypadkach Polska wpisywała się w szersze, ogólnoeuropejskie procesy.
\n
Analiza porównawcza - różnice
\n
  1. Charakter procesu: 1918 = wojna i militarna klęska zaborców; 1989 = pokojowa transformacja przez negocjacje. Bezprecedensowe w Europie: rzadko mocarstwo dobrowolnie oddaje strefę wpływów.
  2. Trzech vs jeden zaborca: 1918 - załamanie WSZYSTKICH trzech zaborców jednocześnie; 1989 - kryzys jednego mocarstwa (ZSRR).
  3. Rola religii: w 1918 r. Kościół katolicki miał ograniczony wpływ; w 1989 r. Jan Paweł II był kluczowym katalizatorem.
  4. Sytuacja gospodarcza: 1918 r. - odbudowa od zera, kraj zniszczony wojną; 1989 r. - wyjście z gospodarki planowej do rynkowej (plan Balcerowicza 1990).
  5. Międzynarodowe gwarancje: 1918 - gwarancja traktatu wersalskiego (która zawiodła w 1939); 1989 - wstąpienie do NATO (1999) i UE (2004) jako trwała gwarancja.
\n
Ocena trwałości obu niepodległości
\n\n

Podsumowanie i wnioski

\n

Odzyskanie niepodległości w 1918 i 1989 r. zawdzięczamy sprzyjającej konstelacji międzynarodowej - w obu przypadkach kluczowy był kryzys mocarstw, które trzymały Polaków w niewoli oraz wsparcie demokratycznego Zachodu (USA, ostatecznie Europa Zachodnia). Bez tej kombinacji nie byłoby ani II, ani III RP.

\n

Jednak w obu epokach to aktywność polskiego społeczeństwa (Legiony, Korpusy, KNP w 1918; Solidarność, Kościół, opozycja w 1989) zamieniła sprzyjające okoliczności w rzeczywistą niepodległość. Same okoliczności zewnętrzne nie wystarczyłyby - gdyby Polacy nie byli gotowi przyjąć szansy, mocarstwa zaboracze/komunistyczne mogłyby utrzymać kontrolę dłużej.

\n

Najważniejsza lekcja: niepodległość Polski jest funkcją zarówno wewnętrznej zdolności narodowej (zorganizowanego ruchu politycznego, militarnego, kulturowego), jak i zewnętrznej koniunktury międzynarodowej (osłabienia/zniknięcia mocarstwa kontrolującego). Obrona niepodległości wymaga aktywnej polityki zagranicznej - w 1918 r. brak takich sojuszy doprowadził do 1939; w 1989 r. odrobiono tę lekcję przez członkostwo w NATO i UE.

\n

"Od niepodległości do niepodległości" - to fraza, która oddaje też trzeci wymiar: ciągłość ideową narodu polskiego, który mimo 123 lat zaborów (1795-1918) i 45 lat sowieckiej dominacji (1944-1989) zachował pamięć państwowości i wolę do jej odbudowy. Polski naród przeszedł test sowietyzacji i okupacji bez utraty tożsamości - co było warunkiem koniecznym do wykorzystania szans 1918 i 1989.

\n

Reference historyczny - czego użyto w pracy

\n
📖 Kluczowe daty i postacie 1918:
- Józef Piłsudski (1867-1935), Roman Dmowski (1864-1939), Ignacy Jan Paderewski (1860-1941), Józef Haller (1873-1960).
- Woodrow Wilson (1856-1924), prezydent USA 1913-21; 14 punktów (8 I 1918).
- Mikołaj II Romanow (abdykacja III 1917), Wilhelm II Hohenzollern (abdykacja 9 XI 1918), Karol I Habsburg (abdykacja 11 XI 1918).
- Traktat wersalski 28 VI 1919; Konferencja paryska od 18 I 1919.
- Bitwa Warszawska 15 VIII 1920; Traktat ryski 18 III 1921.

📖 Kluczowe daty i postacie 1989:
- Lech Wałęsa (ur. 1943), Tadeusz Mazowiecki (1927-2013), Jan Paweł II / Karol Wojtyła (1920-2005).
- Michaił Gorbaczow (1931-2022), I sekretarz KPZR od 1985; pierestrojka, głasnost, doktryna Sinatry.
- Ronald Reagan (1911-2004), prezydent USA 1981-89; George H. W. Bush (1924-2018), prezydent USA 1989-93.
- Okrągły Stół 6 II - 5 IV 1989; wybory 4 czerwca 1989.
- Jesień Ludów 1989, upadek muru berlińskiego 9 XI 1989, upadek ZSRR 25 XII 1991.
\n

Klucz CKE - schemat oceniania wypracowania (max 12 pkt)

\n
📋 Klucz CKE (zadanie 26, max 12 pkt) - 4-poziomowy schemat:
- Poziom IV (9-12 pkt): pełna analiza złożoności, hierarchizacja, związki przyczynowo-skutkowe, pełne wykorzystanie materiałów źródłowych (dla tematów 1. i 4.), sformułowane wnioski i ocena.
- Poziom III (6-8 pkt): trafna selekcja faktów, w większości poprawne związki przyczynowo-skutkowe, próba wniosków i oceny.
- Poziom II (3-5 pkt): częściowa faktografia, próba uporządkowania, próba oceny.
- Poziom I (1-2 pkt): kilka faktów, brak związków, nieudolne wykorzystanie źródeł.

Dla Tematu 5. (niepodległość 1918 vs 1989) - kluczowe elementy:
1. 1918: I wojna światowa, klęska 3 zaborców, orędzie Wilsona (14 punktów), traktat wersalski, KNP Dmowskiego, Legiony Piłsudskiego, Bitwa Warszawska 1920.
2. 1989: upadek ZSRR, pierestrojka Gorbaczowa, polityka Reagana/Busha, Solidarność, Jan Paweł II, Okrągły Stół, wybory 4 VI 1989.
3. Porównanie: kryzys mocarstw zaborczych w obu przypadkach, polityka USA, rola polskiego społeczeństwa.
4. Wnioski: niepodległość jako funkcja koniunktury międzynarodowej + aktywności narodu.
\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
⚠️ Uwaga - wymóg precyzji dat: Klucz CKE liczy konkretne daty (np. "4 czerwca 1989" lepiej niż "czerwiec 1989"; "orędzie Wilsona z 8 stycznia 1918" lepiej niż "orędzie Wilsona"). Im więcej dokładnych dat, tym wyższa ocena.
\n
⚠️ Uwaga - wymóg konkretnych postaci: Każda postać musi mieć pełne imię, nazwisko i ramy chronologiczne ("Piłsudski Józef" nie wystarczy - lepiej "Józef Piłsudski (1867-1935), Naczelnik Państwa od 14 XI 1918").
\n
⚠️ Uwaga - Temat 5. wymaga PORÓWNANIA, nie tylko opisu: Praca musi mieć część porównawczą ("podobnie/odmiennie", "w obu przypadkach", tabela porównawcza). Sama narracja chronologiczna obu wydarzeń = nieocenione za porównanie.
\n
⚠️ Uwaga - wnioski to oddzielna sekcja: Wypracowanie historyczne na poziomie rozszerzonym MUSI mieć podsumowanie z wnioskami merytorycznymi i metaopisem ("lekcja z historii", "współczesne implikacje"). Brak wniosków = max 8 pkt (Poziom III).
"}]}