{"id":"historia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad/6","paper_id":"historia-2018-maj-matura-rozszerzona","number":"6","points":1,"ptype":"open","subject":"historia","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6. (0-1)\nŹródło 1. Fragment współczesnego opracowania naukowego\nRegalia [łac.], regale, w średniowieczu uprawnienia panującego w zastrzeżonych dla niego\ndziedzinach działalności gospodarczej, np. regale górnicze (wydobycie kruszców), regale\nmennicze (wyłączne prawo bicia i wymiany monety, ustalenia stopu metali itd.), regale targowe\n(zakładanie targów), […] regale łowieckie (łowy na grubego zwierza) itp. Regale stanowiły\nw istocie monopol państwa (panującego), przynosząc mu określone korzyści (dochody).\nWielka Encyklopedia Powszechna PWN, t. 9, Warszawa 1967, s. 743.\nŹródło 2. Srebrny denar z końca XI w. [przerys]\nhttps://pl.wikipedia.org\nNapis na awersie: ZETECH (Sieciech).\nRozstrzygnij, czy wybijanie monety przedstawionej w źródle 2. świadczyło o osłabieniu\npozycji monarchy w Polsce. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do obu źródeł.\nRozstrzygnięcie:\nUzasadnienie:\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n5.1.\n5.2.\n6.\nMaks. liczba pkt\n1\n1\n1\nUzyskana liczba pkt\nMHI_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 6. (0-1)\nII. Analiza i interpretacja historyczna.\nZdający analizuje wydarzenia, zjawiska\ni procesy historyczne w kontekście epok\ni dostrzega zależności pomiędzy różnymi\ndziedzinami życia społecznego […].\nIII. Tworzenie narracji historycznej.\nZdający tworzy narrację historyczną\nw ujęciu przekrojowym lub problemowym;\ndostrzega problem i buduje argumentację,\nuwzględniając różne aspekty procesu\nhistorycznego […].\nII. Średniowiecze.\n4. Polska w okresie wczesnopiastowskim.\nZdający:\n4) rozpoznaje tendencje centralistyczne\ni decentralistyczne w życiu politycznym\npaństwa polskiego w XI-XII w.\nSchemat punktowania\n1 p. - za prawidłowe rozstrzygnięcie wraz z uzasadnieniem.\n0 p. - za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.\nPrawidłowa odpowiedź\nRozstrzygnięcie: Tak\nPrzykładowe uzasadnienie:\nZaprezentowaną w źródle monetę wybijał Sieciech, który nie był władcą, tylko palatynem\n(wojewodą). Świadczyć to może o osłabieniu władzy monarszej w czasach panowania\nWładysława Hermana, gdyż bicie monety było wówczas monopolem panującego.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Rozstrzygnięcie:** **Tak** - wybijanie tej monety świadczyło o osłabieniu pozycji monarchy w Polsce.\n\n**Uzasadnienie:** Według źródła 1. **regale mennicze** (\"wyłączne prawo bicia i wymiany monety\") stanowiło **monopol panującego** w średniowieczu. Tymczasem przedstawiona w źródle 2. moneta nosi imię **ZETECH (Sieciech)** - który nie był władcą, lecz **palatynem (wojewodą, comes palatinus)** na dworze **Władysława I Hermana** (1079-1102). Skoro palatyn samodzielnie wybijał monetę z własnym imieniem, oznacza to, że uzurpował sobie atrybuty władzy królewskiej (regale mennicze) - co potwierdza **osłabienie pozycji władcy w Polsce na przełomie XI/XII w.**\n\n## Sposób 1 - analiza źródła 1. (definicja regaliów)\n\n> *\"Regalia [łac.], regale, w średniowieczu uprawnienia panującego w zastrzeżonych dla niego dziedzinach działalności gospodarczej, np. regale górnicze (wydobycie kruszców), **regale mennicze (wyłączne prawo bicia i wymiany monety, ustalania stopu metali itd.)**, regale targowe (zakładanie targów), [ ]. Regale stanowiły w istocie **monopol państwa (panującego)**, przynosząc mu określone korzyści (dochody).\"* - Wielka Encyklopedia Powszechna PWN\n\n→ **Wskazówki kluczowe:**\n1. **Regale mennicze** = wyłączne prawo bicia monety, należące do panującego.\n2. **Monopol państwa (panującego)** - nikt poza władcą NIE może bić monety.\n3. Naruszenie regale = naruszenie suwerennej władzy monarchy.\n\n## Sposób 2 - analiza źródła 2. (denar Sieciecha)\n\n> Awers monety nosi napis **ZETECH** (Sieciech).\n>\n> Datowanie: **\"srebrny denar z końca XI w.\"**\n\n**Kim był Sieciech?**\n- **Palatyn (wojewoda)** Władysława I Hermana (1079-1102) na przełomie XI/XII w.\n- Najpotężniejszy urzędnik dworski, faktycznie sprawujący władzę w czasie nieudolnych rządów Hermana.\n- Wpływowy do tego stopnia, że bił monetę z własnym imieniem - co było **pogwałceniem regale menniczego**.\n\n**Dlaczego to świadczy o osłabieniu monarchy?**\n- Monetę powinno bić się **w imieniu króla**, nie palatyna.\n- Imię **ZETECH** zamiast \"WLADIZLAUS\" lub \"HERMAN\" pokazuje, że palatyn rządził **niezależnie od władcy**.\n- W kronikach (Anonim Gall) Sieciech jest opisany jako uzurpator władzy - co potwierdza, że wybijanie własnej monety było częścią szerszej strategii podporządkowania państwa.\n\n## Sposób 3 - kontekst historyczny\n\n**Władysław I Herman** (panował 1079-1102) doszedł do władzy po wygnaniu **Bolesława II Śmiałego** (po zabójstwie biskupa Stanisława 1079 r.):\n- Słaby, niezdolny do prowadzenia samodzielnej polityki.\n- Realną władzę sprawował **palatyn Sieciech** (Toporczyk).\n- Sieciech eksterminował opozycję, odbierał urzędy, prowadził arbitralną politykę.\n- W końcu doszło do wojny domowej (1097-1099): synowie Hermana - **Zbigniew** i **Bolesław III Krzywousty** - wystąpili przeciwko ojcu i Sieciechowi.\n- Sieciech ostatecznie wygnany z Polski (ok. 1100/1101 r.).\n- Po śmierci Hermana (1102) Polskę podzielili między siebie Zbigniew (Wielkopolska, Mazowsze) i Bolesław III Krzywousty (Małopolska, Śląsk).\n\n**Kontekst regaliów w XI w.:**\nW średniowieczu regalia (mennicze, górnicze, łowieckie, celne, targowe) były ważnym **źródłem dochodów królewskich**. Bicie monety = źródło zysku z różnicy między wartością nominalną a kruszcową. **Tylko władca** mógł legalnie bić monetę. Wybicie monety prywatnie (jak przez Sieciecha) **podkopywało zarówno autorytet, jak i finanse** panującego.\n\n## Reference historyczny\n\n> 📖 **Reference - Władysław I Herman (1079-1102):**\n> - Syn Kazimierza Odnowiciela, brat Bolesława II Śmiałego.\n> - Doszedł do władzy po wygnaniu Bolesława II (skutek konfliktu z biskupem Stanisławem).\n> - Słaby władca, faktyczne rządy sprawował palatyn **Sieciech**.\n> - Synowie: Zbigniew (z konkubiny Krystyny) i **Bolesław III Krzywousty** (z Judyty czeskiej).\n> - 1097-1099 - wojna synów z ojcem o podział państwa.\n> - 1102 - śmierć Hermana, Polska podzielona między Zbigniewa i Bolesława.\n>\n> 📖 **Reference - palatyn (wojewoda) w I RP:**\n> Palatyn (comes palatinus, później wojewoda) - najwyższy urzędnik dworski króla, dowódca wojska, opiekun nieletnich władców. W przypadku silnego króla był jego pomocnikiem; w przypadku słabego króla mógł stać się **rzeczywistym władcą** (jak Sieciech w czasach Hermana).\n>\n> 📖 **Reference - regalia w średniowiecznej Polsce:**\n> - Regale mennicze - wyłączne prawo bicia monety.\n> - Regale górnicze - eksploatacja złóż.\n> - Regale targowe - zakładanie targów.\n> - Regale łowieckie - łowy na grubego zwierza (jelenie, dziki).\n> - Regale celne - pobieranie ceł.\n>\n> Naruszenie regaliów to **uzurpacja władzy królewskiej** - najczęściej przez wielmożów świeckich lub duchownych.\n\n## Klucz CKE - schemat punktowania\n\n> 📋 **Klucz CKE (zadanie 6, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za **prawidłowe rozstrzygnięcie (\"Tak\")** **WRAZ Z** uzasadnieniem odwołującym się do **OBU źródeł**\n> - **0 pkt** - za odpowiedź niepełną LUB błędną LUB brak odpowiedzi\n>\n> **Wymagane elementy uzasadnienia:**\n> 1. **Odwołanie do źródła 1.**: bicie monety jako **monopol panującego** / regale mennicze\n> 2. **Odwołanie do źródła 2.**: na monecie figuruje **Sieciech**, który był **palatynem (wojewodą)**, NIE władcą\n> 3. **Wniosek**: skoro nie-władca bije monetę → świadczy o osłabieniu pozycji monarchy (Władysława Hermana)\n>\n> **Akceptowane warianty:**\n> - \"Sieciech jako palatyn (wojewoda) wybijał własną monetę\"\n> - \"naruszenie regaliów królewskich (regale mennicze)\"\n> - \"słabość Władysława Hermana, faktyczne rządy palatyna\"\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga - odróżnij Sieciecha od króla:** Sieciech był **palatynem (wojewodą)**, NIE królem. Jego władza była uzurpacją, a nie legalnym tytułem. Dlatego monety z jego imieniem są dowodem niesuwerennej władzy.\n\n> ⚠️ **Uwaga - Władysław I Herman to NIE Władysław Łokietek:** Herman to wczesnopiastowski książę (1079-1102), Łokietek to Piast koronowany 1320 r. po rozbiciu dzielnicowym. Łatwa pomyłka po imieniu \"Władysław\" - istnieje aż 3-4 takich Piastów (Herman, II Wygnaniec, I Łokietek, Jagiełło).\n\n> ⚠️ **Uwaga - datowanie monety XI w.:** Końcówka XI w. (lata 90.) i przełom XI/XII w. to dokładnie panowanie Hermana (1079-1102) i czas dominacji Sieciecha. Przed Sieciechem (Bolesław II Śmiały, 1058-1079) bił monety **król**, nie palatyn - co potwierdza **regres władzy** w czasach Hermana.\n\n> ⚠️ **Uwaga - \"ZETECH\" to forma łacińska imienia:** Zapis \"ZETECH\" w łacinie = Sieciech (wymawiane \"Setech\" / \"Setyech\"). Słowiańskie imiona w łacinie często mają nietypowe formy.","image":"img/historia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad-6.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":7,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Historia · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"Historia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 6. (0-1)<br>Źródło 1. Fragment współczesnego opracowania naukowego<br>Regalia [łac.], regale, w średniowieczu uprawnienia panującego w zastrzeżonych dla niego<br>dziedzinach działalności gospodarczej, np. regale górnicze (wydobycie kruszców), regale<br>mennicze (wyłączne prawo bicia i wymiany monety, ustalenia stopu metali itd.), regale targowe<br>(zakładanie targów), […] regale łowieckie (łowy na grubego zwierza) itp. Regale stanowiły<br>w istocie monopol państwa (panującego), przynosząc mu określone korzyści (dochody).<br>Wielka Encyklopedia Powszechna PWN, t. 9, Warszawa 1967, s. 743.<br>Źródło 2. Srebrny denar z końca XI w. [przerys]<br>https://pl.wikipedia.org<br>Napis na awersie: ZETECH (Sieciech).<br>Rozstrzygnij, czy wybijanie monety przedstawionej w źródle 2. świadczyło o osłabieniu<br>pozycji monarchy w Polsce. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do obu źródeł.<br>Rozstrzygnięcie:<br>Uzasadnienie:<br>Wypełnia<br>egzaminator<br>Nr zadania<br>5.1.<br>5.2.<br>6.<br>Maks. liczba pkt<br>1<br>1<br>1<br>Uzyskana liczba pkt<br>MHI_1R</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 6. (0-1)<br>II. Analiza i interpretacja historyczna.<br>Zdający analizuje wydarzenia, zjawiska<br>i procesy historyczne w kontekście epok<br>i dostrzega zależności pomiędzy różnymi<br>dziedzinami życia społecznego […].<br>III. Tworzenie narracji historycznej.<br>Zdający tworzy narrację historyczną<br>w ujęciu przekrojowym lub problemowym;<br>dostrzega problem i buduje argumentację,<br>uwzględniając różne aspekty procesu<br>historycznego […].<br>II. Średniowiecze.</p>\n<ol><li>Polska w okresie wczesnopiastowskim.</li></ol>\n<p>Zdający:</p>\n<ol><li>rozpoznaje tendencje centralistyczne</li></ol>\n<p>i decentralistyczne w życiu politycznym<br>państwa polskiego w XI-XII w.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za prawidłowe rozstrzygnięcie wraz z uzasadnieniem.<br>0 p. - za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.<br>Prawidłowa odpowiedź<br>Rozstrzygnięcie: Tak<br>Przykładowe uzasadnienie:<br>Zaprezentowaną w źródle monetę wybijał Sieciech, który nie był władcą, tylko palatynem<br>(wojewodą). Świadczyć to może o osłabieniu władzy monarszej w czasach panowania<br>Władysława Hermana, gdyż bicie monety było wówczas monopolem panującego.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Rozstrzygnięcie:</strong> <strong>Tak</strong> - wybijanie tej monety świadczyło o osłabieniu pozycji monarchy w Polsce.</p>\n<p><strong>Uzasadnienie:</strong> Według źródła 1. <strong>regale mennicze</strong> (&quot;wyłączne prawo bicia i wymiany monety&quot;) stanowiło <strong>monopol panującego</strong> w średniowieczu. Tymczasem przedstawiona w źródle 2. moneta nosi imię <strong>ZETECH (Sieciech)</strong> - który nie był władcą, lecz <strong>palatynem (wojewodą, comes palatinus)</strong> na dworze <strong>Władysława I Hermana</strong> (1079-1102). Skoro palatyn samodzielnie wybijał monetę z własnym imieniem, oznacza to, że uzurpował sobie atrybuty władzy królewskiej (regale mennicze) - co potwierdza <strong>osłabienie pozycji władcy w Polsce na przełomie XI/XII w.</strong></p>\n<h4>Sposób 1 - analiza źródła 1. (definicja regaliów)</h4>\n<blockquote><em>&quot;Regalia [łac.], regale, w średniowieczu uprawnienia panującego w zastrzeżonych dla niego dziedzinach działalności gospodarczej, np. regale górnicze (wydobycie kruszców), <strong>regale mennicze (wyłączne prawo bicia i wymiany monety, ustalania stopu metali itd.)</strong>, regale targowe (zakładanie targów), [ ]. Regale stanowiły w istocie <strong>monopol państwa (panującego)</strong>, przynosząc mu określone korzyści (dochody).&quot;</em> - Wielka Encyklopedia Powszechna PWN</blockquote>\n<p>→ <strong>Wskazówki kluczowe:</strong></p>\n<ol><li><strong>Regale mennicze</strong> = wyłączne prawo bicia monety, należące do panującego.</li><li><strong>Monopol państwa (panującego)</strong> - nikt poza władcą NIE może bić monety.</li><li>Naruszenie regale = naruszenie suwerennej władzy monarchy.</li></ol>\n<h4>Sposób 2 - analiza źródła 2. (denar Sieciecha)</h4>\n<blockquote>Awers monety nosi napis <strong>ZETECH</strong> (Sieciech).<br><br>Datowanie: <strong>&quot;srebrny denar z końca XI w.&quot;</strong></blockquote>\n<p><strong>Kim był Sieciech?</strong></p>\n<ul><li><strong>Palatyn (wojewoda)</strong> Władysława I Hermana (1079-1102) na przełomie XI/XII w.</li><li>Najpotężniejszy urzędnik dworski, faktycznie sprawujący władzę w czasie nieudolnych rządów Hermana.</li><li>Wpływowy do tego stopnia, że bił monetę z własnym imieniem - co było <strong>pogwałceniem regale menniczego</strong>.</li></ul>\n<p><strong>Dlaczego to świadczy o osłabieniu monarchy?</strong></p>\n<ul><li>Monetę powinno bić się <strong>w imieniu króla</strong>, nie palatyna.</li><li>Imię <strong>ZETECH</strong> zamiast &quot;WLADIZLAUS&quot; lub &quot;HERMAN&quot; pokazuje, że palatyn rządził <strong>niezależnie od władcy</strong>.</li><li>W kronikach (Anonim Gall) Sieciech jest opisany jako uzurpator władzy - co potwierdza, że wybijanie własnej monety było częścią szerszej strategii podporządkowania państwa.</li></ul>\n<h4>Sposób 3 - kontekst historyczny</h4>\n<p><strong>Władysław I Herman</strong> (panował 1079-1102) doszedł do władzy po wygnaniu <strong>Bolesława II Śmiałego</strong> (po zabójstwie biskupa Stanisława 1079 r.):</p>\n<ul><li>Słaby, niezdolny do prowadzenia samodzielnej polityki.</li><li>Realną władzę sprawował <strong>palatyn Sieciech</strong> (Toporczyk).</li><li>Sieciech eksterminował opozycję, odbierał urzędy, prowadził arbitralną politykę.</li><li>W końcu doszło do wojny domowej (1097-1099): synowie Hermana - <strong>Zbigniew</strong> i <strong>Bolesław III Krzywousty</strong> - wystąpili przeciwko ojcu i Sieciechowi.</li><li>Sieciech ostatecznie wygnany z Polski (ok. 1100/1101 r.).</li><li>Po śmierci Hermana (1102) Polskę podzielili między siebie Zbigniew (Wielkopolska, Mazowsze) i Bolesław III Krzywousty (Małopolska, Śląsk).</li></ul>\n<p><strong>Kontekst regaliów w XI w.:</strong><br>W średniowieczu regalia (mennicze, górnicze, łowieckie, celne, targowe) były ważnym <strong>źródłem dochodów królewskich</strong>. Bicie monety = źródło zysku z różnicy między wartością nominalną a kruszcową. <strong>Tylko władca</strong> mógł legalnie bić monetę. Wybicie monety prywatnie (jak przez Sieciecha) <strong>podkopywało zarówno autorytet, jak i finanse</strong> panującego.</p>\n<h4>Reference historyczny</h4>\n<blockquote>📖 <strong>Reference - Władysław I Herman (1079-1102):</strong><br>- Syn Kazimierza Odnowiciela, brat Bolesława II Śmiałego.<br>- Doszedł do władzy po wygnaniu Bolesława II (skutek konfliktu z biskupem Stanisławem).<br>- Słaby władca, faktyczne rządy sprawował palatyn <strong>Sieciech</strong>.<br>- Synowie: Zbigniew (z konkubiny Krystyny) i <strong>Bolesław III Krzywousty</strong> (z Judyty czeskiej).<br>- 1097-1099 - wojna synów z ojcem o podział państwa.<br>- 1102 - śmierć Hermana, Polska podzielona między Zbigniewa i Bolesława.<br><br>📖 <strong>Reference - palatyn (wojewoda) w I RP:</strong><br>Palatyn (comes palatinus, później wojewoda) - najwyższy urzędnik dworski króla, dowódca wojska, opiekun nieletnich władców. W przypadku silnego króla był jego pomocnikiem; w przypadku słabego króla mógł stać się <strong>rzeczywistym władcą</strong> (jak Sieciech w czasach Hermana).<br><br>📖 <strong>Reference - regalia w średniowiecznej Polsce:</strong><br>- Regale mennicze - wyłączne prawo bicia monety.<br>- Regale górnicze - eksploatacja złóż.<br>- Regale targowe - zakładanie targów.<br>- Regale łowieckie - łowy na grubego zwierza (jelenie, dziki).<br>- Regale celne - pobieranie ceł.<br><br>Naruszenie regaliów to <strong>uzurpacja władzy królewskiej</strong> - najczęściej przez wielmożów świeckich lub duchownych.</blockquote>\n<h4>Klucz CKE - schemat punktowania</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE (zadanie 6, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za <strong>prawidłowe rozstrzygnięcie (&quot;Tak&quot;)</strong> <strong>WRAZ Z</strong> uzasadnieniem odwołującym się do <strong>OBU źródeł</strong><br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedź niepełną LUB błędną LUB brak odpowiedzi<br><br><strong>Wymagane elementy uzasadnienia:</strong><br>1. <strong>Odwołanie do źródła 1.</strong>: bicie monety jako <strong>monopol panującego</strong> / regale mennicze<br>2. <strong>Odwołanie do źródła 2.</strong>: na monecie figuruje <strong>Sieciech</strong>, który był <strong>palatynem (wojewodą)</strong>, NIE władcą<br>3. <strong>Wniosek</strong>: skoro nie-władca bije monetę → świadczy o osłabieniu pozycji monarchy (Władysława Hermana)<br><br><strong>Akceptowane warianty:</strong><br>- &quot;Sieciech jako palatyn (wojewoda) wybijał własną monetę&quot;<br>- &quot;naruszenie regaliów królewskich (regale mennicze)&quot;<br>- &quot;słabość Władysława Hermana, faktyczne rządy palatyna&quot;</blockquote>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga - odróżnij Sieciecha od króla:</strong> Sieciech był <strong>palatynem (wojewodą)</strong>, NIE królem. Jego władza była uzurpacją, a nie legalnym tytułem. Dlatego monety z jego imieniem są dowodem niesuwerennej władzy.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga - Władysław I Herman to NIE Władysław Łokietek:</strong> Herman to wczesnopiastowski książę (1079-1102), Łokietek to Piast koronowany 1320 r. po rozbiciu dzielnicowym. Łatwa pomyłka po imieniu &quot;Władysław&quot; - istnieje aż 3-4 takich Piastów (Herman, II Wygnaniec, I Łokietek, Jagiełło).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga - datowanie monety XI w.:</strong> Końcówka XI w. (lata 90.) i przełom XI/XII w. to dokładnie panowanie Hermana (1079-1102) i czas dominacji Sieciecha. Przed Sieciechem (Bolesław II Śmiały, 1058-1079) bił monety <strong>król</strong>, nie palatyn - co potwierdza <strong>regres władzy</strong> w czasach Hermana.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga - &quot;ZETECH&quot; to forma łacińska imienia:</strong> Zapis &quot;ZETECH&quot; w łacinie = Sieciech (wymawiane &quot;Setech&quot; / &quot;Setyech&quot;). Słowiańskie imiona w łacinie często mają nietypowe formy.</blockquote>"}]}