{"id":"historia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad/9.1","paper_id":"historia-2018-maj-matura-rozszerzona","number":"9.1","points":1,"ptype":"open","subject":"historia","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9.1. (0-1)\nRozstrzygnij, czy oba źródła dotyczą okoliczności elekcji tego samego króla. Odpowiedź\nuzasadnij.\nRozstrzygnięcie:\nUzasadnienie:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 9.1. (0-1)\nII. Analiza i interpretacja historyczna.\nZdający analizuje wydarzenia, zjawiska\ni procesy historyczne w kontekście epok\ni dostrzega zależności pomiędzy różnymi\ndziedzinami życia społecznego; rozpoznaje\nrodzaje źródeł; ocenia przydatność źródła\ndo wyjaśnienia problemu badawczego […].\nIII. Dzieje nowożytne.\n3. Rzeczpospolita w okresie renesansu\ni demokracji szlacheckiej.\nZdający:\n1) opisuje i wyjaśnia funkcjonowanie\nnajważniejszych instytucji życia politycznego\nw XVI-wiecznej Polsce, w tym sejmików,\nsejmu, senatu i sejmu elekcyjnego […];\n2) ocenia polską specyfikę w zakresie\nrozwiązań ustrojowych […].\nSchemat punktowania\n1 p. - za prawidłowe rozstrzygnięcie wraz z uzasadnieniem.\n0 p. - za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.\nPrawidłowa odpowiedź\nRozstrzygnięcie: Tak\nPrzykładowe uzasadnienie:\nŹródło 1. przedstawia okoliczności poprzedzające pierwszą wolną elekcję, o czym świadczy\ndopiero wypracowywana procedura postępowania, natomiast w źródle 2. zostali wymienieni\nkandydaci, którzy ubiegali się o tron polski podczas pierwszej wolnej elekcji, np. brat króla\nFrancji.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Rozstrzygnięcie:** **Tak** - oba źródła dotyczą okoliczności **pierwszej wolnej elekcji 1573 r.**, w której wybrano **Henryka Walezego**.\n\n**Uzasadnienie:** Źródło 1. opisuje **przygotowania do pierwszej wolnej elekcji** - wypracowywanie procedury wyboru, zjazdy w Łowiczu (prymas Uchański, elita wielkopolska/katolicka) i Krakowie (Jan Firlej, elita małopolska/kalwińska), demagogiczne przemówienia Jana Zamoyskiego o elekcji **viritim**. Źródło 2. wymienia **kandydatów** ubiegających się o tron polski - wśród nich **\"brat króla francuskiego\"**, czyli **Henryk Walezy**, który ostatecznie wygrał elekcję 1573 r. Wszystkie elementy (prymas Uchański, viritim, Jan Zamoyski + lista kandydatów) wskazują na ten sam moment historyczny.\n\n## Sposób 1 - analiza źródła 1.\n\n> *\"[G]łówne zagadnienie: kto i kogo ma wybrać na króla, okazało się wcale złożone. [ ] Elita wielkopolska, na ogół katolicka, zbiegła się pierwsza radzić do boku **prymasa Uchańskiego** w Łowiczu; elita małopolska, przeważnie kalwińska, zjechała się w Krakowie przy marszałku wielkim koronnym, **Janie Firleju**. [ ] **Jan Zamoyski** [ ] uderzył w nutę demagogiczną, zachwalając **elekcję viritim** [ ]. Na wyścigi z protestantami [ ] **biskup Karnkowski** pobudzał do masowego udziału w elekcji Mazurów [ ].\"*\n\n**Wskazówki:**\n1. **\"Główne zagadnienie: kto i kogo ma wybrać na króla\"** - wskazuje, że **procedura nie była jeszcze ustalona**, była **DOPIERO WYPRACOWYWANA**. To ekskluzywnie pasuje do **pierwszej wolnej elekcji 1573 r.** (po śmierci Zygmunta II Augusta 7 VII 1572).\n2. **Prymas Uchański** - Jakub Uchański (1502-1581), prymas Polski w latach 1562-1581, w okresie pierwszej elekcji odegrał kluczową rolę.\n3. **Jan Firlej** (zm. 1574) - marszałek wielki koronny, kalwinista, lider ruchu egzekucyjnego.\n4. **Jan Zamoyski** (1542-1605) - wówczas młody prawnik, zwolennik elekcji **viritim** (przez ogół szlachty).\n5. **Biskup Karnkowski** - Stanisław Karnkowski, biskup włocławski, później prymas (1581).\n6. **Elekcja viritim** - koncepcja, która zwyciężyła w 1573 r.\n\n→ Źródło 1. = **przygotowania do pierwszej wolnej elekcji 1573 r.**\n\n## Sposób 2 - analiza źródła 2.\n\n> *\"O tron polski ubiegało się kilku kandydatów: **syn cesarza Maksymiliana II** [ ], **brat króla francuskiego** [ ], **car moskiewski** [ ] i **król szwedzki** [ ].\"*\n\n**Identyfikacja kandydatów (kontekst 1573 r.):**\n- **Syn cesarza Maksymiliana II** = arcyksiążę **Ernest Habsburg** (lub Maciej, syn cesarza Maksymiliana II Habsburga, panującego 1564-1576).\n- **Brat króla francuskiego** = **Henryk Walezy** (Henri de Valois), brat **Karola IX** (panującego 1560-1574).\n- **Car moskiewski** = **Iwan IV Groźny** (1547-1584).\n- **Król szwedzki** = **Jan III Waza** (1568-1592, mąż Katarzyny Jagiellonki, siostry Zygmunta Augusta).\n\n→ To **dokładnie kandydaci pierwszej wolnej elekcji 1573 r.** Lista jest kanoniczna w historiografii - pojawia się w każdym podręczniku.\n\n**Zwycięzca:** **Henryk Walezy** wybrany 11 V 1573 r. Koronowany 21 II 1574, ale po niespełna 4 miesiącach (po śmierci brata Karola IX) **uciekł nocą do Francji** (18/19 VI 1574), gdzie objął tron jako **Henryk III** (1574-1589).\n\n## Sposób 3 - kontekst historyczny\n\n> 📖 **Reference - pierwsza wolna elekcja 1573:**\n> - **7 VII 1572** - śmierć **Zygmunta II Augusta**, ostatniego Jagiellona. Linia męska wygasła.\n> - **Bezkrólewie 1572-1573**: konwokacja w Warszawie 6 I 1573 ustaliła zasady elekcji.\n> - **Konfederacja warszawska** (28 I 1573) - gwarancja **tolerancji religijnej**, kompromis katolicko-protestancki (Firlej + Uchański).\n> - **5 IV 1573** - sejm elekcyjny pod Warszawą (Wola).\n> - **11 V 1573** - wybór **Henryka Walezego** na króla.\n> - **Artykuły henrykowskie** (1573) - pierwszy \"konstytucyjny\" akt I RP, podpisany przez każdego elekta.\n> - **Pacta conventa** - osobiste zobowiązania nowego króla wobec narodu szlacheckiego.\n>\n> 📖 **Reference - kandydaci 1573:**\n> - **Habsburg (Maksymilian / Ernest / Maciej)** - sojusz z cesarstwem.\n> - **Henryk Walezy** - Francja, siła kontrreformacji.\n> - **Iwan IV Groźny** - pokój z Moskwą, ale obawa o autokrację.\n> - **Jan III Waza** - Szwecja, mąż Katarzyny Jagiellonki.\n>\n> Zwyciężył Henryk dzięki większym sumom przekupstw i sympatii szlachty katolickiej.\n\n## Klucz CKE - schemat punktowania\n\n> 📋 **Klucz CKE (zadanie 9.1, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za **prawidłowe rozstrzygnięcie (\"Tak\")** **WRAZ Z** uzasadnieniem\n> - **0 pkt** - za odpowiedź niepełną LUB błędną LUB brak odpowiedzi\n>\n> **Wymagane elementy uzasadnienia:**\n> 1. **Źródło 1.** - opisuje **przygotowania do pierwszej wolnej elekcji** (procedura dopiero wypracowywana)\n> 2. **Źródło 2.** - wymienia **kandydatów pierwszej wolnej elekcji**, m.in. **brat króla Francji = Henryk Walezy** (1573)\n> 3. Wniosek: **oba źródła dotyczą tej samej elekcji** - pierwszej wolnej, z **1573 r.**\n>\n> **Akceptowane warianty:**\n> - \"pierwsza wolna elekcja 1573\"\n> - \"elekcja Henryka Walezego\"\n> - \"bezkrólewie po Zygmuncie Auguście\"\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga - pierwsza vs druga elekcja:** Pierwsza wolna elekcja = 1573 (Henryk Walezy). Druga = 1575 (Stefan Batory, po ucieczce Walezego). Oba źródła pasują do PIERWSZEJ - bo procedura była \"dopiero wypracowywana\", a kandydaci to lista kanoniczna 1573 r.\n\n> ⚠️ **Uwaga - Henryk Walezy ucieka po 4 miesiącach:** Wybrany 11 V 1573, koronowany 21 II 1574, uciekł nocą do Francji 18/19 VI 1574. To kanoniczny przykład \"nieudanej\" elekcji wolnej.\n\n> ⚠️ **Uwaga - viritim ≠ wybór tylko przez sejm:** Elekcja viritim (\"mąż w męża\") = każdy szlachcic ma prawo głosować osobiście, nie przez posłów. To rewolucyjna koncepcja, która ustaliła się w 1573 r. i obowiązywała do 1795 r.\n\n> ⚠️ **Uwaga - Konfederacja warszawska 1573 r.:** Ważny dokument zawarty w czasie pierwszej wolnej elekcji - gwarancja tolerancji religijnej. To NIE jest jednak osobne wydarzenie poza elekcją, lecz jej integralna część.","image":"img/historia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad-9.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":10,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Historia · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"Historia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 9.1. (0-1)
Rozstrzygnij, czy oba źródła dotyczą okoliczności elekcji tego samego króla. Odpowiedź
uzasadnij.
Rozstrzygnięcie:
Uzasadnienie:

","answer_text_html":"

Zadanie 9.1. (0-1)
II. Analiza i interpretacja historyczna.
Zdający analizuje wydarzenia, zjawiska
i procesy historyczne w kontekście epok
i dostrzega zależności pomiędzy różnymi
dziedzinami życia społecznego; rozpoznaje
rodzaje źródeł; ocenia przydatność źródła
do wyjaśnienia problemu badawczego […].
III. Dzieje nowożytne.

\n
  1. Rzeczpospolita w okresie renesansu
\n

i demokracji szlacheckiej.
Zdający:

\n
  1. opisuje i wyjaśnia funkcjonowanie
\n

najważniejszych instytucji życia politycznego
w XVI-wiecznej Polsce, w tym sejmików,
sejmu, senatu i sejmu elekcyjnego […];

\n
  1. ocenia polską specyfikę w zakresie
\n

rozwiązań ustrojowych […].
Schemat punktowania
1 p. - za prawidłowe rozstrzygnięcie wraz z uzasadnieniem.
0 p. - za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.
Prawidłowa odpowiedź
Rozstrzygnięcie: Tak
Przykładowe uzasadnienie:
Źródło 1. przedstawia okoliczności poprzedzające pierwszą wolną elekcję, o czym świadczy
dopiero wypracowywana procedura postępowania, natomiast w źródle 2. zostali wymienieni
kandydaci, którzy ubiegali się o tron polski podczas pierwszej wolnej elekcji, np. brat króla
Francji.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Rozstrzygnięcie: Tak - oba źródła dotyczą okoliczności pierwszej wolnej elekcji 1573 r., w której wybrano Henryka Walezego.

\n

Uzasadnienie: Źródło 1. opisuje przygotowania do pierwszej wolnej elekcji - wypracowywanie procedury wyboru, zjazdy w Łowiczu (prymas Uchański, elita wielkopolska/katolicka) i Krakowie (Jan Firlej, elita małopolska/kalwińska), demagogiczne przemówienia Jana Zamoyskiego o elekcji viritim. Źródło 2. wymienia kandydatów ubiegających się o tron polski - wśród nich "brat króla francuskiego", czyli Henryk Walezy, który ostatecznie wygrał elekcję 1573 r. Wszystkie elementy (prymas Uchański, viritim, Jan Zamoyski + lista kandydatów) wskazują na ten sam moment historyczny.

\n

Sposób 1 - analiza źródła 1.

\n
"[G]łówne zagadnienie: kto i kogo ma wybrać na króla, okazało się wcale złożone. [ ] Elita wielkopolska, na ogół katolicka, zbiegła się pierwsza radzić do boku prymasa Uchańskiego w Łowiczu; elita małopolska, przeważnie kalwińska, zjechała się w Krakowie przy marszałku wielkim koronnym, Janie Firleju. [ ] Jan Zamoyski [ ] uderzył w nutę demagogiczną, zachwalając elekcję viritim [ ]. Na wyścigi z protestantami [ ] biskup Karnkowski pobudzał do masowego udziału w elekcji Mazurów [ ]."
\n

Wskazówki:

\n
  1. "Główne zagadnienie: kto i kogo ma wybrać na króla" - wskazuje, że procedura nie była jeszcze ustalona, była DOPIERO WYPRACOWYWANA. To ekskluzywnie pasuje do pierwszej wolnej elekcji 1573 r. (po śmierci Zygmunta II Augusta 7 VII 1572).
  2. Prymas Uchański - Jakub Uchański (1502-1581), prymas Polski w latach 1562-1581, w okresie pierwszej elekcji odegrał kluczową rolę.
  3. Jan Firlej (zm. 1574) - marszałek wielki koronny, kalwinista, lider ruchu egzekucyjnego.
  4. Jan Zamoyski (1542-1605) - wówczas młody prawnik, zwolennik elekcji viritim (przez ogół szlachty).
  5. Biskup Karnkowski - Stanisław Karnkowski, biskup włocławski, później prymas (1581).
  6. Elekcja viritim - koncepcja, która zwyciężyła w 1573 r.
\n

→ Źródło 1. = przygotowania do pierwszej wolnej elekcji 1573 r.

\n

Sposób 2 - analiza źródła 2.

\n
"O tron polski ubiegało się kilku kandydatów: syn cesarza Maksymiliana II [ ], brat króla francuskiego [ ], car moskiewski [ ] i król szwedzki [ ]."
\n

Identyfikacja kandydatów (kontekst 1573 r.):

\n\n

→ To dokładnie kandydaci pierwszej wolnej elekcji 1573 r. Lista jest kanoniczna w historiografii - pojawia się w każdym podręczniku.

\n

Zwycięzca: Henryk Walezy wybrany 11 V 1573 r. Koronowany 21 II 1574, ale po niespełna 4 miesiącach (po śmierci brata Karola IX) uciekł nocą do Francji (18/19 VI 1574), gdzie objął tron jako Henryk III (1574-1589).

\n

Sposób 3 - kontekst historyczny

\n
📖 Reference - pierwsza wolna elekcja 1573:
- 7 VII 1572 - śmierć Zygmunta II Augusta, ostatniego Jagiellona. Linia męska wygasła.
- Bezkrólewie 1572-1573: konwokacja w Warszawie 6 I 1573 ustaliła zasady elekcji.
- Konfederacja warszawska (28 I 1573) - gwarancja tolerancji religijnej, kompromis katolicko-protestancki (Firlej + Uchański).
- 5 IV 1573 - sejm elekcyjny pod Warszawą (Wola).
- 11 V 1573 - wybór Henryka Walezego na króla.
- Artykuły henrykowskie (1573) - pierwszy "konstytucyjny" akt I RP, podpisany przez każdego elekta.
- Pacta conventa - osobiste zobowiązania nowego króla wobec narodu szlacheckiego.

📖 Reference - kandydaci 1573:
- Habsburg (Maksymilian / Ernest / Maciej) - sojusz z cesarstwem.
- Henryk Walezy - Francja, siła kontrreformacji.
- Iwan IV Groźny - pokój z Moskwą, ale obawa o autokrację.
- Jan III Waza - Szwecja, mąż Katarzyny Jagiellonki.

Zwyciężył Henryk dzięki większym sumom przekupstw i sympatii szlachty katolickiej.
\n

Klucz CKE - schemat punktowania

\n
📋 Klucz CKE (zadanie 9.1, max 1 pkt):
- 1 pkt - za prawidłowe rozstrzygnięcie ("Tak") WRAZ Z uzasadnieniem
- 0 pkt - za odpowiedź niepełną LUB błędną LUB brak odpowiedzi

Wymagane elementy uzasadnienia:
1. Źródło 1. - opisuje przygotowania do pierwszej wolnej elekcji (procedura dopiero wypracowywana)
2. Źródło 2. - wymienia kandydatów pierwszej wolnej elekcji, m.in. brat króla Francji = Henryk Walezy (1573)
3. Wniosek: oba źródła dotyczą tej samej elekcji - pierwszej wolnej, z 1573 r.

Akceptowane warianty:
- "pierwsza wolna elekcja 1573"
- "elekcja Henryka Walezego"
- "bezkrólewie po Zygmuncie Auguście"
\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
⚠️ Uwaga - pierwsza vs druga elekcja: Pierwsza wolna elekcja = 1573 (Henryk Walezy). Druga = 1575 (Stefan Batory, po ucieczce Walezego). Oba źródła pasują do PIERWSZEJ - bo procedura była "dopiero wypracowywana", a kandydaci to lista kanoniczna 1573 r.
\n
⚠️ Uwaga - Henryk Walezy ucieka po 4 miesiącach: Wybrany 11 V 1573, koronowany 21 II 1574, uciekł nocą do Francji 18/19 VI 1574. To kanoniczny przykład "nieudanej" elekcji wolnej.
\n
⚠️ Uwaga - viritim ≠ wybór tylko przez sejm: Elekcja viritim ("mąż w męża") = każdy szlachcic ma prawo głosować osobiście, nie przez posłów. To rewolucyjna koncepcja, która ustaliła się w 1573 r. i obowiązywała do 1795 r.
\n
⚠️ Uwaga - Konfederacja warszawska 1573 r.: Ważny dokument zawarty w czasie pierwszej wolnej elekcji - gwarancja tolerancji religijnej. To NIE jest jednak osobne wydarzenie poza elekcją, lecz jej integralna część.
"}]}