{"id":"historia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad/9.2","paper_id":"historia-2018-maj-matura-rozszerzona","number":"9.2","points":1,"ptype":"open","subject":"historia","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9.2. (0-1)\nWyjaśnij, na czym polegała forma elekcji, którą zachwalał Jan Zamoyski.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 9.2. (0-1)\nII. Analiza i interpretacja historyczna.\nZdający analizuje wydarzenia, zjawiska\ni procesy historyczne w kontekście epok\ni dostrzega zależności pomiędzy różnymi\ndziedzinami życia społecznego; rozpoznaje\nrodzaje źródeł; ocenia przydatność źródła\ndo wyjaśnienia problemu historycznego\n[…].\nIII. Dzieje nowożytne.\n3. Rzeczpospolita w okresie renesansu\ni demokracji szlacheckiej.\nZdający:\n1) opisuje i wyjaśnia funkcjonowanie\nnajważniejszych instytucji życia politycznego\nw XVI-wiecznej Polsce, w tym sejmików,\nsejmu, senatu i sejmu elekcyjnego […].\nSchemat punktowania\n1 p. - za prawidłowe wyjaśnienie.\n0 p. - za odpowiedź błędną lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nElekcja viritim (mąż w męża), była koncepcją wyboru króla przez ogół szlachty, a nie tylko\nprzez przedstawicieli stanu szlacheckiego, np. posłów. Według tej koncepcji każdy szlachcic\nmiał prawo wziąć udział w takiej elekcji.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Elekcja viritim** (łac. *viritim* = \"mąż w męża\", \"każdy z osobna\") to koncepcja wyboru króla, w której **uczestniczył osobiście każdy szlachcic** Rzeczypospolitej, a nie tylko jego przedstawiciele (posłowie). Każdy członek stanu szlacheckiego miał prawo stawić się na polu elekcyjnym (pod Warszawą, na Woli) i oddać swój głos bezpośrednio na kandydata do tronu.\n\n## Sposób 1 - analiza źródła (cytat o Zamoyskim)\n\nW źródle 1. czytamy:\n\n> *\"Jan Zamoyski [ ] uderzył w nutę demagogiczną, zachwalając elekcję viritim [ ]. Na wyścigi z protestantami [ ] biskup Karnkowski pobudzał do masowego udziału w elekcji Mazurów [mieszkańców Mazowsza], którym najbliżej było do Warszawy, i których katolickie uczucia wykluczały z góry zwycięstwo różnowierców.\"*\n\n→ **Wskazówki kluczowe:**\n1. **\"Nuta demagogiczna\"** - Zamoyski odwoływał się do mas szlacheckich, NIE do elity senatorskiej. Chciał szerokiego udziału w głosowaniu.\n2. **\"Masowy udział Mazurów\"** - Karnkowski mobilizował Mazowszan właśnie dlatego, że elekcja viritim **umożliwiała każdemu szlachcicowi osobisty udział** w wyborze.\n3. **\"Najbliżej do Warszawy\"** - argument geograficzny: ten kto bliżej, ma większą szansę osobiście dotrzeć i głosować.\n\n→ Sens: viritim = **bezpośrednia demokracja szlachecka** - wybór nie przez delegatów, lecz przez całą zbiorowość uprawnionych.\n\n## Sposób 2 - porównanie z alternatywą\n\nW 1573 r. ścierały się dwie koncepcje wyboru króla:\n\n| Koncepcja | Kto wybiera | Liczba uprawnionych |\n| **Elekcja przez posłów** | przedstawiciele wybrani na sejmikach ziemskich | kilkaset osób |\n| **Elekcja viritim** (zwyciężyła) | **każdy szlachcic osobiście** | dziesiątki tysięcy (do ok. 40-50 tys. w XVII w.) |\n\n**Praktyka po 1573 r.:** Pole elekcyjne we wsi Wola pod Warszawą; szlachta stawała się chorągwiami województw, głosowanie przez **okrzykiwanie** (vivat) lub formalne podpisanie się pod kandydaturą. Decyzję ogłaszał **marszałek wielki koronny** po przeliczeniu głosów województw.\n\n## Reference historyczny\n\n> 📖 **Reference - elekcja viritim:**\n> - Wprowadzona w **1573 r.** podczas pierwszej wolnej elekcji.\n> - Obowiązywała aż do **1795 r.** (III rozbiór, koniec I RP).\n> - Miejsce: **pole elekcyjne na Woli pod Warszawą** (jedyne miejsce elekcji).\n> - Liczba uczestników: szczyt - kilka, kilkanaście tysięcy szlachciców (np. elekcja Augusta II w 1697 r. zgromadziła ok. 40 tys. szlachty).\n> - Krytyka: koncepcja sprzyjała korupcji, magnaterii (mogli wynajmować klientelę), wpływowi sąsiednich mocarstw na elekcję.\n>\n> 📖 **Reference - Jan Zamoyski (1542-1605):**\n> - W 1573 r. - młody prawnik (31 lat), zwolennik viritim.\n> - Późniejsza kariera: kanclerz wielki koronny (1578), hetman wielki koronny (1581), założyciel Akademii Zamojskiej (1594) i Zamościa.\n> - Najbardziej wpływowy polityk czasów Stefana Batorego i początku panowania Zygmunta III Wazy.\n\n## Klucz CKE - schemat punktowania\n\n> 📋 **Klucz CKE (zadanie 9.2, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za prawidłowe wyjaśnienie istoty elekcji viritim\n> - **0 pkt** - za odpowiedź błędną LUB brak odpowiedzi\n>\n> **Wymagane elementy odpowiedzi:**\n> 1. Wskazanie, że to **wybór króla przez ogół szlachty / każdego szlachcica osobiście** (nie przez posłów ani delegatów)\n> 2. Można dodatkowo wspomnieć tłumaczenie: \"mąż w męża\" / każdy z osobna\n>\n> **Akceptowane warianty:**\n> - \"każdy szlachcic miał prawo osobiście głosować\"\n> - \"wybór króla przez całą szlachtę, a nie przez posłów\"\n> - \"powszechne, bezpośrednie głosowanie wszystkich uprawnionych członków stanu szlacheckiego\"\n>\n> **Wykluczone:** odpowiedzi mylące viritim z innymi formami (np. \"przez sejm\", \"przez senat\") - to byłaby elekcja pośrednia, a nie viritim.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga - viritim NIE oznacza \"wybór tajny\":** Głosowanie w elekcji viritim było **jawne** - chorągwie szlacheckie głośno wyrażały preferencje (vivat dla kandydata). Tajność wprowadzono dopiero w demokracjach XIX-XX w.\n\n> ⚠️ **Uwaga - viritim NIE = demokracja:** Mimo iż każdy szlachcic uczestniczył osobiście, to dotyczyło to TYLKO **stanu szlacheckiego** (ok. 8-10% populacji I RP). Chłopi, mieszczanie, Żydzi byli całkowicie wykluczeni.\n\n> ⚠️ **Uwaga - viritim sprzyjał magnaterii:** W praktyce wielcy magnaci mogli sprowadzić na pole elekcyjne SWOJĄ klientelę szlachecką (drobną szlachtę utrzymywaną na ich dworach) i \"kontrolować\" znaczną część głosów. To stało się jedną z głównych słabości I RP w XVII-XVIII w.","image":"img/historia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad-9.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":10,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Historia · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"Historia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 9.2. (0-1)<br>Wyjaśnij, na czym polegała forma elekcji, którą zachwalał Jan Zamoyski.</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 9.2. (0-1)<br>II. Analiza i interpretacja historyczna.<br>Zdający analizuje wydarzenia, zjawiska<br>i procesy historyczne w kontekście epok<br>i dostrzega zależności pomiędzy różnymi<br>dziedzinami życia społecznego; rozpoznaje<br>rodzaje źródeł; ocenia przydatność źródła<br>do wyjaśnienia problemu historycznego<br>[…].<br>III. Dzieje nowożytne.</p>\n<ol><li>Rzeczpospolita w okresie renesansu</li></ol>\n<p>i demokracji szlacheckiej.<br>Zdający:</p>\n<ol><li>opisuje i wyjaśnia funkcjonowanie</li></ol>\n<p>najważniejszych instytucji życia politycznego<br>w XVI-wiecznej Polsce, w tym sejmików,<br>sejmu, senatu i sejmu elekcyjnego […].<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za prawidłowe wyjaśnienie.<br>0 p. - za odpowiedź błędną lub za brak odpowiedzi.<br>Przykładowa odpowiedź<br>Elekcja viritim (mąż w męża), była koncepcją wyboru króla przez ogół szlachty, a nie tylko<br>przez przedstawicieli stanu szlacheckiego, np. posłów. Według tej koncepcji każdy szlachcic<br>miał prawo wziąć udział w takiej elekcji.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Elekcja viritim</strong> (łac. <em>viritim</em> = &quot;mąż w męża&quot;, &quot;każdy z osobna&quot;) to koncepcja wyboru króla, w której <strong>uczestniczył osobiście każdy szlachcic</strong> Rzeczypospolitej, a nie tylko jego przedstawiciele (posłowie). Każdy członek stanu szlacheckiego miał prawo stawić się na polu elekcyjnym (pod Warszawą, na Woli) i oddać swój głos bezpośrednio na kandydata do tronu.</p>\n<h4>Sposób 1 - analiza źródła (cytat o Zamoyskim)</h4>\n<p>W źródle 1. czytamy:</p>\n<blockquote><em>&quot;Jan Zamoyski [ ] uderzył w nutę demagogiczną, zachwalając elekcję viritim [ ]. Na wyścigi z protestantami [ ] biskup Karnkowski pobudzał do masowego udziału w elekcji Mazurów [mieszkańców Mazowsza], którym najbliżej było do Warszawy, i których katolickie uczucia wykluczały z góry zwycięstwo różnowierców.&quot;</em></blockquote>\n<p>→ <strong>Wskazówki kluczowe:</strong></p>\n<ol><li><strong>&quot;Nuta demagogiczna&quot;</strong> - Zamoyski odwoływał się do mas szlacheckich, NIE do elity senatorskiej. Chciał szerokiego udziału w głosowaniu.</li><li><strong>&quot;Masowy udział Mazurów&quot;</strong> - Karnkowski mobilizował Mazowszan właśnie dlatego, że elekcja viritim <strong>umożliwiała każdemu szlachcicowi osobisty udział</strong> w wyborze.</li><li><strong>&quot;Najbliżej do Warszawy&quot;</strong> - argument geograficzny: ten kto bliżej, ma większą szansę osobiście dotrzeć i głosować.</li></ol>\n<p>→ Sens: viritim = <strong>bezpośrednia demokracja szlachecka</strong> - wybór nie przez delegatów, lecz przez całą zbiorowość uprawnionych.</p>\n<h4>Sposób 2 - porównanie z alternatywą</h4>\n<p>W 1573 r. ścierały się dwie koncepcje wyboru króla:</p>\n<p>| Koncepcja | Kto wybiera | Liczba uprawnionych |<br>| <strong>Elekcja przez posłów</strong> | przedstawiciele wybrani na sejmikach ziemskich | kilkaset osób |<br>| <strong>Elekcja viritim</strong> (zwyciężyła) | <strong>każdy szlachcic osobiście</strong> | dziesiątki tysięcy (do ok. 40-50 tys. w XVII w.) |</p>\n<p><strong>Praktyka po 1573 r.:</strong> Pole elekcyjne we wsi Wola pod Warszawą; szlachta stawała się chorągwiami województw, głosowanie przez <strong>okrzykiwanie</strong> (vivat) lub formalne podpisanie się pod kandydaturą. Decyzję ogłaszał <strong>marszałek wielki koronny</strong> po przeliczeniu głosów województw.</p>\n<h4>Reference historyczny</h4>\n<blockquote>📖 <strong>Reference - elekcja viritim:</strong><br>- Wprowadzona w <strong>1573 r.</strong> podczas pierwszej wolnej elekcji.<br>- Obowiązywała aż do <strong>1795 r.</strong> (III rozbiór, koniec I RP).<br>- Miejsce: <strong>pole elekcyjne na Woli pod Warszawą</strong> (jedyne miejsce elekcji).<br>- Liczba uczestników: szczyt - kilka, kilkanaście tysięcy szlachciców (np. elekcja Augusta II w 1697 r. zgromadziła ok. 40 tys. szlachty).<br>- Krytyka: koncepcja sprzyjała korupcji, magnaterii (mogli wynajmować klientelę), wpływowi sąsiednich mocarstw na elekcję.<br><br>📖 <strong>Reference - Jan Zamoyski (1542-1605):</strong><br>- W 1573 r. - młody prawnik (31 lat), zwolennik viritim.<br>- Późniejsza kariera: kanclerz wielki koronny (1578), hetman wielki koronny (1581), założyciel Akademii Zamojskiej (1594) i Zamościa.<br>- Najbardziej wpływowy polityk czasów Stefana Batorego i początku panowania Zygmunta III Wazy.</blockquote>\n<h4>Klucz CKE - schemat punktowania</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE (zadanie 9.2, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za prawidłowe wyjaśnienie istoty elekcji viritim<br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedź błędną LUB brak odpowiedzi<br><br><strong>Wymagane elementy odpowiedzi:</strong><br>1. Wskazanie, że to <strong>wybór króla przez ogół szlachty / każdego szlachcica osobiście</strong> (nie przez posłów ani delegatów)<br>2. Można dodatkowo wspomnieć tłumaczenie: &quot;mąż w męża&quot; / każdy z osobna<br><br><strong>Akceptowane warianty:</strong><br>- &quot;każdy szlachcic miał prawo osobiście głosować&quot;<br>- &quot;wybór króla przez całą szlachtę, a nie przez posłów&quot;<br>- &quot;powszechne, bezpośrednie głosowanie wszystkich uprawnionych członków stanu szlacheckiego&quot;<br><br><strong>Wykluczone:</strong> odpowiedzi mylące viritim z innymi formami (np. &quot;przez sejm&quot;, &quot;przez senat&quot;) - to byłaby elekcja pośrednia, a nie viritim.</blockquote>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga - viritim NIE oznacza &quot;wybór tajny&quot;:</strong> Głosowanie w elekcji viritim było <strong>jawne</strong> - chorągwie szlacheckie głośno wyrażały preferencje (vivat dla kandydata). Tajność wprowadzono dopiero w demokracjach XIX-XX w.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga - viritim NIE = demokracja:</strong> Mimo iż każdy szlachcic uczestniczył osobiście, to dotyczyło to TYLKO <strong>stanu szlacheckiego</strong> (ok. 8-10% populacji I RP). Chłopi, mieszczanie, Żydzi byli całkowicie wykluczeni.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga - viritim sprzyjał magnaterii:</strong> W praktyce wielcy magnaci mogli sprowadzić na pole elekcyjne SWOJĄ klientelę szlachecką (drobną szlachtę utrzymywaną na ich dworach) i &quot;kontrolować&quot; znaczną część głosów. To stało się jedną z głównych słabości I RP w XVII-XVIII w.</blockquote>"}]}