{"id":"historia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad/9.3","paper_id":"historia-2018-maj-matura-rozszerzona","number":"9.3","points":1,"ptype":"open","subject":"historia","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9.3. (0-1)\nPodaj stosowaną w historiografii nazwę aktu prawnego, w którym unormowano\nprzywrócenie dziedziczności tronu w państwie polskim.\nMHI_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 9.3. (0-1)\nII. Analiza i interpretacja historyczna.\nZdający analizuje wydarzenia, zjawiska\ni procesy historyczne w kontekście epok\ni dostrzega zależności pomiędzy różnymi\ndziedzinami życia społecznego […]; ocenia\nprzydatność źródła do wyjaśnienia\nproblemu historycznego […].\nIII. Dzieje nowożytne.\n6. Rzeczpospolita w XVIII w. Reformy\noświeceniowe i rozbiory.\nZdający:\n3) charakteryzuje i ocenia dzieło Sejmu\nWielkiego, odwołując się do tekstu\nKonstytucji 3 maja.\nSchemat punktowania\n1 p. - za podanie prawidłowej nazwy.\n0 p. - za odpowiedź błędną lub za brak odpowiedzi.\nPrawidłowa odpowiedź\nKonstytucja 3 maja / Ustawa Rządowa z dnia 3 maja 1791 roku","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Konstytucja 3 Maja** (oficjalna nazwa: **Ustawa Rządowa z dnia 3 maja 1791 r.**) uchwalona przez **Sejm Wielki (Czteroletni)** w 1791 r.\n\n## Sposób 1 - datowanie aktu prawnego przywracającego dziedziczność tronu\n\n**Kontekst historyczny:** Pierwsza wolna elekcja 1573 r. (Henryk Walezy) zniosła zasadę dziedziczności tronu w Polsce - od tej pory każdy nowy król był wybierany w elekcji viritim. Ten system funkcjonował przez **218 lat** (1573-1791), w trakcie których wybrano 11 królów elekcyjnych.\n\n**Reforma 1791 r.:** Sejm Wielki (1788-1792) w obliczu groźby utraty państwowości (po I rozbiorze 1772) podjął próbę gruntownej reformy ustroju. Jedną z kluczowych zmian było **przywrócenie dziedziczności tronu** - co stanowiło zasadnicze zerwanie z fundamentem ustroju I RP.\n\n**Akt prawny:** **Konstytucja 3 Maja** (3 maja 1791 r.), w której:\n- W art. VII postanowiono, że tron staje się **dziedziczny w dynastii Wettynów** (po Stanisławie Auguście Poniatowskim miał przejść na elektora saskiego Fryderyka Augusta i jego potomków).\n- Argumentem reformatorów było, że stałe bezkrólewia osłabiały państwo (każde z nich umożliwiało interwencję obcych mocarstw).\n\n## Sposób 2 - analiza kontekstu sejmowego\n\nKonstytucja 3 Maja była uchwałą **drugiej** (po amerykańskiej z 1787) **spisanej konstytucji świata** i **pierwszej w Europie**. Główne reformy:\n\n| Obszar | Treść |\n| **Tron** | dziedziczny w dynastii Wettynów (zniesienie elekcji viritim) |\n| **Władza ustawodawcza** | sejm dwuizbowy, większość głosów zamiast liberum veto |\n| **Władza wykonawcza** | Straż Praw (rząd) pod przewodnictwem króla |\n| **Mieszczanie** | prawa polityczne, dostęp do urzędów, możliwość uzyskiwania szlachectwa |\n| **Chłopi** | \"pod opiekę prawa i Rządu Krajowego\" (bardzo ograniczona ochrona) |\n| **Wyznanie panujące** | rzymski katolicyzm + gwarancja tolerancji |\n\n## Reference historyczny\n\n> 📖 **Reference - Konstytucja 3 Maja (1791):**\n> - Uchwalona **3 maja 1791 r.** przez Sejm Wielki w Warszawie.\n> - **Druga pisana konstytucja świata** (po amerykańskiej 1787) i **pierwsza w Europie**.\n> - Główni autorzy: **Hugo Kołłątaj, Ignacy Potocki, Stanisław August Poniatowski, Scipione Piattoli**.\n> - Krótka żywotność: **anulowana** przez konfederację targowicką (1792) i **II rozbiór** (1793).\n> - Symbol patriotyzmu i reformy w okresie zaborów; obecnie **święto państwowe 3 Maja**.\n>\n> 📖 **Reference - dziedziczność tronu w historii Polski:**\n> - **966-1370**: dziedziczna monarchia piastowska\n> - **1370-1572**: dziedziczna monarchia w ramach Jagiellonów (z elementem zgody możnowładztwa)\n> - **1573-1791**: elekcja viritim (wolna elekcja każdego króla)\n> - **3 V 1791**: przywrócenie dziedziczności (Wettyni) - **Konstytucja 3 Maja**\n> - **1793-1795**: anulowanie reform, koniec państwa\n\n## Klucz CKE - schemat punktowania\n\n> 📋 **Klucz CKE (zadanie 9.3, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za podanie prawidłowej nazwy aktu prawnego\n> - **0 pkt** - za odpowiedź błędną LUB brak odpowiedzi\n>\n> **Akceptowane warianty nazwy:**\n> - \"Konstytucja 3 Maja\"\n> - \"Konstytucja Trzeciego Maja\"\n> - \"Ustawa Rządowa\"\n> - \"Ustawa Rządowa z dnia 3 maja 1791 roku\"\n> - \"Ustawa Rządowa z 3 V 1791 r.\"\n>\n> **Wykluczone:**\n> - \"Konstytucja Sejmu Wielkiego\" (zbyt ogólne - Sejm Wielki uchwalał wiele aktów)\n> - \"Konstytucja majowa\" bez daty\n> - \"reformy Sejmu Czteroletniego\" (to ogólne hasło, nie nazwa aktu)\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga - \"Konstytucja\" w I RP miała dwa znaczenia:** W I Rzeczypospolitej terminem \"konstytucja\" oznaczano **każdą uchwałę sejmową** (\"konstytucje sejmu walnego\"). Dopiero **Konstytucja 3 Maja** użyła terminu w nowoczesnym sensie ustawy zasadniczej. Dlatego pełna oficjalna nazwa to **\"Ustawa Rządowa\"** - by odróżnić od zwykłych konstytucji sejmowych.\n\n> ⚠️ **Uwaga - dziedziczność nie weszła w życie:** Konstytucja 3 Maja przewidywała sukcesję dla Wettynów po Stanisławie Auguście, ale **nigdy nie zrealizowała się** - anulowana przez targowicę 1792 i II rozbiór 1793. Stanisław August abdykował w 1795 r.\n\n> ⚠️ **Uwaga - NIE należy mylić z innymi aktami Sejmu Wielkiego:** Sejm Wielki uchwalił też **Prawo o miastach (18 IV 1791)** i **Prawo o sejmikach (24 III 1791)** - ale to dziedziczność tronu była uregulowana DOPIERO w Konstytucji 3 Maja.","image":"img/historia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad-9.3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":10,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Historia · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"Historia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 9.3. (0-1)<br>Podaj stosowaną w historiografii nazwę aktu prawnego, w którym unormowano<br>przywrócenie dziedziczności tronu w państwie polskim.<br>MHI_1R</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 9.3. (0-1)<br>II. Analiza i interpretacja historyczna.<br>Zdający analizuje wydarzenia, zjawiska<br>i procesy historyczne w kontekście epok<br>i dostrzega zależności pomiędzy różnymi<br>dziedzinami życia społecznego […]; ocenia<br>przydatność źródła do wyjaśnienia<br>problemu historycznego […].<br>III. Dzieje nowożytne.</p>\n<ol><li>Rzeczpospolita w XVIII w. Reformy</li></ol>\n<p>oświeceniowe i rozbiory.<br>Zdający:</p>\n<ol><li>charakteryzuje i ocenia dzieło Sejmu</li></ol>\n<p>Wielkiego, odwołując się do tekstu<br>Konstytucji 3 maja.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za podanie prawidłowej nazwy.<br>0 p. - za odpowiedź błędną lub za brak odpowiedzi.<br>Prawidłowa odpowiedź<br>Konstytucja 3 maja / Ustawa Rządowa z dnia 3 maja 1791 roku</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Konstytucja 3 Maja</strong> (oficjalna nazwa: <strong>Ustawa Rządowa z dnia 3 maja 1791 r.</strong>) uchwalona przez <strong>Sejm Wielki (Czteroletni)</strong> w 1791 r.</p>\n<h4>Sposób 1 - datowanie aktu prawnego przywracającego dziedziczność tronu</h4>\n<p><strong>Kontekst historyczny:</strong> Pierwsza wolna elekcja 1573 r. (Henryk Walezy) zniosła zasadę dziedziczności tronu w Polsce - od tej pory każdy nowy król był wybierany w elekcji viritim. Ten system funkcjonował przez <strong>218 lat</strong> (1573-1791), w trakcie których wybrano 11 królów elekcyjnych.</p>\n<p><strong>Reforma 1791 r.:</strong> Sejm Wielki (1788-1792) w obliczu groźby utraty państwowości (po I rozbiorze 1772) podjął próbę gruntownej reformy ustroju. Jedną z kluczowych zmian było <strong>przywrócenie dziedziczności tronu</strong> - co stanowiło zasadnicze zerwanie z fundamentem ustroju I RP.</p>\n<p><strong>Akt prawny:</strong> <strong>Konstytucja 3 Maja</strong> (3 maja 1791 r.), w której:</p>\n<ul><li>W art. VII postanowiono, że tron staje się <strong>dziedziczny w dynastii Wettynów</strong> (po Stanisławie Auguście Poniatowskim miał przejść na elektora saskiego Fryderyka Augusta i jego potomków).</li><li>Argumentem reformatorów było, że stałe bezkrólewia osłabiały państwo (każde z nich umożliwiało interwencję obcych mocarstw).</li></ul>\n<h4>Sposób 2 - analiza kontekstu sejmowego</h4>\n<p>Konstytucja 3 Maja była uchwałą <strong>drugiej</strong> (po amerykańskiej z 1787) <strong>spisanej konstytucji świata</strong> i <strong>pierwszej w Europie</strong>. Główne reformy:</p>\n<p>| Obszar | Treść |<br>| <strong>Tron</strong> | dziedziczny w dynastii Wettynów (zniesienie elekcji viritim) |<br>| <strong>Władza ustawodawcza</strong> | sejm dwuizbowy, większość głosów zamiast liberum veto |<br>| <strong>Władza wykonawcza</strong> | Straż Praw (rząd) pod przewodnictwem króla |<br>| <strong>Mieszczanie</strong> | prawa polityczne, dostęp do urzędów, możliwość uzyskiwania szlachectwa |<br>| <strong>Chłopi</strong> | &quot;pod opiekę prawa i Rządu Krajowego&quot; (bardzo ograniczona ochrona) |<br>| <strong>Wyznanie panujące</strong> | rzymski katolicyzm + gwarancja tolerancji |</p>\n<h4>Reference historyczny</h4>\n<blockquote>📖 <strong>Reference - Konstytucja 3 Maja (1791):</strong><br>- Uchwalona <strong>3 maja 1791 r.</strong> przez Sejm Wielki w Warszawie.<br>- <strong>Druga pisana konstytucja świata</strong> (po amerykańskiej 1787) i <strong>pierwsza w Europie</strong>.<br>- Główni autorzy: <strong>Hugo Kołłątaj, Ignacy Potocki, Stanisław August Poniatowski, Scipione Piattoli</strong>.<br>- Krótka żywotność: <strong>anulowana</strong> przez konfederację targowicką (1792) i <strong>II rozbiór</strong> (1793).<br>- Symbol patriotyzmu i reformy w okresie zaborów; obecnie <strong>święto państwowe 3 Maja</strong>.<br><br>📖 <strong>Reference - dziedziczność tronu w historii Polski:</strong><br>- <strong>966-1370</strong>: dziedziczna monarchia piastowska<br>- <strong>1370-1572</strong>: dziedziczna monarchia w ramach Jagiellonów (z elementem zgody możnowładztwa)<br>- <strong>1573-1791</strong>: elekcja viritim (wolna elekcja każdego króla)<br>- <strong>3 V 1791</strong>: przywrócenie dziedziczności (Wettyni) - <strong>Konstytucja 3 Maja</strong><br>- <strong>1793-1795</strong>: anulowanie reform, koniec państwa</blockquote>\n<h4>Klucz CKE - schemat punktowania</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE (zadanie 9.3, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za podanie prawidłowej nazwy aktu prawnego<br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedź błędną LUB brak odpowiedzi<br><br><strong>Akceptowane warianty nazwy:</strong><br>- &quot;Konstytucja 3 Maja&quot;<br>- &quot;Konstytucja Trzeciego Maja&quot;<br>- &quot;Ustawa Rządowa&quot;<br>- &quot;Ustawa Rządowa z dnia 3 maja 1791 roku&quot;<br>- &quot;Ustawa Rządowa z 3 V 1791 r.&quot;<br><br><strong>Wykluczone:</strong><br>- &quot;Konstytucja Sejmu Wielkiego&quot; (zbyt ogólne - Sejm Wielki uchwalał wiele aktów)<br>- &quot;Konstytucja majowa&quot; bez daty<br>- &quot;reformy Sejmu Czteroletniego&quot; (to ogólne hasło, nie nazwa aktu)</blockquote>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga - &quot;Konstytucja&quot; w I RP miała dwa znaczenia:</strong> W I Rzeczypospolitej terminem &quot;konstytucja&quot; oznaczano <strong>każdą uchwałę sejmową</strong> (&quot;konstytucje sejmu walnego&quot;). Dopiero <strong>Konstytucja 3 Maja</strong> użyła terminu w nowoczesnym sensie ustawy zasadniczej. Dlatego pełna oficjalna nazwa to <strong>&quot;Ustawa Rządowa&quot;</strong> - by odróżnić od zwykłych konstytucji sejmowych.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga - dziedziczność nie weszła w życie:</strong> Konstytucja 3 Maja przewidywała sukcesję dla Wettynów po Stanisławie Auguście, ale <strong>nigdy nie zrealizowała się</strong> - anulowana przez targowicę 1792 i II rozbiór 1793. Stanisław August abdykował w 1795 r.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga - NIE należy mylić z innymi aktami Sejmu Wielkiego:</strong> Sejm Wielki uchwalił też <strong>Prawo o miastach (18 IV 1791)</strong> i <strong>Prawo o sejmikach (24 III 1791)</strong> - ale to dziedziczność tronu była uregulowana DOPIERO w Konstytucji 3 Maja.</blockquote>"}]}