{"id":"historia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/15","paper_id":"historia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"15","points":1,"ptype":"open","subject":"historia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 15. (0-1)\nŹródło 1. Fragment opracowania historycznego\nRegulacja uwłaszczeniowa stworzyła […] dość duże gospodarstwa kmiece oraz poważną\nliczebnie grupę ludności bezrolnej. Po uwłaszczeniu […] nasiliły się procesy rozdrabniania\ngruntów chłopskich […] i powiększania gospodarstw […] kosztem drobnych rolników, […]\nnastępowała również koncentracja ziemi […] w rękach właścicieli folwarków. Szybko rosło\nzatrudnienie najemne w folwarkach i u bogatych chłopów.\nJ. Zdrada, Historia Polski 1795-1914, Warszawa 2015, s. 272.\nŹródło 2. Stan posiadania gruntów uprawnych przed i po uwłaszczeniu\nNa podstawie: J. Skodlarski, Historia gospodarcza, Warszawa 2014, s. 92.\nRozstrzygnij, czy tekst dotyczy przebiegu uwłaszczenia w zaborze pruskim, czy\nw Królestwie Polskim. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do obu źródeł.\nRozstrzygnięcie:\nUzasadnienie:\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n14.\n15.\nMaks. liczba pkt\n1\n1\nUzyskana liczba pkt\nMHI_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 15. (0-1)\nII. Analiza i interpretacja historyczna.\nZdający analizuje wydarzenia, zjawiska\ni procesy historyczne w kontekście epok\ni dostrzega zależności pomiędzy różnymi\ndziedzinami życia społecznego […].\nIII. Tworzenie narracji historycznej.\nZdający tworzy narrację historyczną\nw ujęciu […] problemowym; dostrzega\nproblem i buduje argumentację,\nuwzględniając różne aspekty procesu\nhistorycznego.\nIV. Wiek XIX\n5. Społeczeństwo polskie w okresie zaborów\nw XIX w.\nZdający:\n1) wyjaśnia wewnętrzne i zewnętrzne\nprzyczyny odmiennego rozwoju\ngospodarczego ziem polskich w trzech\nzaborach.\nSchemat punktowania\n1 p. - za prawidłowe rozstrzygnięcie wraz z uzasadnieniem zawierający odniesienie do obu\nźródeł.\n0 p. - za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.\nPrawidłowa odpowiedź\nRozstrzygnięcie: zabór pruski\nPrzykładowe uzasadnienie:\nW źródle 1. jest mowa o następstwach uwłaszczenia: koncentracja ziemi w rękach właścicieli\nfolwarków kosztem drobnych rolników. Korespondują z tym opisem dane ze źródła 2., które\nodnoszą się do zaboru pruskiego: wzrost stanu posiadania właścicieli folwarków [z 47% przed\nuwłaszczeniem do 61% po uwłaszczeniu].","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Rozstrzygnięcie: zabór pruski** - Źródło 1. opisuje przebieg uwłaszczenia w zaborze pruskim.\n\n## Sposób 1 - analiza Źródła 1. (tekst)\n\n> \"Regulacja uwłaszczeniowa stworzyła […] dość duże gospodarstwa kmiece oraz poważną liczebnie grupę ludności bezrolnej. Po uwłaszczeniu […] nasiliły się procesy rozdrabniania gruntów chłopskich […] i powiększania gospodarstw […] kosztem drobnych rolników, […] następowała również koncentracja ziemi […] w rękach właścicieli folwarków.\" (J. Zdrada, *Historia Polski 1795-1914*)\n\n**Kluczowe stwierdzenie:** *\"następowała również **koncentracja ziemi w rękach właścicieli folwarków**\"* - czyli **udział folwarków rośnie** kosztem chłopskich.\n\n## Sposób 2 - analiza Źródła 2. (wykres) - porównanie dwóch zaborów\n\n| Zabór | Przed uwłaszczeniem (A) | Po uwłaszczeniu (B) | Kierunek zmiany dla folwarków |\n| **Zabór pruski** | folwarki **47,0%**, chłopi 53,0% | folwarki **61,0%**, chłopi 39,0% | **WZROST o 14 pp.** (koncentracja w rękach folwarków) |\n| **Królestwo Polskie** | folwarki 64,0%, chłopi 36,0% | folwarki **56,0%**, chłopi **44,0%** | **SPADEK o 8 pp.** (przesunięcie na korzyść chłopów) |\n\n**Wniosek:**\n- W **zaborze pruskim** udział folwarków **WZRÓSŁ** z 47% → 61% - to dokładnie **\"koncentracja ziemi w rękach właścicieli folwarków\"** opisana w Źródle 1.\n- W **Królestwie Polskim** udział folwarków **SPADŁ** z 64% → 56% - to odwrotny proces.\n\nDane ze Źródła 2. potwierdzają, że Źródło 1. opisuje **zabór pruski**.\n\n## Sposób 3 - kontekst historyczny uwłaszczenia\n\n**Dlaczego w zaborze pruskim folwarki rosły kosztem chłopów?**\n- Uwłaszczenie w Prusach (od **edyktu regulacyjnego 1811**, kolejne ustawy 1816, 1850) wymagało od chłopa **wykupu ziemi** (odszkodowanie dla pana) lub oddania części gruntów\n- **Tylko zamożni chłopi (kmiecie)** mogli wykupić swoje gospodarstwa - drobni i komornicy często musieli oddać część ziemi lub całość\n- **Rezultat:** stworzenie warstwy **bezrolnych** (Źródło 1. wspomina \"poważną liczebnie grupę ludności bezrolnej\")\n- Folwarki **junkrów pruskich** umocniły swoją pozycję - to dokładnie sytuacja opisana w Źródle 1.\n\n**Dlaczego w Królestwie Polskim odwrotnie?**\n- **Uwłaszczenie 1864 r.** wprowadzone **ukazem cara Aleksandra II** (po powstaniu styczniowym 1863)\n- Cel polityczny cara: **osłabienie polskiej szlachty** (wsparła powstanie) → **przekazanie ziemi chłopom bez wykupu** (lub z minimalnym)\n- **Rezultat:** udział folwarków **SPADŁ** (z 64% do 56%), a chłopi otrzymali więcej ziemi\n- To celowy gest polityczny Rosji - kara dla szlachty + zjednanie chłopów\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zad. 15, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - prawidłowe rozstrzygnięcie (**zabór pruski**) **wraz z uzasadnieniem** zawierającym odniesienie do **OBU źródeł**\n> - **0 pkt** - odpowiedź niepełna (np. samo rozstrzygnięcie bez analizy danych z wykresu) lub błędna (\"Królestwo Polskie\")\n>\n> **MUSISZ napisać:**\n> 1. **Rozstrzygnięcie: zabór pruski**\n> 2. **Odniesienie do Źródła 1.** - koncentracja ziemi w rękach folwarków kosztem drobnych chłopów\n> 3. **Odniesienie do Źródła 2.** - dane liczbowe pokazujące **wzrost udziału folwarków w zaborze pruskim** (z 47% do 61%)\n>\n> **Akceptowane warianty uzasadnienia:**\n> - \"folwarki w zaborze pruskim wzrosły z 47% do 61%\"\n> - \"właściciele folwarków pruskich zyskali 14 pp.\"\n> - \"chłopi w zaborze pruskim stracili 14 pp. ziemi\"\n> - \"w Królestwie Polskim było odwrotnie - folwarki straciły\"\n>\n> **Wykluczone:**\n> - rozstrzygnięcie bez analizy danych wykresu (nie spełnia wymogu odwołania się do Źródła 2.)\n> - samo wskazanie \"zabór pruski\" bez konkretnej liczby procentowej\n\n## Reference historyczny - uwłaszczenie chłopów w trzech zaborach\n\n> 📖 **Uwłaszczenie chłopów w XIX w. (likwidacja pańszczyzny):**\n>\n> **Zabór pruski (1811, 1816, 1850):**\n> - Edykt regulacyjny **14.09.1811** (kanclerz Karl August von Hardenberg) - początek\n> - Ustawa 1816 - uprawnieni tylko **kmiecie** (najbogatsi)\n> - Ustawa 1850 - pełne uwłaszczenie wszystkich\n> - **Cena:** odszkodowanie dla panów, odebranie części gruntów lub spłata pieniężna (Renten-banki)\n> - **Rezultat:** powstanie warstwy **bezrolnych Pruskich Junkrów** zyskali, drobni chłopi stracili\n>\n> **Zabór austriacki (Galicja, 1848):**\n> - **22 kwietnia 1848 r.** - uwłaszczenie patentem cesarza Ferdynanda I (efekt Wiosny Ludów + rabacji galicyjskiej 1846)\n> - Chłopi galicyjscy zyskali ziemię bez wykupu (odszkodowanie z budżetu państwa)\n> - Skutek: rozdrobnienie gospodarstw, masowa emigracja po 1880 r.\n>\n> **Zabór rosyjski (Królestwo Polskie, 1864):**\n> - **2 marca 1864 r.** - ukaz cara Aleksandra II (po powstaniu styczniowym 1863-64)\n> - **Bezpłatne** uwłaszczenie chłopów (kara polityczna dla szlachty polskiej)\n> - Szczególnie korzystne dla małorolnych\n> - Rezultat: **osłabienie ziemiaństwa polskiego**, ale i **rozdrobnienie gospodarstw chłopskich**\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd - pomylenie kierunku zmiany. W zaborze pruskim **folwarki ROSŁY**, w Królestwie Polskim **folwarki MALAŁY**. Klucz: jeśli Źródło 1. mówi \"koncentracja w rękach właścicieli folwarków\" → ZAWSZE zabór pruski. Jeśli mowa o \"osłabieniu folwarków\" lub \"wzroście udziału chłopów\" → Królestwo Polskie.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Klucz CKE wymaga **odniesienia do OBU źródeł** dla pełnego punktu. Sam tekst (Źródło 1.) lub same liczby (Źródło 2.) bez powiązania **nie dają punktu**. Musisz pokazać, że dane z wykresu PASUJĄ do opisu z tekstu.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Historyczna logika: zabór pruski (1811-1850) - uwłaszczenie korzystne dla **junkrów** (państwo pruskie chroniło ziemiaństwo). Królestwo Polskie (1864) - uwłaszczenie korzystne dla **chłopów** (Rosja karze polskich ziemian po powstaniu styczniowym).","image":"img/historia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-15.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":15,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Historia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Historia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 15. (0-1)
Źródło 1. Fragment opracowania historycznego
Regulacja uwłaszczeniowa stworzyła […] dość duże gospodarstwa kmiece oraz poważną
liczebnie grupę ludności bezrolnej. Po uwłaszczeniu […] nasiliły się procesy rozdrabniania
gruntów chłopskich […] i powiększania gospodarstw […] kosztem drobnych rolników, […]
następowała również koncentracja ziemi […] w rękach właścicieli folwarków. Szybko rosło
zatrudnienie najemne w folwarkach i u bogatych chłopów.
J. Zdrada, Historia Polski 1795-1914, Warszawa 2015, s. 272.
Źródło 2. Stan posiadania gruntów uprawnych przed i po uwłaszczeniu
Na podstawie: J. Skodlarski, Historia gospodarcza, Warszawa 2014, s. 92.
Rozstrzygnij, czy tekst dotyczy przebiegu uwłaszczenia w zaborze pruskim, czy
w Królestwie Polskim. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do obu źródeł.
Rozstrzygnięcie:
Uzasadnienie:
Wypełnia
egzaminator
Nr zadania
14.
15.
Maks. liczba pkt
1
1
Uzyskana liczba pkt
MHI_1R

","answer_text_html":"

Zadanie 15. (0-1)
II. Analiza i interpretacja historyczna.
Zdający analizuje wydarzenia, zjawiska
i procesy historyczne w kontekście epok
i dostrzega zależności pomiędzy różnymi
dziedzinami życia społecznego […].
III. Tworzenie narracji historycznej.
Zdający tworzy narrację historyczną
w ujęciu […] problemowym; dostrzega
problem i buduje argumentację,
uwzględniając różne aspekty procesu
historycznego.
IV. Wiek XIX

\n
  1. Społeczeństwo polskie w okresie zaborów
\n

w XIX w.
Zdający:

\n
  1. wyjaśnia wewnętrzne i zewnętrzne
\n

przyczyny odmiennego rozwoju
gospodarczego ziem polskich w trzech
zaborach.
Schemat punktowania
1 p. - za prawidłowe rozstrzygnięcie wraz z uzasadnieniem zawierający odniesienie do obu
źródeł.
0 p. - za odpowiedź niepełną lub błędną albo za brak odpowiedzi.
Prawidłowa odpowiedź
Rozstrzygnięcie: zabór pruski
Przykładowe uzasadnienie:
W źródle 1. jest mowa o następstwach uwłaszczenia: koncentracja ziemi w rękach właścicieli
folwarków kosztem drobnych rolników. Korespondują z tym opisem dane ze źródła 2., które
odnoszą się do zaboru pruskiego: wzrost stanu posiadania właścicieli folwarków [z 47% przed
uwłaszczeniem do 61% po uwłaszczeniu].

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Rozstrzygnięcie: zabór pruski - Źródło 1. opisuje przebieg uwłaszczenia w zaborze pruskim.

\n

Sposób 1 - analiza Źródła 1. (tekst)

\n
"Regulacja uwłaszczeniowa stworzyła […] dość duże gospodarstwa kmiece oraz poważną liczebnie grupę ludności bezrolnej. Po uwłaszczeniu […] nasiliły się procesy rozdrabniania gruntów chłopskich […] i powiększania gospodarstw […] kosztem drobnych rolników, […] następowała również koncentracja ziemi […] w rękach właścicieli folwarków." (J. Zdrada, Historia Polski 1795-1914)
\n

Kluczowe stwierdzenie: "następowała również koncentracja ziemi w rękach właścicieli folwarków" - czyli udział folwarków rośnie kosztem chłopskich.

\n

Sposób 2 - analiza Źródła 2. (wykres) - porównanie dwóch zaborów

\n

| Zabór | Przed uwłaszczeniem (A) | Po uwłaszczeniu (B) | Kierunek zmiany dla folwarków |
| Zabór pruski | folwarki 47,0%, chłopi 53,0% | folwarki 61,0%, chłopi 39,0% | WZROST o 14 pp. (koncentracja w rękach folwarków) |
| Królestwo Polskie | folwarki 64,0%, chłopi 36,0% | folwarki 56,0%, chłopi 44,0% | SPADEK o 8 pp. (przesunięcie na korzyść chłopów) |

\n

Wniosek:

\n\n

Dane ze Źródła 2. potwierdzają, że Źródło 1. opisuje zabór pruski.

\n

Sposób 3 - kontekst historyczny uwłaszczenia

\n

Dlaczego w zaborze pruskim folwarki rosły kosztem chłopów?

\n\n

Dlaczego w Królestwie Polskim odwrotnie?

\n\n

Schemat oceniania CKE

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zad. 15, max 1 pkt):
- 1 pkt - prawidłowe rozstrzygnięcie (zabór pruski) wraz z uzasadnieniem zawierającym odniesienie do OBU źródeł
- 0 pkt - odpowiedź niepełna (np. samo rozstrzygnięcie bez analizy danych z wykresu) lub błędna ("Królestwo Polskie")

MUSISZ napisać:
1. Rozstrzygnięcie: zabór pruski
2. Odniesienie do Źródła 1. - koncentracja ziemi w rękach folwarków kosztem drobnych chłopów
3. Odniesienie do Źródła 2. - dane liczbowe pokazujące wzrost udziału folwarków w zaborze pruskim (z 47% do 61%)

Akceptowane warianty uzasadnienia:
- "folwarki w zaborze pruskim wzrosły z 47% do 61%"
- "właściciele folwarków pruskich zyskali 14 pp."
- "chłopi w zaborze pruskim stracili 14 pp. ziemi"
- "w Królestwie Polskim było odwrotnie - folwarki straciły"

Wykluczone:
- rozstrzygnięcie bez analizy danych wykresu (nie spełnia wymogu odwołania się do Źródła 2.)
- samo wskazanie "zabór pruski" bez konkretnej liczby procentowej
\n

Reference historyczny - uwłaszczenie chłopów w trzech zaborach

\n
📖 Uwłaszczenie chłopów w XIX w. (likwidacja pańszczyzny):

Zabór pruski (1811, 1816, 1850):
- Edykt regulacyjny 14.09.1811 (kanclerz Karl August von Hardenberg) - początek
- Ustawa 1816 - uprawnieni tylko kmiecie (najbogatsi)
- Ustawa 1850 - pełne uwłaszczenie wszystkich
- Cena: odszkodowanie dla panów, odebranie części gruntów lub spłata pieniężna (Renten-banki)
- Rezultat: powstanie warstwy bezrolnych Pruskich Junkrów zyskali, drobni chłopi stracili

Zabór austriacki (Galicja, 1848):
- 22 kwietnia 1848 r. - uwłaszczenie patentem cesarza Ferdynanda I (efekt Wiosny Ludów + rabacji galicyjskiej 1846)
- Chłopi galicyjscy zyskali ziemię bez wykupu (odszkodowanie z budżetu państwa)
- Skutek: rozdrobnienie gospodarstw, masowa emigracja po 1880 r.

Zabór rosyjski (Królestwo Polskie, 1864):
- 2 marca 1864 r. - ukaz cara Aleksandra II (po powstaniu styczniowym 1863-64)
- Bezpłatne uwłaszczenie chłopów (kara polityczna dla szlachty polskiej)
- Szczególnie korzystne dla małorolnych
- Rezultat: osłabienie ziemiaństwa polskiego, ale i rozdrobnienie gospodarstw chłopskich
\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
⚠️ Uwaga: Najczęstszy błąd - pomylenie kierunku zmiany. W zaborze pruskim folwarki ROSŁY, w Królestwie Polskim folwarki MALAŁY. Klucz: jeśli Źródło 1. mówi "koncentracja w rękach właścicieli folwarków" → ZAWSZE zabór pruski. Jeśli mowa o "osłabieniu folwarków" lub "wzroście udziału chłopów" → Królestwo Polskie.
\n
⚠️ Uwaga: Klucz CKE wymaga odniesienia do OBU źródeł dla pełnego punktu. Sam tekst (Źródło 1.) lub same liczby (Źródło 2.) bez powiązania nie dają punktu. Musisz pokazać, że dane z wykresu PASUJĄ do opisu z tekstu.
\n
⚠️ Uwaga: Historyczna logika: zabór pruski (1811-1850) - uwłaszczenie korzystne dla junkrów (państwo pruskie chroniło ziemiaństwo). Królestwo Polskie (1864) - uwłaszczenie korzystne dla chłopów (Rosja karze polskich ziemian po powstaniu styczniowym).
"}]}