{"id":"historia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/2.2","paper_id":"historia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"2.2","points":1,"ptype":"open","subject":"historia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 2.2. (0-1)\nWyjaśnij, odwołując się do własnej wiedzy, na czym polega różnica między współczesnym\nznaczeniem słowa tyrania a znaczeniem pierwotnym (z czasów starożytnej Grecji).\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n1.\n2.1.\n2.2.\nMaks. liczba pkt\n1\n1\n1\nUzyskana liczba pkt\nMHI_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 2.2. (0-1)\nII. Analiza i interpretacja historyczna.\nZdający analizuje wydarzenia, zjawiska\ni procesy historyczne w kontekście epok\ni dostrzega zależności pomiędzy różnymi\ndziedzinami życia społecznego; rozpoznaje\nrodzaje źródeł; ocenia przydatność źródła do\nwyjaśnienia problemu badawczego […].\nIII. Tworzenie narracji historycznej.\nZdający tworzy narrację historyczną\nw ujęciu przekrojowym lub problemowym;\ndostrzega problem i buduje argumentację,\nuwzględniając różne aspekty procesu\nhistorycznego […].\nI. Starożytność.\n2. Społeczeństwo, życie polityczne i kultura\nstarożytnej Grecji.\nZdający:\n2) wyjaśnia przemiany ustrojowe w Atenach\ni porównuje formy ustrojowe greckich polis;\n4) identyfikuje dziedzictwo kultury greckiej\nw dorobku kulturowym Europy.\nSchemat punktowania\n1 p. - za prawidłowe wyjaśnienie różnicy.\n0 p. - za odpowiedź błędną lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nPierwotnie „tyranią” nazywano formę rządów sprawowaną przez uzurpatora, czyli kogoś kto\nprzejął władzę nielegalnie. Nie musiało się to wiązać z rządami okrutnymi, opartymi na\nprzemocy i terrorze wobec społeczeństwa (znaczenie współczesne).","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Tyrania w starożytnej Grecji** = forma **rządów uzurpatora** - osoby, która **bezprawnie przejęła władzę** w polis (najczęściej z poparciem ludu lub stronnictwa arystokratycznego). NIE oznaczała koniecznie rządów okrutnych.\n\n**Tyrania współczesna** = synonim **rządów despotycznych, opartych na przemocy, terrorze i bezwzględnym uciskaniu obywateli** - niezależnie od sposobu objęcia władzy.\n\n## Sposób 1 - analiza znaczenia pierwotnego (grecka *tyrannís*)\n\n**Etymologia:** gr. *týrannos* = \"pan, władca\" (prawdopodobnie z j. lidyjskiego, niegrecki źródłosłów) - pierwotnie **neutralne** określenie.\n\n**Cechy tyranii starożytnej:**\n1. **Sposób objęcia władzy** - pozakonstytucyjny, z pominięciem regularnych urzędów (np. zamach stanu z poparciem armii lub demosu)\n2. **Często POZYTYWNE skutki** - tyrani:\n- łamali monopol arystokracji\n- zyskiwali poparcie ludu (chleba i igrzysk)\n- prowadzili reformy (np. Pizystrat w Atenach VI w. p.n.e. - wsparcie dla chłopów, igrzyska panatenajskie, edycja Homera)\n3. **Tyrania ≠ okrucieństwo** - tyran mógł być sprawiedliwy lub niesprawiedliwy; pojęcie odnosiło się do **legalności objęcia władzy**, nie do jej charakteru.\n\n**Przykład:** **Pizystrat (zm. 527 p.n.e.)** - tyran Aten, popularny władca, prowadził politykę proludową. Mimo to Grecy nazywali jego rządy \"tyranią\".\n\n## Sposób 2 - analiza znaczenia współczesnego\n\nWspółczesne **\"tyran / tyrania\"** zostało przesunięte semantycznie pod wpływem:\n1. **Filozofii antycznej** (Platon, Arystoteles) - w *Państwie* i *Polityce* obaj filozofowie krytykują tyranię jako **wynaturzoną** formę monarchii, oparta na samowoli. Stąd wartościowanie negatywne.\n2. **Rzymu** - *tyrannus* w łacinie nabiera odcienia \"despota, ciemiężca\" (vs. *rex* - legalny król).\n3. **Tradycja chrześcijańska** - tyran = wróg Boga i społeczności, sprawiedliwy bunt przeciw tyranowi.\n4. **Oświecenie i XIX-XX w.** - tyrania utożsamiana z **despotyzmem, okrucieństwem, zniewoleniem**.\n\n**Współczesny tyran:** Hitler, Stalin, Kim Dzong Un - władcy stosujący **terror, przemoc, łamanie praw człowieka**.\n\n## Sposób 3 - uchwycenie różnicy w jednym zdaniu\n\n| Aspekt | Tyrania pierwotna (grecka) | Tyrania współczesna |\n| Główne kryterium | **sposób objęcia władzy** (uzurpacja) | **sposób sprawowania władzy** (przemoc, ucisk) |\n| Ocena moralna | **neutralna** (mogła być dobra lub zła) | **jednoznacznie negatywna** |\n| Synonimy | uzurpator, *týrannos* | despota, dyktator |\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zad. 2.2, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - prawidłowe wyjaśnienie różnicy między pierwotnym a współczesnym znaczeniem słowa \"tyrania\"\n> - **0 pkt** - odpowiedź błędna lub brak odpowiedzi\n>\n> **MUSISZ napisać** (oba elementy):\n> 1. **Pierwotne (greckie)**: tyran = uzurpator, władza zdobyta nielegalnie/bezprawnie/pozakonstytucyjnie - niekoniecznie okrutny\n> 2. **Współczesne**: tyran = władca okrutny, despota, opierający rządy na przemocy i terrorze\n>\n> **Akceptowane warianty pierwotnego znaczenia:**\n> - \"uzurpator\", \"władca, który zdobył władzę nielegalnie\", \"władza pozakonstytucyjna\", \"przejęcie władzy z pominięciem prawa\"\n>\n> **Wykluczone:** odpowiedzi pomijające jeden z aspektów (np. tylko współczesna definicja bez kontrastu)\n\n## Reference historyczny - tyrania w starożytnej Grecji\n\n> 📖 **Tyrania archaiczna (VII-VI w. p.n.e.):**\n>\n> Okres tzw. **starożytnej tyranii** to VII-VI w. p.n.e., kiedy w wielu polis greckich (Korynt, Megara, Sykion, Ateny, Samos) władzę przejmowali charyzmatyczni przywódcy popierani przez nizinę społeczną przeciw arystokracji rodowej.\n>\n> **Najsłynniejsi tyrani:**\n> - **Kypselos i Periander** (Korynt, VII w. p.n.e.) - rozkwit gospodarczy\n> - **Pizystrat** (Ateny, 561-527 p.n.e.) - proludowy, fundator igrzysk panatenajskich\n> - **Polikrates** (Samos, VI w. p.n.e.) - flota, mecenat Anakreonta\n> - **Dionizjos I** (Syrakuzy, IV w. p.n.e.) - \"miecz Damoklesa\"\n>\n> **Filozoficzne odrzucenie:** Platon (*Państwo* księga VIII) i **Arystoteles** (*Polityka*) sklasyfikowali tyranię jako wynaturzoną odmianę monarchii - władza jednostki sprawowana wyłącznie dla własnej korzyści. Od tego momentu pojęcie nabrało wydźwięku negatywnego.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd uczniów: utożsamienie greckiej tyranii z dyktaturą XX-wieczną. Klucz: w starożytności tyran to **przede wszystkim uzurpator** (kryterium objęcia władzy), a nie despota (kryterium charakteru rządów). Pizystrat był \"tyranem\" choć rządził mądrze i popularnie.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Pamiętaj o kontekście Tukidydesa w Źródle 1. - gdy oskarżono Alkibiadesa, że \"zmierza do obalenia demokracji\" i \"dąży do tyranii\", chodziło właśnie o **uzurpację**, nie o krwawy terror. Ateńczycy bali się powrotu Pizystratydów (rodu poprzedniego tyrana), nie zaś dyktatury.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** W historiografii zachowuje się oryginalne, neutralne znaczenie - np. \"tyrania Pizystratydów\" jest zwrotem fachowym, nie wartościującym.","image":"img/historia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-2.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":3,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Historia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Historia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 2.2. (0-1)<br>Wyjaśnij, odwołując się do własnej wiedzy, na czym polega różnica między współczesnym<br>znaczeniem słowa tyrania a znaczeniem pierwotnym (z czasów starożytnej Grecji).<br>Wypełnia<br>egzaminator<br>Nr zadania<br>1.<br>2.1.<br>2.2.<br>Maks. liczba pkt<br>1<br>1<br>1<br>Uzyskana liczba pkt<br>MHI_1R</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 2.2. (0-1)<br>II. Analiza i interpretacja historyczna.<br>Zdający analizuje wydarzenia, zjawiska<br>i procesy historyczne w kontekście epok<br>i dostrzega zależności pomiędzy różnymi<br>dziedzinami życia społecznego; rozpoznaje<br>rodzaje źródeł; ocenia przydatność źródła do<br>wyjaśnienia problemu badawczego […].<br>III. Tworzenie narracji historycznej.<br>Zdający tworzy narrację historyczną<br>w ujęciu przekrojowym lub problemowym;<br>dostrzega problem i buduje argumentację,<br>uwzględniając różne aspekty procesu<br>historycznego […].<br>I. Starożytność.</p>\n<ol><li>Społeczeństwo, życie polityczne i kultura</li></ol>\n<p>starożytnej Grecji.<br>Zdający:</p>\n<ol><li>wyjaśnia przemiany ustrojowe w Atenach</li></ol>\n<p>i porównuje formy ustrojowe greckich polis;</p>\n<ol><li>identyfikuje dziedzictwo kultury greckiej</li></ol>\n<p>w dorobku kulturowym Europy.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za prawidłowe wyjaśnienie różnicy.<br>0 p. - za odpowiedź błędną lub za brak odpowiedzi.<br>Przykładowa odpowiedź<br>Pierwotnie „tyranią” nazywano formę rządów sprawowaną przez uzurpatora, czyli kogoś kto<br>przejął władzę nielegalnie. Nie musiało się to wiązać z rządami okrutnymi, opartymi na<br>przemocy i terrorze wobec społeczeństwa (znaczenie współczesne).</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Tyrania w starożytnej Grecji</strong> = forma <strong>rządów uzurpatora</strong> - osoby, która <strong>bezprawnie przejęła władzę</strong> w polis (najczęściej z poparciem ludu lub stronnictwa arystokratycznego). NIE oznaczała koniecznie rządów okrutnych.</p>\n<p><strong>Tyrania współczesna</strong> = synonim <strong>rządów despotycznych, opartych na przemocy, terrorze i bezwzględnym uciskaniu obywateli</strong> - niezależnie od sposobu objęcia władzy.</p>\n<h4>Sposób 1 - analiza znaczenia pierwotnego (grecka <em>tyrannís</em>)</h4>\n<p><strong>Etymologia:</strong> gr. <em>týrannos</em> = &quot;pan, władca&quot; (prawdopodobnie z j. lidyjskiego, niegrecki źródłosłów) - pierwotnie <strong>neutralne</strong> określenie.</p>\n<p><strong>Cechy tyranii starożytnej:</strong></p>\n<ol><li><strong>Sposób objęcia władzy</strong> - pozakonstytucyjny, z pominięciem regularnych urzędów (np. zamach stanu z poparciem armii lub demosu)</li><li><strong>Często POZYTYWNE skutki</strong> - tyrani:</li></ol>\n<ul><li>łamali monopol arystokracji</li><li>zyskiwali poparcie ludu (chleba i igrzysk)</li><li>prowadzili reformy (np. Pizystrat w Atenach VI w. p.n.e. - wsparcie dla chłopów, igrzyska panatenajskie, edycja Homera)</li></ul>\n<ol><li><strong>Tyrania ≠ okrucieństwo</strong> - tyran mógł być sprawiedliwy lub niesprawiedliwy; pojęcie odnosiło się do <strong>legalności objęcia władzy</strong>, nie do jej charakteru.</li></ol>\n<p><strong>Przykład:</strong> <strong>Pizystrat (zm. 527 p.n.e.)</strong> - tyran Aten, popularny władca, prowadził politykę proludową. Mimo to Grecy nazywali jego rządy &quot;tyranią&quot;.</p>\n<h4>Sposób 2 - analiza znaczenia współczesnego</h4>\n<p>Współczesne <strong>&quot;tyran / tyrania&quot;</strong> zostało przesunięte semantycznie pod wpływem:</p>\n<ol><li><strong>Filozofii antycznej</strong> (Platon, Arystoteles) - w <em>Państwie</em> i <em>Polityce</em> obaj filozofowie krytykują tyranię jako <strong>wynaturzoną</strong> formę monarchii, oparta na samowoli. Stąd wartościowanie negatywne.</li><li><strong>Rzymu</strong> - <em>tyrannus</em> w łacinie nabiera odcienia &quot;despota, ciemiężca&quot; (vs. <em>rex</em> - legalny król).</li><li><strong>Tradycja chrześcijańska</strong> - tyran = wróg Boga i społeczności, sprawiedliwy bunt przeciw tyranowi.</li><li><strong>Oświecenie i XIX-XX w.</strong> - tyrania utożsamiana z <strong>despotyzmem, okrucieństwem, zniewoleniem</strong>.</li></ol>\n<p><strong>Współczesny tyran:</strong> Hitler, Stalin, Kim Dzong Un - władcy stosujący <strong>terror, przemoc, łamanie praw człowieka</strong>.</p>\n<h4>Sposób 3 - uchwycenie różnicy w jednym zdaniu</h4>\n<p>| Aspekt | Tyrania pierwotna (grecka) | Tyrania współczesna |<br>| Główne kryterium | <strong>sposób objęcia władzy</strong> (uzurpacja) | <strong>sposób sprawowania władzy</strong> (przemoc, ucisk) |<br>| Ocena moralna | <strong>neutralna</strong> (mogła być dobra lub zła) | <strong>jednoznacznie negatywna</strong> |<br>| Synonimy | uzurpator, <em>týrannos</em> | despota, dyktator |</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zad. 2.2, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - prawidłowe wyjaśnienie różnicy między pierwotnym a współczesnym znaczeniem słowa &quot;tyrania&quot;<br>- <strong>0 pkt</strong> - odpowiedź błędna lub brak odpowiedzi<br><br><strong>MUSISZ napisać</strong> (oba elementy):<br>1. <strong>Pierwotne (greckie)</strong>: tyran = uzurpator, władza zdobyta nielegalnie/bezprawnie/pozakonstytucyjnie - niekoniecznie okrutny<br>2. <strong>Współczesne</strong>: tyran = władca okrutny, despota, opierający rządy na przemocy i terrorze<br><br><strong>Akceptowane warianty pierwotnego znaczenia:</strong><br>- &quot;uzurpator&quot;, &quot;władca, który zdobył władzę nielegalnie&quot;, &quot;władza pozakonstytucyjna&quot;, &quot;przejęcie władzy z pominięciem prawa&quot;<br><br><strong>Wykluczone:</strong> odpowiedzi pomijające jeden z aspektów (np. tylko współczesna definicja bez kontrastu)</blockquote>\n<h4>Reference historyczny - tyrania w starożytnej Grecji</h4>\n<blockquote>📖 <strong>Tyrania archaiczna (VII-VI w. p.n.e.):</strong><br><br>Okres tzw. <strong>starożytnej tyranii</strong> to VII-VI w. p.n.e., kiedy w wielu polis greckich (Korynt, Megara, Sykion, Ateny, Samos) władzę przejmowali charyzmatyczni przywódcy popierani przez nizinę społeczną przeciw arystokracji rodowej.<br><br><strong>Najsłynniejsi tyrani:</strong><br>- <strong>Kypselos i Periander</strong> (Korynt, VII w. p.n.e.) - rozkwit gospodarczy<br>- <strong>Pizystrat</strong> (Ateny, 561-527 p.n.e.) - proludowy, fundator igrzysk panatenajskich<br>- <strong>Polikrates</strong> (Samos, VI w. p.n.e.) - flota, mecenat Anakreonta<br>- <strong>Dionizjos I</strong> (Syrakuzy, IV w. p.n.e.) - &quot;miecz Damoklesa&quot;<br><br><strong>Filozoficzne odrzucenie:</strong> Platon (<em>Państwo</em> księga VIII) i <strong>Arystoteles</strong> (<em>Polityka</em>) sklasyfikowali tyranię jako wynaturzoną odmianę monarchii - władza jednostki sprawowana wyłącznie dla własnej korzyści. Od tego momentu pojęcie nabrało wydźwięku negatywnego.</blockquote>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd uczniów: utożsamienie greckiej tyranii z dyktaturą XX-wieczną. Klucz: w starożytności tyran to <strong>przede wszystkim uzurpator</strong> (kryterium objęcia władzy), a nie despota (kryterium charakteru rządów). Pizystrat był &quot;tyranem&quot; choć rządził mądrze i popularnie.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Pamiętaj o kontekście Tukidydesa w Źródle 1. - gdy oskarżono Alkibiadesa, że &quot;zmierza do obalenia demokracji&quot; i &quot;dąży do tyranii&quot;, chodziło właśnie o <strong>uzurpację</strong>, nie o krwawy terror. Ateńczycy bali się powrotu Pizystratydów (rodu poprzedniego tyrana), nie zaś dyktatury.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> W historiografii zachowuje się oryginalne, neutralne znaczenie - np. &quot;tyrania Pizystratydów&quot; jest zwrotem fachowym, nie wartościującym.</blockquote>"}]}