{"id":"historia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/9","paper_id":"historia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"9","points":1,"ptype":"closed","subject":"historia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9. (0-1)\nFragment dokumentu z epoki\n2. Aby […] na wojnę moskiewską 4 tysiące Gwaskonów [Gaskończyków] posłał i na sześć\nmiesięcy żołd im zapłacił, a król potem, żeby im z skrzynki swej zapłacił.\n3. Aby król kosztem swym na morzu armatę chował i narwickiej nawigacyjej zabronił. […]\n5. Aby król do Korony z państw swych powinien był wnaszać na każdy rok czterykroć sto\ntysięcy i pięćdziesiąt tysięcy złotych.\n6. Aby wszystkie długi królewskie i Rzplitej [Rzeczpospolitej] popłacił […].\nWiek XVI-XVIII w źródłach […], oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 1999, s. 110.\nZaznacz poprawne dokończenie zdania.\nNazwa cytowanego dokumentu używana w historiografii to\nA. pacta conventa.\nB. artykuły henrykowskie.\nC. konfederacja warszawska.\nD. prawa kardynalne.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n7.\n8.\n9.\nMaks. liczba pkt\n2\n1\n1\nUzyskana liczba pkt\nMHI_1R","answer":"A","answer_text":"Zadanie 9. (0-1)\nII. Analiza i interpretacja historyczna.\nZdający analizuje wydarzenia, zjawiska\ni procesy historyczne w kontekście epok\ni dostrzega zależności pomiędzy różnymi\ndziedzinami życia społecznego; rozpoznaje\nrodzaje źródeł; ocenia przydatność źródła\ndo wyjaśnienia problemu badawczego […].\nIII. Dzieje nowożytne.\n3. Rzeczpospolita w okresie renesansu\ni demokracji szlacheckiej.\nZdający:\n1) opisuje i wyjaśnia funkcjonowanie\nnajważniejszych instytucji życia politycznego\nw XVI-wiecznej Polsce, w tym sejmików,\nsejmu, senatu i sejmu elekcyjnego […];\n2) ocenia polską specyfikę w zakresie\nrozwiązań ustrojowych […].\nSchemat punktowania\n1 p. - za prawidłową odpowiedź.\n0 p. - za odpowiedź błędną albo za brak odpowiedzi.\nPrawidłowa odpowiedź\nA","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**A. pacta conventa**\n\n## Sposób 1 - analiza cytatu\n\n> \"2. Aby […] na wojnę moskiewską 4 tysiące Gwaskonów [Gaskończyków] posłał i na sześć miesięcy żołd im zapłacił, a król potem, żeby im z skrzynki swej zapłacił.\n> 3. Aby król kosztem swym na morzu chował i narwickiej nawigacyjnej zabronił.\n> 5. Aby król do Korony z państw swych powinien był wnaszać na każdy rok czterykroć sto tysięcy i pięćdziesiąt tysięcy złotych.\n> 6. Aby wszystkie długi królewskie i Rzplitej popłacił.\"\n\n**Wskazówki kluczowe:**\n1. **Konkretne zobowiązania finansowe** - \"4 tysiące Gaskończyków\", \"450 tys. złotych rocznie\", \"popłacenie długów\"\n2. **Indywidualne zobowiązania kandydata** - to nie ogólne zasady ustrojowe, ale **konkretne obietnice** danego kandydata\n3. **\"Wojna moskiewska\"** - odniesienie do konkretnego konfliktu, sugeruje czas Stefana Batorego (1576-86) lub Zygmunta III Wazy\n4. **\"Gwaskonowie\"** (Francuzi z Gaskonii) - wskazuje na **Henryka Walezego** (pierwsza wolna elekcja 1573)\n5. **Format**: ponumerowane szczegółowe punkty w pierwszej osobie liczby mnogiej (\"aby król\")\n\n**Wniosek:** Cytowany dokument to **pacta conventa** - indywidualne zobowiązania nowo wybranego króla wobec szlachty.\n\n## Sposób 2 - różnica między dokumentami elekcyjnymi\n\n**System ustrojowy I RP po 1573 r.** dzielił zobowiązania króla na DWA dokumenty:\n\n| Dokument | Charakter | Treść | Podpisywany |\n| **Artykuły henrykowskie** | **stałe**, ogólne zasady ustroju | wolne elekcje, *pacta conventa*, brak władzy podatkowej, *de non praestanda oboedientia* | przez **każdego nowego króla** (niezmienne) |\n| **Pacta conventa** | **indywidualne**, zobowiązania danego kandydata | konkretne obietnice (finansowe, dynastyczne, wojenne) | **różne** dla każdego kandydata, negocjowane przed elekcją |\n\n**Kryterium rozróżnienia:**\n- Cytat zawiera **konkretne liczby i obietnice** (4 tys. Gaskończyków, 450 tys. zł.) → pacta conventa\n- Cytat NIE zawiera ogólnych zasad ustrojowych (np. \"wolna elekcja\", \"prawa szlacheckie\") → to nie artykuły henrykowskie\n\n## Sposób 3 - wykluczenie pozostałych opcji\n\n| Opcja | Treść | Dlaczego błędna |\n| **A** | **pacta conventa** | **POPRAWNA - konkretne zobowiązania kandydata** |\n| B | artykuły henrykowskie | Artykuły henrykowskie zawierają OGÓLNE zasady ustroju (wolna elekcja, *de non praestanda oboedientia*) - NIE konkretne kwoty |\n| C | konfederacja warszawska | Konfederacja warszawska 1573 r. dotyczyła **tolerancji religijnej** - żadnych zobowiązań finansowych |\n| D | prawa kardynalne | Prawa kardynalne (1768) - uchwalone za Stanisława Augusta, dotyczyły uprawnień szlachty (liberum veto, wolna elekcja, neminem captivabimus) - to ogólne zasady, NIE indywidualne zobowiązania |\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zad. 9, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - prawidłowa odpowiedź **A** (pacta conventa)\n> - **0 pkt** - odpowiedź błędna lub brak odpowiedzi\n\n## Reference historyczny - pacta conventa i artykuły henrykowskie\n\n> 📖 **Dokumenty pierwszej wolnej elekcji 1573 r.:**\n>\n> Po śmierci ostatniego Jagiellona - **Zygmunta II Augusta (1572)** - Polska została bez króla. **Pierwsza wolna elekcja** odbyła się 1573 r. w Warszawie. Wybrany został **Henryk Walezy** (książę francuski, brat króla Karola IX).\n>\n> Przed elekcją szlachta polska wymyśliła system zabezpieczający uprawnienia stanu szlacheckiego:\n>\n> **1. Artykuły henrykowskie** (stałe, niezmienne, podpisywane przez KAŻDEGO króla):\n> - wolna elekcja (wybór króla przez szlachtę)\n> - obietnica zwołania sejmu co 2 lata\n> - brak prawa do nakładania nowych podatków bez zgody sejmu\n> - obowiązek informowania sejmu o decyzjach polityki zagranicznej\n> - wojna pospolitym ruszeniem tylko za zgodą sejmu\n> - **artykuł de non praestanda oboedientia** - prawo szlachty do wypowiedzenia posłuszeństwa królowi w razie łamania ustaleń\n>\n> **2. Pacta conventa** (indywidualne, dla każdego kandydata inne):\n> - **Henryk Walezy 1573**: posłanie 4 tys. Gaskończyków na wojnę moskiewską, 450 tys. zł rocznie z Francji, popłacenie długów\n> - **Stefan Batory 1576**: zobowiązania finansowe, wojska\n> - **Zygmunt III Waza 1587**: zobowiązania szwedzkie\n> - **Stanisław Leszczyński 1704/1733**: wsparcie francuskie\n> - **Stanisław August Poniatowski 1764**: ostatnie pacta conventa\n>\n> **Cytowany dokument** brzmi jak pacta conventa **Henryka Walezego** (Gaskończycy, wojna moskiewska - Iwan IV Groźny w 1572-73).\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Opcja | Treść | Dlaczego błędna | Typowa pułapka |\n| **A** | **pacta conventa** | **POPRAWNA - konkretne zobowiązania kandydata** | - |\n| B | artykuły henrykowskie | Henrykowskie zawierają **ogólne zasady ustrojowe** (wolna elekcja itp.), nie konkretne sumy | Mylenie obu dokumentów elekcyjnych |\n| C | konfederacja warszawska | Konfederacja warszawska (28.01.1573) = akt **tolerancji religijnej** (\"Pax dissidentium de religione\") | Mylenie konfederacji religijnej z dokumentem królewskim |\n| D | prawa kardynalne | Prawa kardynalne (1768) - gwarancje **uprawnień szlachty** (liberum veto, wolna elekcja, neminem captivabimus) - nie konkretne kwoty | Mylenie z artykułami henrykowskimi |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstsza pułapka - wybór B (artykuły henrykowskie) z myślą \"to też dokument elekcyjny\". Klucz: jeśli widzisz **konkretne kwoty, liczby wojska, indywidualne obietnice** → ZAWSZE pacta conventa. Jeśli widzisz **ogólne zasady ustrojowe** (wolna elekcja, *de non praestanda*) → artykuły henrykowskie.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Konfederacja warszawska 1573 r. to **odrębny akt** (28 stycznia 1573 r., uchwalony PRZED elekcją Henryka Walezego), gwarantujący tolerancję religijną szlachty. Często mylona z dokumentami elekcyjnymi.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Cytowany dokument to **najprawdopodobniej pacta conventa Henryka Walezego** - wskazują na to: Gaskończycy (Francuzi z Gaskonii - ojczyzna Walezych), wojna moskiewska (kontekst 1572-73), wysokie kwoty francuskie (Henryk pochodził z bogatej dynastii Walezych).","image":"img/historia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-9.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":9,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Historia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Historia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 9. (0-1)<br>Fragment dokumentu z epoki</p>\n<ol><li>Aby […] na wojnę moskiewską 4 tysiące Gwaskonów [Gaskończyków] posłał i na sześć</li></ol>\n<p>miesięcy żołd im zapłacił, a król potem, żeby im z skrzynki swej zapłacił.</p>\n<ol><li>Aby król kosztem swym na morzu armatę chował i narwickiej nawigacyjej zabronił. […]</li><li>Aby król do Korony z państw swych powinien był wnaszać na każdy rok czterykroć sto</li></ol>\n<p>tysięcy i pięćdziesiąt tysięcy złotych.</p>\n<ol><li>Aby wszystkie długi królewskie i Rzplitej [Rzeczpospolitej] popłacił […].</li></ol>\n<p>Wiek XVI-XVIII w źródłach […], oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 1999, s. 110.<br>Zaznacz poprawne dokończenie zdania.<br>Nazwa cytowanego dokumentu używana w historiografii to<br>A. pacta conventa.<br>B. artykuły henrykowskie.<br>C. konfederacja warszawska.<br>D. prawa kardynalne.<br>Wypełnia<br>egzaminator<br>Nr zadania<br>7.<br>8.<br>9.<br>Maks. liczba pkt<br>2<br>1<br>1<br>Uzyskana liczba pkt<br>MHI_1R</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 9. (0-1)<br>II. Analiza i interpretacja historyczna.<br>Zdający analizuje wydarzenia, zjawiska<br>i procesy historyczne w kontekście epok<br>i dostrzega zależności pomiędzy różnymi<br>dziedzinami życia społecznego; rozpoznaje<br>rodzaje źródeł; ocenia przydatność źródła<br>do wyjaśnienia problemu badawczego […].<br>III. Dzieje nowożytne.</p>\n<ol><li>Rzeczpospolita w okresie renesansu</li></ol>\n<p>i demokracji szlacheckiej.<br>Zdający:</p>\n<ol><li>opisuje i wyjaśnia funkcjonowanie</li></ol>\n<p>najważniejszych instytucji życia politycznego<br>w XVI-wiecznej Polsce, w tym sejmików,<br>sejmu, senatu i sejmu elekcyjnego […];</p>\n<ol><li>ocenia polską specyfikę w zakresie</li></ol>\n<p>rozwiązań ustrojowych […].<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za prawidłową odpowiedź.<br>0 p. - za odpowiedź błędną albo za brak odpowiedzi.<br>Prawidłowa odpowiedź<br>A</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>A. pacta conventa</strong></p>\n<h4>Sposób 1 - analiza cytatu</h4>\n<blockquote>&quot;2. Aby […] na wojnę moskiewską 4 tysiące Gwaskonów [Gaskończyków] posłał i na sześć miesięcy żołd im zapłacił, a król potem, żeby im z skrzynki swej zapłacił.<br>3. Aby król kosztem swym na morzu chował i narwickiej nawigacyjnej zabronił.<br>5. Aby król do Korony z państw swych powinien był wnaszać na każdy rok czterykroć sto tysięcy i pięćdziesiąt tysięcy złotych.<br>6. Aby wszystkie długi królewskie i Rzplitej popłacił.&quot;</blockquote>\n<p><strong>Wskazówki kluczowe:</strong></p>\n<ol><li><strong>Konkretne zobowiązania finansowe</strong> - &quot;4 tysiące Gaskończyków&quot;, &quot;450 tys. złotych rocznie&quot;, &quot;popłacenie długów&quot;</li><li><strong>Indywidualne zobowiązania kandydata</strong> - to nie ogólne zasady ustrojowe, ale <strong>konkretne obietnice</strong> danego kandydata</li><li><strong>&quot;Wojna moskiewska&quot;</strong> - odniesienie do konkretnego konfliktu, sugeruje czas Stefana Batorego (1576-86) lub Zygmunta III Wazy</li><li><strong>&quot;Gwaskonowie&quot;</strong> (Francuzi z Gaskonii) - wskazuje na <strong>Henryka Walezego</strong> (pierwsza wolna elekcja 1573)</li><li><strong>Format</strong>: ponumerowane szczegółowe punkty w pierwszej osobie liczby mnogiej (&quot;aby król&quot;)</li></ol>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Cytowany dokument to <strong>pacta conventa</strong> - indywidualne zobowiązania nowo wybranego króla wobec szlachty.</p>\n<h4>Sposób 2 - różnica między dokumentami elekcyjnymi</h4>\n<p><strong>System ustrojowy I RP po 1573 r.</strong> dzielił zobowiązania króla na DWA dokumenty:</p>\n<p>| Dokument | Charakter | Treść | Podpisywany |<br>| <strong>Artykuły henrykowskie</strong> | <strong>stałe</strong>, ogólne zasady ustroju | wolne elekcje, <em>pacta conventa</em>, brak władzy podatkowej, <em>de non praestanda oboedientia</em> | przez <strong>każdego nowego króla</strong> (niezmienne) |<br>| <strong>Pacta conventa</strong> | <strong>indywidualne</strong>, zobowiązania danego kandydata | konkretne obietnice (finansowe, dynastyczne, wojenne) | <strong>różne</strong> dla każdego kandydata, negocjowane przed elekcją |</p>\n<p><strong>Kryterium rozróżnienia:</strong></p>\n<ul><li>Cytat zawiera <strong>konkretne liczby i obietnice</strong> (4 tys. Gaskończyków, 450 tys. zł.) → pacta conventa</li><li>Cytat NIE zawiera ogólnych zasad ustrojowych (np. &quot;wolna elekcja&quot;, &quot;prawa szlacheckie&quot;) → to nie artykuły henrykowskie</li></ul>\n<h4>Sposób 3 - wykluczenie pozostałych opcji</h4>\n<p>| Opcja | Treść | Dlaczego błędna |<br>| <strong>A</strong> | <strong>pacta conventa</strong> | <strong>POPRAWNA - konkretne zobowiązania kandydata</strong> |<br>| B | artykuły henrykowskie | Artykuły henrykowskie zawierają OGÓLNE zasady ustroju (wolna elekcja, <em>de non praestanda oboedientia</em>) - NIE konkretne kwoty |<br>| C | konfederacja warszawska | Konfederacja warszawska 1573 r. dotyczyła <strong>tolerancji religijnej</strong> - żadnych zobowiązań finansowych |<br>| D | prawa kardynalne | Prawa kardynalne (1768) - uchwalone za Stanisława Augusta, dotyczyły uprawnień szlachty (liberum veto, wolna elekcja, neminem captivabimus) - to ogólne zasady, NIE indywidualne zobowiązania |</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zad. 9, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - prawidłowa odpowiedź <strong>A</strong> (pacta conventa)<br>- <strong>0 pkt</strong> - odpowiedź błędna lub brak odpowiedzi</blockquote>\n<h4>Reference historyczny - pacta conventa i artykuły henrykowskie</h4>\n<blockquote>📖 <strong>Dokumenty pierwszej wolnej elekcji 1573 r.:</strong><br><br>Po śmierci ostatniego Jagiellona - <strong>Zygmunta II Augusta (1572)</strong> - Polska została bez króla. <strong>Pierwsza wolna elekcja</strong> odbyła się 1573 r. w Warszawie. Wybrany został <strong>Henryk Walezy</strong> (książę francuski, brat króla Karola IX).<br><br>Przed elekcją szlachta polska wymyśliła system zabezpieczający uprawnienia stanu szlacheckiego:<br><br><strong>1. Artykuły henrykowskie</strong> (stałe, niezmienne, podpisywane przez KAŻDEGO króla):<br>- wolna elekcja (wybór króla przez szlachtę)<br>- obietnica zwołania sejmu co 2 lata<br>- brak prawa do nakładania nowych podatków bez zgody sejmu<br>- obowiązek informowania sejmu o decyzjach polityki zagranicznej<br>- wojna pospolitym ruszeniem tylko za zgodą sejmu<br>- <strong>artykuł de non praestanda oboedientia</strong> - prawo szlachty do wypowiedzenia posłuszeństwa królowi w razie łamania ustaleń<br><br><strong>2. Pacta conventa</strong> (indywidualne, dla każdego kandydata inne):<br>- <strong>Henryk Walezy 1573</strong>: posłanie 4 tys. Gaskończyków na wojnę moskiewską, 450 tys. zł rocznie z Francji, popłacenie długów<br>- <strong>Stefan Batory 1576</strong>: zobowiązania finansowe, wojska<br>- <strong>Zygmunt III Waza 1587</strong>: zobowiązania szwedzkie<br>- <strong>Stanisław Leszczyński 1704/1733</strong>: wsparcie francuskie<br>- <strong>Stanisław August Poniatowski 1764</strong>: ostatnie pacta conventa<br><br><strong>Cytowany dokument</strong> brzmi jak pacta conventa <strong>Henryka Walezego</strong> (Gaskończycy, wojna moskiewska - Iwan IV Groźny w 1572-73).</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Opcja | Treść | Dlaczego błędna | Typowa pułapka |<br>| <strong>A</strong> | <strong>pacta conventa</strong> | <strong>POPRAWNA - konkretne zobowiązania kandydata</strong> | - |<br>| B | artykuły henrykowskie | Henrykowskie zawierają <strong>ogólne zasady ustrojowe</strong> (wolna elekcja itp.), nie konkretne sumy | Mylenie obu dokumentów elekcyjnych |<br>| C | konfederacja warszawska | Konfederacja warszawska (28.01.1573) = akt <strong>tolerancji religijnej</strong> (&quot;Pax dissidentium de religione&quot;) | Mylenie konfederacji religijnej z dokumentem królewskim |<br>| D | prawa kardynalne | Prawa kardynalne (1768) - gwarancje <strong>uprawnień szlachty</strong> (liberum veto, wolna elekcja, neminem captivabimus) - nie konkretne kwoty | Mylenie z artykułami henrykowskimi |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstsza pułapka - wybór B (artykuły henrykowskie) z myślą &quot;to też dokument elekcyjny&quot;. Klucz: jeśli widzisz <strong>konkretne kwoty, liczby wojska, indywidualne obietnice</strong> → ZAWSZE pacta conventa. Jeśli widzisz <strong>ogólne zasady ustrojowe</strong> (wolna elekcja, <em>de non praestanda</em>) → artykuły henrykowskie.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Konfederacja warszawska 1573 r. to <strong>odrębny akt</strong> (28 stycznia 1573 r., uchwalony PRZED elekcją Henryka Walezego), gwarantujący tolerancję religijną szlachty. Często mylona z dokumentami elekcyjnymi.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Cytowany dokument to <strong>najprawdopodobniej pacta conventa Henryka Walezego</strong> - wskazują na to: Gaskończycy (Francuzi z Gaskonii - ojczyzna Walezych), wojna moskiewska (kontekst 1572-73), wysokie kwoty francuskie (Henryk pochodził z bogatej dynastii Walezych).</blockquote>"}]}