{"id":"historia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/8","paper_id":"historia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"8","points":1,"ptype":"open","subject":"historia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8. (0-1)\nFragmenty opracowania historycznego\nFragment A:\nLudzie posiadający prywatne i publiczne prawo szlacheckie, po udział w sejmikach, sejmie\ni elekcji króla, pod względem społecznym zbliżający się do warstwy chłopskiej. Mając\nniewielkie gospodarstwa, sami pracowali na roli, a nawet płacili analogiczne podatki jak\nchłopi. Świadomość społeczna łączyła ich raczej ze stanem szlacheckim jako całością,\na oddzielała od bliższego im materialnie i kulturalnie sąsiedztwa chłopskiego,\nnie bezpośredniego zresztą, gdyż szlachta ta zamieszkiwała zwykle odrębne wsie.\nFragment B:\nNajniższa kategoria szlachty, nieposiadająca w ogóle własności ziemskiej. Zajmując płatne\nstanowiska służby, żołnierzy, drobnych urzędników, dzierżawców lub żyjąc w mieście z zajęć\nrzemieślniczo-handlowych, nie cieszyła się pełnią swoich szlacheckich praw. Odmawiano jej\npraw politycznych - udziału w sejmach i sejmikach, ale nie odbierano jej szlachectwa.\nZ chwilą gdy szlachcic nabywał własność ziemską lub ją wydzierżawiał, odzyskiwał pełne\nprawa szlacheckie, niekwestionowane przez nikogo.\nNa podstawie: Polska w epoce […], red. A. Wyczański, Warszawa 1986, s. 139-140.\nRozstrzygnij, w którym fragmencie - A czy B - scharakteryzowano szlachtę\nzaściankową. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do informacji zawartych\nw wybranym fragmencie tekstu.\nRozstrzygnięcie:\nUzasadnienie:\n7.\n0-1\n8.\n0-1\nMHIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 8. (0-1)\nWymagania dla liceum ogólnokształcącego określone w podstawie programowej\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nII. Analiza i interpretacja historyczna.\nZdający:\n1) analizuje wydarzenia, zjawiska i procesy\nhistoryczne w kontekście epok i dostrzega\nzależności między różnymi dziedzinami\nżycia społecznego;\n2) rozpoznaje rodzaje źródeł i zna instytucje\nprzechowujące źródła historyczne, ocenia\nprzydatność źródła do wyjaśnienia\nproblemu historycznego;\n4) ugruntowuje potrzebę poznawania\nprzeszłości dla rozumienia współczesnych\nmechanizmów społecznych i kulturowych.\nXVIII. Państwo polsko-litewskie w czasach\nostatnich Jagiellonów. Zdający:\n3) omawia polską specyfikę w zakresie […]\nstruktury społecznej […]. (PP)\nWymagania dla technikum określone w podstawie programowej\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nII. Analiza i interpretacja historyczna.\nZdający:\n1) analizuje wydarzenia, zjawiska i procesy\nhistoryczne w kontekście epok i dostrzega\nzależności między różnymi dziedzinami\nżycia społecznego;\n2) rozpoznaje rodzaje źródeł i zna instytucje\nprzechowujące źródła historyczne, ocenia\nprzydatność źródła do wyjaśnienia\nproblemu historycznego;\n4) ugruntowuje potrzebę poznawania\nprzeszłości dla rozumienia współczesnych\nmechanizmów społecznych i kulturowych.\nXVIII. Państwo polsko-litewskie w czasach\nostatnich Jagiellonów. Zdający:\n3) omawia polską specyfikę w zakresie […]\nstruktury społecznej […]. (PP)\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne rozstrzygnięcie wraz z uzasadnieniem zwierającym odwołanie\ndo informacji z wybranego źródła.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nRozstrzygnięcie: A\nPrzykładowe uzasadnienia:\n• Szlachta zaściankowa była to szlachta zubożała, ale zachowująca przynależne swojemu\nstanowi prawa polityczne (udział w sejmie, sejmikach ziemskich, elekcja króla).\n• Szlachtę zaściankową opisano we fragmencie A, ponieważ we fragmencie B\nscharakteryzowano szlachtę „gołotę”, która była w praktyce pozbawiona praw\npolitycznych].","solution":"Odpowiedź: Rozstrzygnięcie — **A**. Uzasadnienie — szlachta zaściankowa była **zubożała, ale zachowywała przynależne swojemu stanowi prawa polityczne** (udział w sejmie, sejmikach ziemskich, elekcji króla) oraz **posiadała ziemię**, którą uprawiała własnymi rękami, mieszkając w odrębnych wsiach (zaściankach). We fragmencie B scharakteryzowano natomiast **gołotę** — szlachtę bez własności ziemskiej, w praktyce pozbawioną praw politycznych.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nWarstwy stanu szlacheckiego\n\nWarstwa | Ziemia | Prawa polityczne | Uwaga\nmagnateria | rozległe latyfundia | pełne, dominująca | faktyczna władza w RP\nszlachta średnia | wieś lub kilka wsi | pełne | trzon sejmików\nzaściankowa (zagrodowa) | niewielka, własna | pełne | pracuje sama na roli, mieszka w zaściankach\ngołota | brak | w praktyce brak | zachowuje szlachectwo, ale nie prawa\n\nDlaczego to rozróżnienie miało znaczenie\n\nPrawo szlacheckie wiązało prawa polityczne z posiadaniem ziemi. Gołota była szlachtą formalnie, ale bez podstawy majątkowej — stąd zależność od magnaterii, która wykorzystywała ją jako klientelę na sejmikach. Zaścianki (zwłaszcza na Mazowszu i Podlasiu) zachowywały natomiast samodzielność polityczną mimo ubóstwa.\n\nPunktacja CKE\n\n- 1 pkt — poprawne rozstrzygnięcie wraz z uzasadnieniem.\n\nTypowy błąd: Oba fragmenty opisują szlachtę **ubogą**, więc samo ubóstwo nie rozstrzyga. Rozstrzygają dwie rzeczy: **posiadanie ziemi** i **prawa polityczne**. Zaściankowa: ma ziemię, ma prawa. Gołota: nie ma ziemi, nie ma praw. Fragment B mówi wprost „nieposiadająca w ogóle własności ziemskiej\" i „odmawiano jej praw politycznych\" — to wyklucza zaścianek. Uzasadnienie oparte wyłącznie na tym, że „A pracowała na roli\", jest za słabe — gołota też pracowała.","image":"img/historia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-8.webp","solution_image":null,"topics":"szlachta zasciankowa, golota, stan szlachecki, prawa polityczne","page_from":9,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Historia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Historia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 8. (0-1)<br>Fragmenty opracowania historycznego<br>Fragment A:<br>Ludzie posiadający prywatne i publiczne prawo szlacheckie, po udział w sejmikach, sejmie<br>i elekcji króla, pod względem społecznym zbliżający się do warstwy chłopskiej. Mając<br>niewielkie gospodarstwa, sami pracowali na roli, a nawet płacili analogiczne podatki jak<br>chłopi. Świadomość społeczna łączyła ich raczej ze stanem szlacheckim jako całością,<br>a oddzielała od bliższego im materialnie i kulturalnie sąsiedztwa chłopskiego,<br>nie bezpośredniego zresztą, gdyż szlachta ta zamieszkiwała zwykle odrębne wsie.<br>Fragment B:<br>Najniższa kategoria szlachty, nieposiadająca w ogóle własności ziemskiej. Zajmując płatne<br>stanowiska służby, żołnierzy, drobnych urzędników, dzierżawców lub żyjąc w mieście z zajęć<br>rzemieślniczo-handlowych, nie cieszyła się pełnią swoich szlacheckich praw. Odmawiano jej<br>praw politycznych - udziału w sejmach i sejmikach, ale nie odbierano jej szlachectwa.<br>Z chwilą gdy szlachcic nabywał własność ziemską lub ją wydzierżawiał, odzyskiwał pełne<br>prawa szlacheckie, niekwestionowane przez nikogo.<br>Na podstawie: Polska w epoce […], red. A. Wyczański, Warszawa 1986, s. 139-140.<br>Rozstrzygnij, w którym fragmencie - A czy B - scharakteryzowano szlachtę<br>zaściankową. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do informacji zawartych<br>w wybranym fragmencie tekstu.<br>Rozstrzygnięcie:<br>Uzasadnienie:<br>7.<br>0-1<br>8.<br>0-1<br>MHIP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 8. (0-1)<br>Wymagania dla liceum ogólnokształcącego określone w podstawie programowej<br>Wymagania ogólne<br>Wymaganie szczegółowe<br>II. Analiza i interpretacja historyczna.<br>Zdający:</p>\n<ol><li>analizuje wydarzenia, zjawiska i procesy</li></ol>\n<p>historyczne w kontekście epok i dostrzega<br>zależności między różnymi dziedzinami<br>życia społecznego;</p>\n<ol><li>rozpoznaje rodzaje źródeł i zna instytucje</li></ol>\n<p>przechowujące źródła historyczne, ocenia<br>przydatność źródła do wyjaśnienia<br>problemu historycznego;</p>\n<ol><li>ugruntowuje potrzebę poznawania</li></ol>\n<p>przeszłości dla rozumienia współczesnych<br>mechanizmów społecznych i kulturowych.<br>XVIII. Państwo polsko-litewskie w czasach<br>ostatnich Jagiellonów. Zdający:</p>\n<ol><li>omawia polską specyfikę w zakresie […]</li></ol>\n<p>struktury społecznej […]. (PP)<br>Wymagania dla technikum określone w podstawie programowej<br>Wymagania ogólne<br>Wymaganie szczegółowe<br>II. Analiza i interpretacja historyczna.<br>Zdający:</p>\n<ol><li>analizuje wydarzenia, zjawiska i procesy</li></ol>\n<p>historyczne w kontekście epok i dostrzega<br>zależności między różnymi dziedzinami<br>życia społecznego;</p>\n<ol><li>rozpoznaje rodzaje źródeł i zna instytucje</li></ol>\n<p>przechowujące źródła historyczne, ocenia<br>przydatność źródła do wyjaśnienia<br>problemu historycznego;</p>\n<ol><li>ugruntowuje potrzebę poznawania</li></ol>\n<p>przeszłości dla rozumienia współczesnych<br>mechanizmów społecznych i kulturowych.<br>XVIII. Państwo polsko-litewskie w czasach<br>ostatnich Jagiellonów. Zdający:</p>\n<ol><li>omawia polską specyfikę w zakresie […]</li></ol>\n<p>struktury społecznej […]. (PP)<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - poprawne rozstrzygnięcie wraz z uzasadnieniem zwierającym odwołanie<br>do informacji z wybranego źródła.<br>0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie<br>Rozstrzygnięcie: A<br>Przykładowe uzasadnienia:<br>• Szlachta zaściankowa była to szlachta zubożała, ale zachowująca przynależne swojemu<br>stanowi prawa polityczne (udział w sejmie, sejmikach ziemskich, elekcja króla).<br>• Szlachtę zaściankową opisano we fragmencie A, ponieważ we fragmencie B<br>scharakteryzowano szlachtę „gołotę”, która była w praktyce pozbawiona praw<br>politycznych].</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: Rozstrzygnięcie — <strong>A</strong>. Uzasadnienie — szlachta zaściankowa była <strong>zubożała, ale zachowywała przynależne swojemu stanowi prawa polityczne</strong> (udział w sejmie, sejmikach ziemskich, elekcji króla) oraz <strong>posiadała ziemię</strong>, którą uprawiała własnymi rękami, mieszkając w odrębnych wsiach (zaściankach). We fragmencie B scharakteryzowano natomiast <strong>gołotę</strong> — szlachtę bez własności ziemskiej, w praktyce pozbawioną praw politycznych.</p>\n<p>Treść zadania (CKE)</p>\n<p>Warstwy stanu szlacheckiego</p>\n<p>Warstwa | Ziemia | Prawa polityczne | Uwaga<br>magnateria | rozległe latyfundia | pełne, dominująca | faktyczna władza w RP<br>szlachta średnia | wieś lub kilka wsi | pełne | trzon sejmików<br>zaściankowa (zagrodowa) | niewielka, własna | pełne | pracuje sama na roli, mieszka w zaściankach<br>gołota | brak | w praktyce brak | zachowuje szlachectwo, ale nie prawa</p>\n<p>Dlaczego to rozróżnienie miało znaczenie</p>\n<p>Prawo szlacheckie wiązało prawa polityczne z posiadaniem ziemi. Gołota była szlachtą formalnie, ale bez podstawy majątkowej — stąd zależność od magnaterii, która wykorzystywała ją jako klientelę na sejmikach. Zaścianki (zwłaszcza na Mazowszu i Podlasiu) zachowywały natomiast samodzielność polityczną mimo ubóstwa.</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>1 pkt — poprawne rozstrzygnięcie wraz z uzasadnieniem.</li></ul>\n<p>Typowy błąd: Oba fragmenty opisują szlachtę <strong>ubogą</strong>, więc samo ubóstwo nie rozstrzyga. Rozstrzygają dwie rzeczy: <strong>posiadanie ziemi</strong> i <strong>prawa polityczne</strong>. Zaściankowa: ma ziemię, ma prawa. Gołota: nie ma ziemi, nie ma praw. Fragment B mówi wprost „nieposiadająca w ogóle własności ziemskiej&quot; i „odmawiano jej praw politycznych&quot; — to wyklucza zaścianek. Uzasadnienie oparte wyłącznie na tym, że „A pracowała na roli&quot;, jest za słabe — gołota też pracowała.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź: Fragment A</h4>\n<p>Szlachtę <strong>zaściankową</strong> scharakteryzowano we <strong>Fragmencie A</strong>.</p>\n<p><strong>Uzasadnienie (na podstawie tekstu):</strong><br>We fragmencie A opisano ludzi posiadających <strong>pełne prawa szlacheckie - prywatne i publiczne</strong>: prawo udziału w <strong>sejmikach, sejmie i elekcji króla</strong>, choć pod względem materialnym zbliżonych do chłopów (małe gospodarstwa, praca na roli, podobne podatki) i mieszkających w odrębnych wsiach. To właśnie <strong>szlachta zaściankowa</strong> - zubożała, lecz zachowująca prawa polityczne.</p>\n<p>Natomiast Fragment B opisuje szlachtę „gołotę” (bezrolną), której <strong>odmawiano praw politycznych</strong> (udziału w sejmach i sejmikach), choć nie odbierano szlachectwa - a więc inną kategorię niż zaściankowa.</p>\n<h4>Zasady oceniania CKE</h4>\n<p>1 pkt - poprawne rozstrzygnięcie (A) wraz z uzasadnieniem odwołującym się do informacji z wybranego źródła; 0 pkt - niespełniające wymagań albo brak.</p>"}]}