Zadanie 9. (0-3)
Przeczytaj uważnie poniższy tekst, w którym John Stuart Mill - jeden z twórców nowożytnego
utylitaryzmu - przedstawia i wyjaśnia główne założenia tej teorii etycznej.
Nauka, która przyjmuje jako podstawę moralności użyteczność, czyli zasadę
największego szczęścia, głosi, że czyny są dobre, jeżeli przyczyniają się do szczęścia, złe,
jeżeli przyczyniają się do czegoś przeciwnego. Przez szczęście rozumie się przyjemność
i brak cierpienia; przez nieszczęście - cierpienie i brak przyjemności [ ]
Moralność utylitarystów uznaje w człowieku zdolność poświęcenia swojego własnego
największego dobra dla dobra innych. Zaprzecza tylko temu, by poświęcenie to było samo
przez się dobrem, i uważa je za marnotrawstwo, jeżeli nie powiększa ogólnej sumy szczęścia
albo nie zmierza do jej powiększenia. Jedyną ofiarą z samego siebie, którą pochwala, jest
oddanie się szczęściu innych czy też realizowaniu pewnych jego warunków niezbędnych, przy
czym to szczęście innych może być szczęściem całej ludzkości bądź też szczęściem pewnych
jednostek w granicach wyznaczonych przez interesy wspólne całej ludzkości […]
Każdy człowiek, w wypadku jeżeli tylko złe prawa i konieczność podporządkowania się
cudzej woli nie pozbawią go możności korzystania z tych źródeł szczęścia, które są w jego
zasięgu, znajdzie niechybnie to życie godne pozazdroszczenia, przy założeniu, że ominą go
prawdziwe niepowodzenia życiowe, stanowiące wielkie źródła fizycznego i duchowego
cierpienia, takie jak: nędza, choroba, a także niewdzięczność, upadek moralny albo
przedwczesna śmierć tych, których się kocha. Najważniejszym tedy zagadnieniem jest walka
z tego rodzaju nieszczęściami, mało kto bowiem może być od nich całkowicie wolny. Prawda,
Opis egzaminu maturalnego z języka polskiego 45
że w obecnych warunkach niepodobna tym nieszczęściom zapobiec, a nieraz nawet trudno je
w sposób odczuwalny złagodzić. Jednakże nikt poważny nie wątpi, że to, co stanowi
największe, niezaprzeczone zło naszego świata, może być w znacznej mierze usunięte i że -
jeżeli tylko ludzkość będzie szła nadal po drodze postępu - zostanie ostatecznie bardzo
ograniczone. Bieda, która zawsze pociąga cierpienie, da się całkowicie pokonać przez
rozumną politykę społeczną popartą przez zapobiegliwość i rozsądek jednostek.
John Stuart Mill, Utylitaryzm, Warszawa 2012.
Sformułuj dwa argumenty popierające tezę, że Stanisława Wokulskiego można uznać
za zwolennika utylitaryzmu, oraz dwa argumenty przeciwko tej tezie. Swoją odpowiedź
uzasadnij. W uzasadnieniu odwołaj się do przywołanego tekstu J.S. Milla oraz całego
utworu Lalka B. Prusa - argumentację zilustruj konkretną sytuacją z lektury.
Argument 1. popierający tezę, że S. Wokulskiego można uznać za utylitarystę:
Argument 2. popierający tezę, że S. Wokulskiego można uznać za utylitarystę:
Argument 1. popierający tezę, że S. Wokulskiego nie można uznać za utylitarystę:
46 Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego na poziomie rozszerzonym
od roku szkolnego 2022/2023
Argument 2. popierający tezę, że S. Wokulskiego nie można uznać za utylitarystę:
Wymagania ogólne
I. Kształcenie literackie i kulturowe.
z wykorzystaniem potrzebnej terminologii.
\nróżnych poziomach: dosłownym, metaforycznym, symbolicznym, aksjologicznym.
III. Tworzenie wypowiedzi.
IV. Samokształcenie
\nWymagania szczegółowe
I. Kształcenie literackie i kulturowe.
Zakres podstawowy
\nprogramowej jako lektury obowiązkowe.
Lektura obowiązkowa wskazana w podstawie programowej:
Bolesław Prus, Lalka
akcji, wątków, motywów), narracji, […]; interpretuje je i wartościuje.
\nstanowić argumenty na poparcie jego propozycji interpretacyjnej.
\nkontekst […] filozoficzny […].
Zakres rozszerzony
Zakres rozszerzony
\nIII. Tworzenie wypowiedzi.
\nZakres podstawowy
Opis egzaminu maturalnego z języka polskiego 47
konstrukcji składniowych.
Zakres rozszerzony
IV. Samokształcenie. Zdający:
Zakres rozszerzony
Zasady oceniania
3 pkt - sformułowanie dwóch trafnych argumentów popierających tezę, że Stanisław Wokulski
może być uznany za zwolennika utylitaryzmu, i dwóch trafnych argumentów
popierających tezę, że Stanisława Wokulskiego nie można uznać za zwolennika
utylitaryzmu.
2 pkt - sformułowanie jednego trafnego argumentu popierającego tezę, że Stanisław Wokulski
może być uznany za zwolennika utylitaryzmu, i jednego trafnego argumentu
popierającego tezę, że Stanisława Wokulskiego nie można uznać za zwolennika
utylitaryzmu ALBO sformułowanie dwóch trafnych argumentów popierających tezę, że
Stanisław Wokulski może być uznany za zwolennika utylitaryzmu, ALBO
sformułowanie dwóch trafnych argumentów popierających tezę, że Stanisława
Wokulskiego nie można uznać za zwolennika utylitaryzmu.
1 pkt - sformułowanie jednego trafnego argumentu popierającego tezę, że Stanisław Wokulski
może być uznany za zwolennika utylitaryzmu, ALBO jednego trafnego argumentu
popierającego tezę, że Stanisława Wokulskiego nie można uznać za zwolennika
utylitaryzmu.
0 pkt - odpowiedź niepoprawna lub niepełna albo brak odpowiedzi.
Przykładowe rozwiązanie ocenione na 3 pkt
Argument 1. popierający tezę, że S. Wokulskiego można uznać za utylitarystę:
Zgodnie z teorią utylitaryzmu czyny są dobre, jeśli przyczyniają się do szczęścia. Utylitarysta
poświęca również swoje największe dobro dla dobra innych. Stanisław Wokulski, główny
bohater Lalki, był wrażliwy na ludzką nędzę. Zdobył majątek, a dzięki jego posiadaniu mógł
pomagać biedniejszym ludziom np. Wysockiemu i jego rodzinie, Pani Stawskiej, inkasentowi
Obermanowi, udzielał się także charytatywnie. Pomaganie innym sprawiało mu przyjemność.
Argument 2. popierający tezę, że S. Wokulskiego można uznać za utylitarystę:
Utylitarysta jest zdolny do oddania innym tego, co jest dla niego najcenniejsze. Stanisław
Wokulski oddał Izabeli Łęckiej swoje serce i poświęcił dla niej swoje marzenia. Wyznając jej
miłość powiedział, że może znajdzie na świecie mężczyzn przystojniejszych i bogatszych od
niego, ale nigdzie nie znajdzie przywiązania takiego, jak jego. W dowód miłości podarował jej
metal lżejszy od wody, który otrzymał od naukowca, profesora Geista. Gest ten można
odczytać jako rezygnację z marzeń o odkryciach naukowych - Wokulski miał okazję
nawiązania współpracy z Geistem, który szukał sponsora i wspólnika w prowadzeniu badań
nad wynalezieniem metalu lżejszego od powietrza. Wokulski zrezygnował z tej szansy, żeby
być blisko Izabeli, móc się z nią ożenić i uszczęśliwić ją, dbając o jej dobrobyt.
48 Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego na poziomie rozszerzonym
od roku szkolnego 2022/2023
Argument 1. popierający tezę, że S. Wokulskiego nie można uznać za utylitarystę:
Główny bohater Lalki poświęcał swoją energię i pieniądze głównie po to, aby zdobyć
przychylność Izabeli Łęckiej i się z nią ożenić, co nie jest zgodne z zasadą utylitaryzmu, gdyż
w jej świetle należy zabiegać o maksymalizowanie dobra w świecie i ograniczanie cierpień.
Istotą utylitaryzmu nie jest zabieganie o własne szczęścia, ale o maksymalne pomnażanie
szczęścia w świecie. Działania Wokulskiego były zaś podporządkowane zasadniczo
własnemu szczęściu, którego upatrywał w małżeństwie z Izabelą Łęcką. Aby ten cel osiągnąć,
Wokulski wydawał pieniądze na rzeczy zbędne - np. na wykupienie zastawy obiadowej
Łęckich, zakup po zawyżonej świadomie cenie ich kamienicy czy też opłacanie klakierów
oklaskujących występy Rossiego w teatrze, co zresztą nie przynosiło mu przyjemności i na
ogół go unieszczęśliwiało.
Argument 2. popierający tezę, że S. Wokulskiego nie można uznać za utylitarystę:
Wokulski wielokrotnie miał świadomość tego, że nie wykorzystuje swoich możliwości
i pieniędzy we właściwy sposób, w sposób który zalecałby np. utylitaryzm. Pomoc
poszczególnym osobom zasługuje na uznanie i mieści się w ramach utylitarystycznej zasady
największego szczęścia, ale nie równoważy to niewłaściwych - z punktu widzenia utylitaryzmu
siebie i Izabeli Łęckiej - jak się zresztą okazało, próby nieskuteczne. Także składane przez
Wokulskiego środki na cele dobroczynne były związane jedynie z chęcią przypodobania się
Łęckim i zdobycia uznania. Jak sam Wokulski przyznawał, nie był zainteresowany
rzeczywistymi celami tych działań i można przypuszczać, że środki te niekoniecznie były
dobrze spożytkowane, co także nie jest zgodne z zasadą największego szczęścia.
Opis egzaminu maturalnego z języka polskiego 49
Wiązka 2.
Przeczytaj uważnie tekst, a następnie wykonaj zadania umieszczone pod nim. Odpowiadaj
tylko na podstawie tekstu i tylko własnymi słowami - chyba że w zadaniu polecono inaczej.
Udzielaj tylu odpowiedzi, o ile Cię poproszono.
Konrad Górski
Aluzja literacka
Zacznijmy od sprecyzowania samego pojęcia. Wszelka aluzja jest mówieniem o jakimś
przedmiocie bez wymieniania go w sposób wyraźny. Duszą aluzji jest jakieś przemilczenie,
niekomunikowanie pewnej treści, lecz jej sugerowanie drogą okólną, a jednak dostatecznie
jednokierunkową, żeby odbiorca uchwycił sens, o który nam chodzi. Nadawca wypowiedzi
aluzyjnej nie posługuje się słowami jako znakami o jednym sprecyzowanym sensie, lecz igra
nimi kunsztownie, aby wyrazić coś, czego dosłownie powiedzieć nie chce. […]
Charakter aluzji mają również bardzo liczne dzieła literackie albo ich fragmenty, zwłaszcza
wtedy, gdy pisarz chce się wypowiedzieć na temat spraw publicznych, ale nie może się wyrazić
otwarcie, bo jest skrępowany jakimiś względami ograniczającymi swobodę jego słowa. Ale nie
każda aluzja w dziele literackim jest aluzją literacką. Gdy Słowacki w Kordianie charakteryzuje
wodzów powstania i wtrąca do tej charakterystyki słowa związane etymologicznie z ich
nazwiskami (chłopek, czart, skrzynia, kruk), posługuje się typową aluzją, ale nie jest to aluzja
literacka. […]
Przez aluzję literacką będziemy więc rozumieć aluzyjne nawiązanie do tekstu innego
dzieła literackiego, dzięki czemu dany utwór posługuje się w większym lub mniejszym stopniu
zawartością drugiego utworu jako sposobem wyrażania własnej treści. Aluzja literacka zatem
jest pewnym typem środka artystycznego, wyrastającego na podłożu związków zachodzących
między twórczością indywidualną i zastanym przez danego autora dotychczasowym
dorobkiem życia literackiego. Jeżeli ktoś daje swojemu dziełu tytuł Nie-Boska komedia, to
posługuje się treścią obcego utworu jako składnikiem własnego. Bez znajomości, jeśli nie całej
Boskiej komedii, to przynajmniej schematu jej fabuły i zawartości ideowej, intencja autorska
Krasińskiego pozostanie niezrozumiała. Oczywiście ktoś nieznający utworu Dantego
i niedopatrujący się związku między polskim dziełem i włoskim będzie sobie ową „nieboskość”
jakoś tam wyobrażać; jeśli zastanowi się nad tytułem, może będzie doszukiwać się komizmu
w działaniach głównych bohaterów albo sarkazmu w wyborze takiego tytułu, ale w obu
wypadkach pozostanie daleki od zrozumienia intencji autorskiej wyrażonej poprzez aluzję
literacką do poematu Dantego. Wynika stąd, że omawiany tu środek artystyczny jest obliczony
na wykształconego literacko odbiorcę, nie mówiąc o tym, że bywa stosowany niemal wyłącznie
przez autorów o wysokiej literackiej kulturze. Jest rzeczą wręcz nieprawdopodobną, żebyśmy
mogli się spotkać z aluzją w folklorze. Innymi słowy jest to środek wyrazu pojawiający się
w epokach o bardzo silnie rozwiniętym życiu literackim i świadczący o wielkiej roli, jaką
literatura odgrywa wtedy w umysłowości ówczesnych ludzi.
Dotychczasowa historia i teoria literatury roztapiały zjawisko aluzji literackiej w badaniu
tzw. wpływów i nie zwracały uwagi na jego odrębność. Było to następstwem interesowania się
przede wszystkim osobą autora i genezą dzieła. Wykrycie związku między dwoma tekstami
sprowadzano do pytania, w jakim stopniu wcześniejsze dzieło okazuje się źródłem
późniejszego. W wypadku takim, jak Nie-Boska komedia, wyrażałoby się to w stwierdzeniu,
że gdyby kiedyś nie zostało napisane dzieło Dantego, to Krasiński nie dałby swojemu
dramatowi takiego tytułu, jak dał. Jest to niewątpliwie słuszne, ale to nie wyjaśnia funkcji, jaką
50 Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego na poziomie rozszerzonym
od roku szkolnego 2022/2023
w tym dramacie pełni związanie ze sobą obu utworów poprzez tytuł. Konieczność stworzenia
pojęcia aluzji literackiej jest następstwem przesunięcia kierunku badań z genezy dzieła na jego
działanie jako wytworu artystycznego. Nie chodzi o stwierdzenie ani historycznego faktu,
że między dwoma tekstami istnieje związek genetyczny, ani psychologicznego faktu,
że wyobraźnia i pamięć autora dzieła późniejszego uległa sugestii myśli i obrazów zawartych
w utworze dawniej napisanym, lecz o zrozumienie sposobu, w jaki działa dany tekst poprzez
tak czy inaczej zaznaczone jego powiązanie z innym tekstem. […]
Jest rzeczą oczywistą, że wszystkie wypadki aluzji literackiej są wynikiem wpływu,
oddziaływania jednego tekstu na drugi, z czego nie wynika, że wszystkie wypadki wpływu
pełnią funkcję aluzji. Zjawisko wpływu ma o wiele szerszy zakres i obejmuje różne formy
zależności jednego tekstu od drugiego, poczynając od podświadomego ulegania cudzym
pomysłom aż do plagiatu, czyli świadomej kradzieży literackiej. Biorąc rzecz od strony
psychologii twórczości, aluzja literacka jest aktem najzupełniej świadomego wyzyskania
cudzego dzieła dla własnych celów, ale bez czyjejkolwiek krzywdy. Wprost przeciwnie! Aluzja
literacka jest rodzajem hołdu złożonego dawniejszemu dziełu, do którego nowe nawiązuje jako
do pewnej podniety twórczej. Posługując się w sposób jawny i otwarty cudzym dziełem, jako
pośrednikiem w wyrażaniu intencji własnej, autor, który sięga po aluzję literacką, podnosi
znaczenie i wartość cudzego dzieła w całokształcie literackiego życia, propaguje pośrednio
jego treść, zmusza czytelnika, aby zapoznał się z utworem, bez którego znajomości dane
dzieło nie może być w pełni zrozumiane.
Konrad Górski, Aluzja literacka. (Istota zjawiska i jego typologia), [w:]
Problemy teorii literatury, seria 1., wybór prac Henryk Markiewicz, Wrocław 1987.
Zadanie 1. (0-2)
Przeczytaj poniższy fragment Lalki Bolesława Prusa.
Gotował wraz z innymi piwo, które do dziś dnia pijemy, i sam w rezultacie oparł się aż gdzieś
koło Irkucka.
Bolesław Prus, Lalka, Wrocław 2019.