{"id":"informator-maturalny-wos-2026/zad/22","paper_id":"informator-maturalny-wos-2026","number":"22","points":7,"ptype":"open","subject":"wos","category":"informator-maturalny","year":2026,"month":null,"level":null,"text":"Zadanie 22. (0-7)\nTekst 1.\nCo się tyczy inteligencji, to logika kierująca zachowaniami jednostek o wysokim statusie\nspołecznym pozwala przypuszczać, że kategoria wyższych kierowników i specjalistów stała\nsię jednym z głównych ośrodków dziedziczenia pozycji. Zapewne drugim ośrodkiem stała\nsię, nieuchwytna w badaniach surveyowych, elita biznesu. W obu przypadkach wynikało to\nz potrzeby kumulowania bogactwa i wzrostu zamożności, które wyzwalają motywacje do\ntraktowania sukcesów dzieci jako sprawdzianu własnych osiągnięć życiowych i skłonności do\nperspektywicznego myślenia. Oczywiście[,] dziedziczenie nie eliminuje napływu do\ninteligencji robotników wykwalifikowanych i chłopów, stwierdzonego we wszystkich\ndotychczasowych badaniach nad ruchliwością społeczną […].\nH. Domański, Formowanie się „nowych” struktur społecznych,\nw: Fenomen „Solidarności” i zmiana ustroju: Polacy 1980-2011, red. W. Adamski, Warszawa 2014, s. 363, 366.\nTekst 2.\nMirosława Marody […], opisując schemat polskiej transformacji, pokazała, iż po roku 1989\nmieliśmy do czynienia z trzema pasmami adaptacji do nowych warunków. Wyodrębniła\nPolskę „sprywatyzowaną” - pracowników dynamicznych komercyjnych firm, posiadających\nna ogół dobre kwalifikacje, podejmujących ryzyko i dobrze zarabiających (rynek), następnie\nPolskę „państwową” - pracowników tak zwanej budżetówki, czyli sektora państwowych\nzakładów, urzędów, gorzej zarabiających, ale posiadających stałą pracę i stabilną sytuację\nsocjalną (etat) oraz Polskę „na zasiłku” (renta, zasiłek). […] Chciałbym jednak pokazać tu\ndrugi wyraźny wymiar istnienia tej [ostatniej] zbiorowości; obszar niewidocznych zwykle\ndziałań. Wielu z tych ludzi mimo wszystko pracowało, tyle że w „szarej strefie”, zdobywając\nzarobki i różne bezpośrednie dobra za pomocą nieformalnych, ukrytych („ulotnych”) prac,\nczęsto półlegalnych; prac eksploatujących materialne pozostałości socjalistycznej industrii\nczy też - […] nowe „nisze ekologiczne” […].\nTe nieformalne sposoby zarobkowania i pozyskiwania dóbr, […] to zatem wszelkie\npozyskiwanie złomu i rozbiórki starych budynków (infrastruktur): złomiarstwo, ceglarstwo,\nkopanie węgla w biedaszybach, zbieranie grzybów i jagód, ziół dziko rosnących, zdobywanie\ndrzewa i gałązek jodłowych, korzystanie z wysypisk przemysłowych (złom, metale kolorowe,\ntworzywa sztuczne, ubrania, chemia - wszystko, co może się przydać), kłusownictwo. […]\nTo, chciałoby się rzec, poza Polską „prywatną”, „państwową” i „na zasiłku”[,] kolejny, czwarty\nwymiar strategii radzenia sobie w nowej rzeczywistości - to strategie i aktywności\n„ekologiczne” czy też jeszcze inaczej - to Polska „łowiecko-zbieracka”.\nT. Rakowski, Łowcy, zbieracze, praktycy niemocy. Etnografia człowieka zdegradowanego, Gdańsk 2009, s. 56.\nPrzykładowe zadania z rozwiązaniami 61\nNapisz wystąpienie, w którym wyjaśnisz proces pionowej ruchliwości społecznej\nw społeczeństwie polskim przełomu XX i XXI wieku. W swojej wypowiedzi przedstaw:\nuwarunkowania społeczno-gospodarcze tego procesu, sposoby adaptacji klas\nspołecznych do zmiany społeczno-gospodarczej oraz zmiany w strukturze społecznej.\n62\nInformator o egzaminie maturalnym z wiedzy o społeczeństwie: w liceum ogólnokształcącym od roku\nszkolnego 2025/2026 oraz w technikum od roku szkolnego 2026/2027\nPrzykładowe zadania z rozwiązaniami 63\nWymagania ogólne\nI. W aspekcie stosunku do prawdy, stałego zmierzania do jej poznania i odróżniania od\nfałszu oraz ćwiczenia w rozpoznawaniu stopnia pewności i prawdopodobieństwa. Zdający:\n1) ma rzetelną wiedzę o kulturowych, politycznych i gospodarczych aspektach życia\nspołecznego, ze szczególnym odniesieniem do współczesności (przede wszystkim w\nodniesieniu do Polski, z uwzględnieniem aspektów międzynarodowych).\nII. W aspekcie stosunku do dobra, przyjęcia go jako głównego kryterium wartościowania\nmoralnego, odróżniania go od zła oraz ćwiczenia w ocenie intencji i skutków według\nsłuszności, pożytku i szkody. Zdający:\n2) ocenia zjawiska życia społecznego.\nIII. W aspekcie stosunku do życia, czyli osobistego zaangażowania, kształtowania zamierzeń\nwedług własnych pasji, zdolności oraz poczucia wspólnoty i służby. Zdający:\n3) buduje własne wypowiedzi na temat zagadnień życia społecznego, formułuje oceny\ni je uzasadnia […].\nWymagania szczegółowe\nV. Różnice społeczne. Zdający:\n1) podaje przykłady i wyjaśnia uwarunkowania pionowej i poziomej ruchliwości\nspołecznej;\n2) analizuje sposoby adaptacji klas społecznych do zmian społeczno-gospodarczych w\nRzeczypospolitej Polskiej; wskazuje na przyczyny degradacji i awansu społecznego\nprzedstawicieli klas społecznych;\n3) przedstawia strukturę warstwową współczesnego społeczeństwa polskiego;\n5) charakteryzuje wybrany problem życia społecznego w Rzeczypospolitej Polskiej;\nrozważa różne możliwości jego rozwiązania.\nXIII. Rzeczpospolita i problem wychodzenia z komunizmu. Zdający:\n6) charakteryzuje transformację gospodarczą w Polsce po 1989 r.;\n7) wyjaśnia pojęcia prywatyzacji, reprywatyzacji, powszechnego uwłaszczenia;\n8) charakteryzuje postkomunizm jako zjawisko polityczne i gospodarcze;\n9) wyjaśnia pojęcia uwłaszczenia nomenklatury i kapitalizmu politycznego; podaje\nprzykłady tych zjawisk w Polsce po 1989 r.\nZasady oceniania\n7 pkt - rozwiązanie ze zrealizowanymi w pełni trzema aspektami tematu oraz o właściwej\nformie, strukturze i logice wywodu.\n6 pkt - rozwiązanie ze zrealizowanymi dwoma aspektami tematu w pełni i z jednym -\nczęściowo oraz o właściwej formie, strukturze i logice wywodu ALBO rozwiązanie ze\nzrealizowanymi w pełni trzema aspektami tematu.\n5 pkt - rozwiązanie ze zrealizowanymi dwoma aspektami tematu w pełni i z jednym -\nczęściowo ALBO rozwiązanie ze zrealizowanym jednym aspektem w pełni\ni z dwoma - częściowo oraz o właściwej formie, strukturze i logice wywodu.\n4 pkt - rozwiązanie ze zrealizowanymi w pełni dwoma aspektami tematu ALBO rozwiązanie\nze zrealizowanymi częściowo trzema aspektami tematu oraz o właściwej strukturze\ni logice wywodu, ALBO rozwiązanie ze zrealizowanym jednym aspektem tematu\nw pełni i z dwoma - częściowo.\n3 pkt - rozwiązanie ze zrealizowanymi częściowo trzema aspektami tematu ALBO\nrozwiązanie ze zrealizowanym jednym aspektem tematu w pełni i z jednym -\nczęściowo.\n64\nInformator o egzaminie maturalnym z wiedzy o społeczeństwie: w liceum ogólnokształcącym od roku\nszkolnego 2025/2026 oraz w technikum od roku szkolnego 2026/2027\n2 pkt - rozwiązanie ze zrealizowanymi częściowo dwoma aspektami tematu ALBO\nrozwiązanie ze zrealizowanym w pełni jednym aspektem tematu.\n1 pkt - rozwiązanie ze zrealizowanym częściowo jednym aspektem tematu.\n0 pkt - rozwiązanie bez zrealizowanego aspektu tematu ALBO brak rozwiązania.\nAspekty tematu:\n1) Przedstawienie uwarunkowań społeczno-gospodarczych procesu pionowej ruchliwości\nspołecznej w społeczeństwie polskim przełomu XX i XXI wieku.\n2) Przedstawienie sposobów adaptacji klas społecznych społeczeństwa polskiego\nprzełomu XX i XXI wieku do zmiany społeczno-gospodarczej.\n3) Przedstawienie zmian w strukturze społecznej w społeczeństwie polskim przełomu XX\ni XXI wieku.\nPrzykładowa odpowiedź\nPrzeobrażenia systemowe, jakie nastąpiły w Polsce od końca lat 80. XX wieku, dotyczyły\nwiększości wymiarów życia społecznego. Istotnym aspektem zmiany była transformacja\ngospodarcza, która miała ważny wpływ na przemiany społeczne, w tym - na ruchliwość\npionową w społeczeństwie polskim. Struktura klasowa, funkcjonująca w Polsce Ludowej,\nznacząco się zmieniła.\nW wyniku transformacji gospodarczej od gospodarki centralnie planowanej do rynkowej\notworzyły się nowe możliwości. Wprowadzona swoboda działalności gospodarczej\ndoprowadziła do rozwoju sektora rodzimych prywatnych przedsiębiorstw - również poprzez\nproces uwłaszczenia nomenklatury i prywatyzacji majątku publicznego. Pojawił się także\nw znacznie większym stopniu kapitał zagraniczny. Jednak nowe realia oznaczały upadek\npaństwowych gospodarstw rolnych oraz licznych zakładów wielkoprzemysłowych, stąd\npojawiło się zjawisko znaczącego bezrobocia. Zmiana gospodarcza miała też związek z tzw.\nrestrukturyzacją gospodarki, co oznaczało zmiany struktury zatrudnienia - coraz mniej osób\nmogło znaleźć zatrudnienie w sektorze I (rolnictwo) oraz w sektorze II (przemysł), a coraz\nwięcej - w sektorze III (usługi).\nSposoby adaptacji klas społecznych do zmiany społeczno-gospodarczej były różne.\nCzęść wiązała się z awansem społecznym i z przejściem do tzw. Polski sprywatyzowanej. Ci\ndobrze zarabiający pracownicy firm komercyjnych, kierownicy, specjaliści i elita biznesu\nbywają nazywani wygranymi transformacji. Część społeczeństwa zachowała swe budżetowe\netaty, natomiast na ogół nie oznaczało to awansu - zarabiali oni gorzej niż ci pierwsi, ale\nmieli stałą i stabilną pracę. Pozostałych można określić na ogół przegranymi transformacji.\nJednak poza tzw. Polską na zasiłku, czyli bezrobotnymi czy ludźmi, którzy przeszli na\nwcześniejszą emeryturę lub uzyskali rentę, warto wskazać - za T. Rakowskim - na jeszcze\njedną strategię, strategię osób tworzących tzw. Polskę zbieracko-łowiecką. Mamy zatem\nosoby aktywne pozasystemowo, funkcjonujące dzięki nieformalnym sposobom\nzarobkowania. Część bezrobotnych pracowała też „na czarno” w ojczyźnie. Ważną strategią\nstała się też emigracja zarobkowa, a większe jej możliwości związane z członkostwem w UE\noznaczały znaczny spadek stopy bezrobocia.\nZmiany w strukturze społecznej już w części zostały wyżej podane. Pojawiły się\nnieobecne wcześniej w porównywalnym stopniu kategorie przedsiębiorców i bezrobotnych.\nTa pierwsza, podobnie jak inteligencja, stała się zróżnicowana społeczno-ekonomicznie.\nBezpośrednią konsekwencją transformacyjnej restrukturyzacji było także zmniejszenie się\nliczby robotników rolnych i przemysłowych oraz klasy chłopów. Warto jednak za\nH. Domańskim podkreślić, że oprócz - typowego dla inteligencji - dziedziczenia pozycji\nPrzykładowe zadania z rozwiązaniami 65\nspołecznej mieliśmy też do czynienia z przypadkami awansu społecznego do tej kategorii.\nDotyczy to osób z rodzin chłopskich i robotniczych, zdobywających upowszechniające się\nwykształcenie nie tylko średnie, lecz także i wyższe.\nWidać zatem, że struktura społeczna podlegała znacznym przeobrażeniom, a sposobów\nadaptacji było bardzo wiele, przy czym mogły one oznaczać pozostanie w tej samej klasie\nspołecznej albo ruchliwość pionową (awans lub degradację).","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Przeobrażenia systemowe, jakie nastąpiły w Polsce od końca lat 80. XX wieku, dotyczyły większości wymiarów życia społecznego. Istotnym aspektem zmiany była transformacja gospodarcza, która miała ogromny wpływ na przemiany społeczne, w tym na ruchliwość pionową w społeczeństwie polskim. Struktura klasowa funkcjonująca w Polsce Ludowej uległa wówczas znaczącej przebudowie.\n\nUwarunkowania społeczno-gospodarcze: w wyniku transformacji gospodarczej - przejścia od gospodarki centralnie planowanej do rynkowej - otworzyły się nowe możliwości. Wprowadzona swoboda działalności gospodarczej doprowadziła do rozwoju sektora prywatnych przedsiębiorstw, m.in. dzięki procesom prywatyzacji majątku publicznego oraz tzw. uwłaszczenia nomenklatury (kapitalizm polityczny). Do Polski napłynął też w większym stopniu kapitał zagraniczny. Jednocześnie nowe realia oznaczały upadek państwowych gospodarstw rolnych i licznych zakładów wielkoprzemysłowych, co spowodowało zjawisko masowego bezrobocia. Zmianie uległa też struktura zatrudnienia (tzw. restrukturyzacja gospodarki) - coraz mniej osób znajdowało pracę w rolnictwie (sektor I) i przemyśle (sektor II), a coraz więcej w usługach (sektor III).\n\nSposoby adaptacji klas społecznych: część społeczeństwa - pracownicy dynamicznych firm komercyjnych, wyżsi kierownicy, specjaliści oraz elita biznesu - odniosła sukces i awans społeczny, tworząc tzw. Polskę \"sprywatyzowaną\" (bywają nazywani wygranymi transformacji). Inna część zachowała zatrudnienie w sektorze budżetowym (Polska \"państwowa\") - zarabiała gorzej, ale miała stabilną pracę i sytuację socjalną. Pozostali - bezrobotni, osoby na wcześniejszych emeryturach lub rentach - stworzyli tzw. Polskę \"na zasiłku\" i bywają nazywani przegranymi transformacji. Jak wskazuje T. Rakowski, obok tych trzech kategorii istniała jeszcze czwarta strategia adaptacyjna - tzw. Polska \"łowiecko-zbieracka\": ludzie funkcjonujący dzięki nieformalnym, często półlegalnym sposobom zarobkowania (złomiarstwo, zbieractwo, praca \"na czarno\" w szarej strefie). Ważną strategią adaptacyjną stała się również emigracja zarobkowa, której skala wzrosła zwłaszcza po wejściu Polski do UE, co przyczyniło się do spadku stopy bezrobocia w kraju.\n\nZmiany w strukturze społecznej: pojawiły się nieobecne wcześniej w porównywalnej skali kategorie społeczne - przedsiębiorcy oraz bezrobotni. Kategoria przedsiębiorców, podobnie jak inteligencja, stała się wewnętrznie zróżnicowana pod względem ekonomicznym. Bezpośrednią konsekwencją restrukturyzacji gospodarki było zmniejszenie liczebności robotników rolnych i przemysłowych oraz klasy chłopskiej. Jak podkreśla H. Domański, obok typowego dla inteligencji dziedziczenia pozycji społecznej (kumulowanie kapitału i inwestowanie w wykształcenie dzieci przez wyższych kierowników, specjalistów i elitę biznesu) mieliśmy też do czynienia z przypadkami awansu społecznego do tej kategorii - dotyczyło to zwłaszcza osób z rodzin robotniczych i chłopskich, które zdobywały coraz powszechniejsze wykształcenie średnie i wyższe.\n\nStruktura społeczna Polski przełomu XX i XXI wieku podlegała zatem głębokim przeobrażeniom, a sposoby adaptacji poszczególnych grup do zmiany społeczno-gospodarczej były bardzo zróżnicowane - oznaczały zarówno pozostanie w tej samej klasie społecznej, jak i pionową ruchliwość społeczną, zarówno w formie awansu, jak i degradacji.","image":"img/informator-maturalny-wos-2026/zad-22.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":60,"source":"ai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"ai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Informator maturalny · 2026","subject_label":"WOS","category_label":"Informator maturalny","text_html":"

Zadanie 22. (0-7)
Tekst 1.
Co się tyczy inteligencji, to logika kierująca zachowaniami jednostek o wysokim statusie
społecznym pozwala przypuszczać, że kategoria wyższych kierowników i specjalistów stała
się jednym z głównych ośrodków dziedziczenia pozycji. Zapewne drugim ośrodkiem stała
się, nieuchwytna w badaniach surveyowych, elita biznesu. W obu przypadkach wynikało to
z potrzeby kumulowania bogactwa i wzrostu zamożności, które wyzwalają motywacje do
traktowania sukcesów dzieci jako sprawdzianu własnych osiągnięć życiowych i skłonności do
perspektywicznego myślenia. Oczywiście[,] dziedziczenie nie eliminuje napływu do
inteligencji robotników wykwalifikowanych i chłopów, stwierdzonego we wszystkich
dotychczasowych badaniach nad ruchliwością społeczną […].
H. Domański, Formowanie się „nowych” struktur społecznych,
w: Fenomen „Solidarności” i zmiana ustroju: Polacy 1980-2011, red. W. Adamski, Warszawa 2014, s. 363, 366.
Tekst 2.
Mirosława Marody […], opisując schemat polskiej transformacji, pokazała, iż po roku 1989
mieliśmy do czynienia z trzema pasmami adaptacji do nowych warunków. Wyodrębniła
Polskę „sprywatyzowaną” - pracowników dynamicznych komercyjnych firm, posiadających
na ogół dobre kwalifikacje, podejmujących ryzyko i dobrze zarabiających (rynek), następnie
Polskę „państwową” - pracowników tak zwanej budżetówki, czyli sektora państwowych
zakładów, urzędów, gorzej zarabiających, ale posiadających stałą pracę i stabilną sytuację
socjalną (etat) oraz Polskę „na zasiłku” (renta, zasiłek). […] Chciałbym jednak pokazać tu
drugi wyraźny wymiar istnienia tej [ostatniej] zbiorowości; obszar niewidocznych zwykle
działań. Wielu z tych ludzi mimo wszystko pracowało, tyle że w „szarej strefie”, zdobywając
zarobki i różne bezpośrednie dobra za pomocą nieformalnych, ukrytych („ulotnych”) prac,
często półlegalnych; prac eksploatujących materialne pozostałości socjalistycznej industrii
czy też - […] nowe „nisze ekologiczne” […].
Te nieformalne sposoby zarobkowania i pozyskiwania dóbr, […] to zatem wszelkie
pozyskiwanie złomu i rozbiórki starych budynków (infrastruktur): złomiarstwo, ceglarstwo,
kopanie węgla w biedaszybach, zbieranie grzybów i jagód, ziół dziko rosnących, zdobywanie
drzewa i gałązek jodłowych, korzystanie z wysypisk przemysłowych (złom, metale kolorowe,
tworzywa sztuczne, ubrania, chemia - wszystko, co może się przydać), kłusownictwo. […]
To, chciałoby się rzec, poza Polską „prywatną”, „państwową” i „na zasiłku”[,] kolejny, czwarty
wymiar strategii radzenia sobie w nowej rzeczywistości - to strategie i aktywności
„ekologiczne” czy też jeszcze inaczej - to Polska „łowiecko-zbieracka”.
T. Rakowski, Łowcy, zbieracze, praktycy niemocy. Etnografia człowieka zdegradowanego, Gdańsk 2009, s. 56.
Przykładowe zadania z rozwiązaniami 61
Napisz wystąpienie, w którym wyjaśnisz proces pionowej ruchliwości społecznej
w społeczeństwie polskim przełomu XX i XXI wieku. W swojej wypowiedzi przedstaw:
uwarunkowania społeczno-gospodarcze tego procesu, sposoby adaptacji klas
społecznych do zmiany społeczno-gospodarczej oraz zmiany w strukturze społecznej.
62
Informator o egzaminie maturalnym z wiedzy o społeczeństwie: w liceum ogólnokształcącym od roku
szkolnego 2025/2026 oraz w technikum od roku szkolnego 2026/2027
Przykładowe zadania z rozwiązaniami 63
Wymagania ogólne
I. W aspekcie stosunku do prawdy, stałego zmierzania do jej poznania i odróżniania od
fałszu oraz ćwiczenia w rozpoznawaniu stopnia pewności i prawdopodobieństwa. Zdający:

\n
  1. ma rzetelną wiedzę o kulturowych, politycznych i gospodarczych aspektach życia
\n

społecznego, ze szczególnym odniesieniem do współczesności (przede wszystkim w
odniesieniu do Polski, z uwzględnieniem aspektów międzynarodowych).
II. W aspekcie stosunku do dobra, przyjęcia go jako głównego kryterium wartościowania
moralnego, odróżniania go od zła oraz ćwiczenia w ocenie intencji i skutków według
słuszności, pożytku i szkody. Zdający:

\n
  1. ocenia zjawiska życia społecznego.
\n

III. W aspekcie stosunku do życia, czyli osobistego zaangażowania, kształtowania zamierzeń
według własnych pasji, zdolności oraz poczucia wspólnoty i służby. Zdający:

\n
  1. buduje własne wypowiedzi na temat zagadnień życia społecznego, formułuje oceny
\n

i je uzasadnia […].
Wymagania szczegółowe
V. Różnice społeczne. Zdający:

\n
  1. podaje przykłady i wyjaśnia uwarunkowania pionowej i poziomej ruchliwości
\n

społecznej;

\n
  1. analizuje sposoby adaptacji klas społecznych do zmian społeczno-gospodarczych w
\n

Rzeczypospolitej Polskiej; wskazuje na przyczyny degradacji i awansu społecznego
przedstawicieli klas społecznych;

\n
  1. przedstawia strukturę warstwową współczesnego społeczeństwa polskiego;
  2. charakteryzuje wybrany problem życia społecznego w Rzeczypospolitej Polskiej;
\n

rozważa różne możliwości jego rozwiązania.
XIII. Rzeczpospolita i problem wychodzenia z komunizmu. Zdający:

\n
  1. charakteryzuje transformację gospodarczą w Polsce po 1989 r.;
  2. wyjaśnia pojęcia prywatyzacji, reprywatyzacji, powszechnego uwłaszczenia;
  3. charakteryzuje postkomunizm jako zjawisko polityczne i gospodarcze;
  4. wyjaśnia pojęcia uwłaszczenia nomenklatury i kapitalizmu politycznego; podaje
\n

przykłady tych zjawisk w Polsce po 1989 r.
Zasady oceniania
7 pkt - rozwiązanie ze zrealizowanymi w pełni trzema aspektami tematu oraz o właściwej
formie, strukturze i logice wywodu.
6 pkt - rozwiązanie ze zrealizowanymi dwoma aspektami tematu w pełni i z jednym -
częściowo oraz o właściwej formie, strukturze i logice wywodu ALBO rozwiązanie ze
zrealizowanymi w pełni trzema aspektami tematu.
5 pkt - rozwiązanie ze zrealizowanymi dwoma aspektami tematu w pełni i z jednym -
częściowo ALBO rozwiązanie ze zrealizowanym jednym aspektem w pełni
i z dwoma - częściowo oraz o właściwej formie, strukturze i logice wywodu.
4 pkt - rozwiązanie ze zrealizowanymi w pełni dwoma aspektami tematu ALBO rozwiązanie
ze zrealizowanymi częściowo trzema aspektami tematu oraz o właściwej strukturze
i logice wywodu, ALBO rozwiązanie ze zrealizowanym jednym aspektem tematu
w pełni i z dwoma - częściowo.
3 pkt - rozwiązanie ze zrealizowanymi częściowo trzema aspektami tematu ALBO
rozwiązanie ze zrealizowanym jednym aspektem tematu w pełni i z jednym -
częściowo.
64
Informator o egzaminie maturalnym z wiedzy o społeczeństwie: w liceum ogólnokształcącym od roku
szkolnego 2025/2026 oraz w technikum od roku szkolnego 2026/2027
2 pkt - rozwiązanie ze zrealizowanymi częściowo dwoma aspektami tematu ALBO
rozwiązanie ze zrealizowanym w pełni jednym aspektem tematu.
1 pkt - rozwiązanie ze zrealizowanym częściowo jednym aspektem tematu.
0 pkt - rozwiązanie bez zrealizowanego aspektu tematu ALBO brak rozwiązania.
Aspekty tematu:

\n
  1. Przedstawienie uwarunkowań społeczno-gospodarczych procesu pionowej ruchliwości
\n

społecznej w społeczeństwie polskim przełomu XX i XXI wieku.

\n
  1. Przedstawienie sposobów adaptacji klas społecznych społeczeństwa polskiego
\n

przełomu XX i XXI wieku do zmiany społeczno-gospodarczej.

\n
  1. Przedstawienie zmian w strukturze społecznej w społeczeństwie polskim przełomu XX
\n

i XXI wieku.
Przykładowa odpowiedź
Przeobrażenia systemowe, jakie nastąpiły w Polsce od końca lat 80. XX wieku, dotyczyły
większości wymiarów życia społecznego. Istotnym aspektem zmiany była transformacja
gospodarcza, która miała ważny wpływ na przemiany społeczne, w tym - na ruchliwość
pionową w społeczeństwie polskim. Struktura klasowa, funkcjonująca w Polsce Ludowej,
znacząco się zmieniła.
W wyniku transformacji gospodarczej od gospodarki centralnie planowanej do rynkowej
otworzyły się nowe możliwości. Wprowadzona swoboda działalności gospodarczej
doprowadziła do rozwoju sektora rodzimych prywatnych przedsiębiorstw - również poprzez
proces uwłaszczenia nomenklatury i prywatyzacji majątku publicznego. Pojawił się także
w znacznie większym stopniu kapitał zagraniczny. Jednak nowe realia oznaczały upadek
państwowych gospodarstw rolnych oraz licznych zakładów wielkoprzemysłowych, stąd
pojawiło się zjawisko znaczącego bezrobocia. Zmiana gospodarcza miała też związek z tzw.
restrukturyzacją gospodarki, co oznaczało zmiany struktury zatrudnienia - coraz mniej osób
mogło znaleźć zatrudnienie w sektorze I (rolnictwo) oraz w sektorze II (przemysł), a coraz
więcej - w sektorze III (usługi).
Sposoby adaptacji klas społecznych do zmiany społeczno-gospodarczej były różne.
Część wiązała się z awansem społecznym i z przejściem do tzw. Polski sprywatyzowanej. Ci
dobrze zarabiający pracownicy firm komercyjnych, kierownicy, specjaliści i elita biznesu
bywają nazywani wygranymi transformacji. Część społeczeństwa zachowała swe budżetowe
etaty, natomiast na ogół nie oznaczało to awansu - zarabiali oni gorzej niż ci pierwsi, ale
mieli stałą i stabilną pracę. Pozostałych można określić na ogół przegranymi transformacji.
Jednak poza tzw. Polską na zasiłku, czyli bezrobotnymi czy ludźmi, którzy przeszli na
wcześniejszą emeryturę lub uzyskali rentę, warto wskazać - za T. Rakowskim - na jeszcze
jedną strategię, strategię osób tworzących tzw. Polskę zbieracko-łowiecką. Mamy zatem
osoby aktywne pozasystemowo, funkcjonujące dzięki nieformalnym sposobom
zarobkowania. Część bezrobotnych pracowała też „na czarno” w ojczyźnie. Ważną strategią
stała się też emigracja zarobkowa, a większe jej możliwości związane z członkostwem w UE
oznaczały znaczny spadek stopy bezrobocia.
Zmiany w strukturze społecznej już w części zostały wyżej podane. Pojawiły się
nieobecne wcześniej w porównywalnym stopniu kategorie przedsiębiorców i bezrobotnych.
Ta pierwsza, podobnie jak inteligencja, stała się zróżnicowana społeczno-ekonomicznie.
Bezpośrednią konsekwencją transformacyjnej restrukturyzacji było także zmniejszenie się
liczby robotników rolnych i przemysłowych oraz klasy chłopów. Warto jednak za
H. Domańskim podkreślić, że oprócz - typowego dla inteligencji - dziedziczenia pozycji
Przykładowe zadania z rozwiązaniami 65
społecznej mieliśmy też do czynienia z przypadkami awansu społecznego do tej kategorii.
Dotyczy to osób z rodzin chłopskich i robotniczych, zdobywających upowszechniające się
wykształcenie nie tylko średnie, lecz także i wyższe.
Widać zatem, że struktura społeczna podlegała znacznym przeobrażeniom, a sposobów
adaptacji było bardzo wiele, przy czym mogły one oznaczać pozostanie w tej samej klasie
społecznej albo ruchliwość pionową (awans lub degradację).

","solutions":[{"source":"ai","label":"AI","kind":"text","html":"

Przeobrażenia systemowe, jakie nastąpiły w Polsce od końca lat 80. XX wieku, dotyczyły większości wymiarów życia społecznego. Istotnym aspektem zmiany była transformacja gospodarcza, która miała ogromny wpływ na przemiany społeczne, w tym na ruchliwość pionową w społeczeństwie polskim. Struktura klasowa funkcjonująca w Polsce Ludowej uległa wówczas znaczącej przebudowie.

\n

Uwarunkowania społeczno-gospodarcze: w wyniku transformacji gospodarczej - przejścia od gospodarki centralnie planowanej do rynkowej - otworzyły się nowe możliwości. Wprowadzona swoboda działalności gospodarczej doprowadziła do rozwoju sektora prywatnych przedsiębiorstw, m.in. dzięki procesom prywatyzacji majątku publicznego oraz tzw. uwłaszczenia nomenklatury (kapitalizm polityczny). Do Polski napłynął też w większym stopniu kapitał zagraniczny. Jednocześnie nowe realia oznaczały upadek państwowych gospodarstw rolnych i licznych zakładów wielkoprzemysłowych, co spowodowało zjawisko masowego bezrobocia. Zmianie uległa też struktura zatrudnienia (tzw. restrukturyzacja gospodarki) - coraz mniej osób znajdowało pracę w rolnictwie (sektor I) i przemyśle (sektor II), a coraz więcej w usługach (sektor III).

\n

Sposoby adaptacji klas społecznych: część społeczeństwa - pracownicy dynamicznych firm komercyjnych, wyżsi kierownicy, specjaliści oraz elita biznesu - odniosła sukces i awans społeczny, tworząc tzw. Polskę "sprywatyzowaną" (bywają nazywani wygranymi transformacji). Inna część zachowała zatrudnienie w sektorze budżetowym (Polska "państwowa") - zarabiała gorzej, ale miała stabilną pracę i sytuację socjalną. Pozostali - bezrobotni, osoby na wcześniejszych emeryturach lub rentach - stworzyli tzw. Polskę "na zasiłku" i bywają nazywani przegranymi transformacji. Jak wskazuje T. Rakowski, obok tych trzech kategorii istniała jeszcze czwarta strategia adaptacyjna - tzw. Polska "łowiecko-zbieracka": ludzie funkcjonujący dzięki nieformalnym, często półlegalnym sposobom zarobkowania (złomiarstwo, zbieractwo, praca "na czarno" w szarej strefie). Ważną strategią adaptacyjną stała się również emigracja zarobkowa, której skala wzrosła zwłaszcza po wejściu Polski do UE, co przyczyniło się do spadku stopy bezrobocia w kraju.

\n

Zmiany w strukturze społecznej: pojawiły się nieobecne wcześniej w porównywalnej skali kategorie społeczne - przedsiębiorcy oraz bezrobotni. Kategoria przedsiębiorców, podobnie jak inteligencja, stała się wewnętrznie zróżnicowana pod względem ekonomicznym. Bezpośrednią konsekwencją restrukturyzacji gospodarki było zmniejszenie liczebności robotników rolnych i przemysłowych oraz klasy chłopskiej. Jak podkreśla H. Domański, obok typowego dla inteligencji dziedziczenia pozycji społecznej (kumulowanie kapitału i inwestowanie w wykształcenie dzieci przez wyższych kierowników, specjalistów i elitę biznesu) mieliśmy też do czynienia z przypadkami awansu społecznego do tej kategorii - dotyczyło to zwłaszcza osób z rodzin robotniczych i chłopskich, które zdobywały coraz powszechniejsze wykształcenie średnie i wyższe.

\n

Struktura społeczna Polski przełomu XX i XXI wieku podlegała zatem głębokim przeobrażeniom, a sposoby adaptacji poszczególnych grup do zmiany społeczno-gospodarczej były bardzo zróżnicowane - oznaczały zarówno pozostanie w tej samej klasie społecznej, jak i pionową ruchliwość społeczną, zarówno w formie awansu, jak i degradacji.

"}]}