TEMAT 1
Polemika z tradycją romantyczną we współczesnej literaturze polskiej. Zinterpretuj
załączone fragmenty Dziennika 1953-1956 Witolda Gombrowicza i Jeziora Bodeńskiego
Stanisława Dygata, zwracając uwagę na podobieństwa i różnice w stosunku pisarzy do
dziedzictwa romantyzmu.
Kiedyś zdarzyło mi się uczestniczyć w jednym z ( ) zebrań poświęconych wzajemnemu
polskiemu krzepieniu się i dodawaniu ducha gdzie, odśpiewawszy Rotę i odtańczywszy
krakowiaka, przystąpiono do wysłuchiwania mówcy, który wysławiał naród albowiem
„wydaliśmy Szopena”, albowiem „mamy Curie-Skłodowską” i Wawel, oraz Słowackiego,
Mickiewicza i, poza tym, byliśmy przedmurzem chrześcijaństwa a konstytucja Trzeciego
Maja była bardzo postępowa Tłumaczył on sobie i zebranym, że jesteśmy wielkim narodem,
co może nie wzbudzało już entuzjazmu słuchaczy (którym znany był ten rytuał - brali w tym
udział jak w nabożeństwie, od którego nie należy oczekiwać niespodzianek) niemniej jednak
było przyjmowane z rodzajem zadowolenia, że stało się zadość patriotycznej powinności. Ale
ja odczuwałem ten obrządek jak z piekła rodem, ta msza narodowa stawała mi się czymś
szatańsko szyderczym i złośliwie groteskowym. Gdyż oni, wywyższając Mickiewicza,
poniżali siebie - i takim wychwalaniem Szopena wykazywali to właśnie, że nie dorośli do
Szopena - a lubując się własną kulturą, obnażali swój prymitywizm.
Geniusze! Do cholery z tymi geniuszami! Miałem ochotę powiedzieć zebranym: - Cóż
mnie obchodzi Mickiewicz? Wy jesteście dla mnie ważniejsi od Mickiewicza. I ani ja, ani
nikt inny, nie będzie sądził narodu polskiego według Mickiewicza lub Szopena, ale wedle
tego co tu, na tej sali, się dzieje i co tu się mówi. Gdybyście nawet byli narodem tak ubogim
w wielkość, że największym artystą waszym byłby Tetmajer lub Konopnicka, lecz gdybyście
umieli mówić o nich ze swobodą ludzi duchowo wolnych, z umiarem i trzeźwością ludzi
dojrzałych, gdyby słowa wasze obejmowały horyzont nie zaścianka, lecz świata wówczas
nawet Tetmajer stałby się wam tytułem do chwały. Ale tak jak rzeczy się mają, Szopen
z Mickiewiczem służą wam tylko do uwypuklenia waszej małostkowości - gdyż wy
z naiwnością dzieci potrząsacie przed nosem znudzonej zagranicy tymi polonezami po to
jedynie, aby wzmocnić nadwątlone poczucie własnej wartości i dodać sobie znaczenia.
Jesteście jak biedak, który chwali się, że jego babka miała folwark i bywała w Paryżu.
Jesteście ubogimi krewnymi świata, którzy usiłują imponować sobie i innym.
Witold Gombrowicz, Dziennik 1953 - 1956
Próbny egzamin maturalny z języka polskiego
3
Arkusz egzaminacyjny III - poziom rozszerzony
Gubię wzrok w perspektywie korytarza, zamyślam się, jak gdybym nagle przeniósł się
tysiące kilometrów na wschód, i głosem cichym, miarowo wzmacnianym, zaczynam mówić.
Przedstawiam kraj pełen romantycznej fantazji, miłości i poświęcenia, wiary w piękno
i wolność, walki ze złem i szpetotą, kraj rozległych krajobrazów i rozległych przestrzeni
duszy. W tym wszystkim dyskretnie ukazuję siebie jako nieodrodnego syna swej ojczyzny,
jestem wzruszony i zachwycony swoją bohaterską i romantyczną sylwetką Polaka,
przekonany, że i Suzanne musi być zachwycona. Odczuwam pewne skrupuły, że takimi
sposobami posługuję się dla płochych zalotów, ale usprawiedliwiam się, że to bądź co bądź
propaganda, że cel uświęca środki, a gdy na zakończenie mówię: - Polskiej prawdy nie
zmoże ani pruska buta, ani żadne inne zło na świecie. Zawsze na wierzch wypłynie - to
przecież naprawdę mocno w to wierzę, może tyle, że prościej, nie w takich konopnickich
słowach. [ ]
Milcząco biorę Mickiewicza i bez wstępów zaczynam czytać po polsku pierwszy wiersz,
na jaki natrafiam, potem tłumaczę:
Tu me repousses?
Ai-je déjà perdu ton ceur?1
Odczuwam niemy zachwyt Suzanne, ale ja sam zachwycam się bodaj dużo więcej.
Zaczynam tłumaczyć szybko i niedbale, czym prędzej chcę już czytać następny wiersz:
Ledwiem ciebie zobaczył, jużem się zapłonił,
W nieznanym oku dawnej znajomości pytał
Skąd mi tak serce zaczyna nagle skakać do gardła?
Nigdy, więc nigdy z tobą rozstać się nie mogę!
Morzem płyniesz i lądem idziesz za mną w drogę
Przewracam szybko kartki, skaczę z wiersza na wiersz, ogarnia mnie gorączka. Wszystko
znane, swoje. Ten wiersz lubiła deklamować babka, tamten ojciec czytał raz głośno przy
stole, a ten znów ja sam deklamowałem na akademii szkolnej. Czemu tak dawno nie
zaglądałem do tych ksiąg? Teraz to wszystko, pokryte zasłoną przyzwyczajenia, odkrywa się
w nowych barwach, a niesie ze sobą stary zapach. [ ]
Przewracam kartki, biegam po książce jak po domu dzieciństwa, który znów odwiedzam
po latach
O matko Polko!
Czuję, jak przebiega przeze mnie lodowaty dreszcz. Tu się dzieje coś innego,
znaczniejszego. Zaczynam doznawać wzruszenia, którego nie mogę opanować ani pojąć
natury.
O matko Polko! Gdy u syna twego
W źrenicach błyszczy genijuszu świetność
1 Odpychasz mię? - czym twoje serce już postradał? - fragment sonetu Mickiewicza Pożegnanie.
4
Próbny egzamin maturalny z języka polskiego
Arkusz egzaminacyjny III - poziom rozszerzony
Odsuwam się trochę w kąt, schylam głowę i czytam po cichu:
Zwyciężonemu za pomnik grobowy
Zostaną suche drewna szubienicy.
Za całą sławę krótki płacz kobiecy
I długie, nocne rodaków rozmowy.
Jezus Maria! Matko Polko. Matko Polko. Matko Polko.
Co ja tu robię rozparty beztrosko nad Jeziorem Bodeńskim, rozweselając się błahymi
zalotami, podczas gdy tam
jak dawniej, jak nieraz
To samo duszne i cierpliwe milczenie, te same niewzruszone twarze za tymi samymi
kratami, wieczne cierpienie, wieczne wyczekiwanie i wieczna wiara [ ]
Kłaniam się i szybko oddalam.
O wiem, że ten efekt był bardzo udany. Bardzo udany, choć wcale nie zamierzony,
i wolałbym, żeby go nie było.
Stanisław Dygat, Jezioro Bodeńskie, 1946