Zadanie 7.
Przeczytaj poniższe fragmenty utworów literackich.
Tekst 1.
Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią
MORS DICIT1:
[…]
Ale gdy przyjdzie dzień sądny,
Gdzie się nie skryje żadny,
Uźrzą2 mądrzy tego świata,
Iż dobra boska odpłata;
Chowali tu żywot swoj ciasno3,
Alić jich sirca nad słońce jasno4;
Jidą5 w niebieskie radości,
A nie w piekielne żałości.
Fragment wiersza
Postać
mitologiczna
A.
Jest pracowity, silny i wytrwały,
Lwia skóra nagie barki mu pokrywa,
Lecz wobec pana swojego nieśmiały,
Łańcuchów swoich sam kuje ogniwa
Adam Asnyk
B.
Był taki młody nie rozumiał że skrzydła są tylko przenośnią
trochę wosku piór i pogarda dla praw grawitacji
nie mogą utrzymać ciała na wysokości wielu stóp
Zbigniew Herbert
6.
0-1
1 Mors dicit (łac.) - Śmierć mówi.
2 Uźrzą - ujrzą.
3 Chowali tu żywot swoj ciasno - prowadzili
tu (tj. na ziemi) surowy tryb życia.
4 Alić jich sirca nad słońce jasno - i oto ich
serca są jaśniejsze od słońca.
5 Jidą - idą.
MPOP-P1_100
Co nam pomogło odzienie6
Albo obłudne jimienie7,
Cośmy się w niem kochali,
A swe dusze za nie dali?
Przeminęło jak obłoki,
A my jidzim przez otwłoki8.
Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią, [w:] […] poezja polska świecka,
oprac. Stefan Vrtel-Wierczyński, Wrocław 1952.
Tekst 2.
Jan Andrzej Morsztyn
Wiosna
Spieszmy się, spieszmy, niż nas czas nadgoni
I śmierć, której się dobra myśl nie schroni:
Ta niedyskretka tejże pchnięciem nogi
Otwiera chaty i królewskie progi.
Żyj w skok1, bo-ć zamknął do niezmiernej wrota
Nadzieje2 krótki kres dany żywota3;
Zarwij4, co możesz, dobrych dni pod miarą5,
Wnet będziesz bajką, nieboszczykiem, marą6.
Jan Andrzej Morsztyn, Wiosna, [w:] tegoż, Utwory zebrane, Warszawa 1971.
Odpowiedź: 7.1: Postawa w Rozmowie Mistrza Polikarpa ze Śmiercią to niezwracanie uwagi na dobra doczesne, świadomość przemijania ziemskich wartości i przygotowanie się na sąd Boży. Morsztyn w Wiośnie zaleca carpe diem — korzystać z życia, póki czas, „żyć w skok", cieszyć się każdą chwilą, bo szybko nadejdzie śmierć. To przeciwstawne postawy: ascetyzm (Polikarp) vs hedonizm/witalizm (Morsztyn). Klucz CKE: „Postawa we fragmencie Rozmowy to niezwracanie uwagi na dobra doczesne, ponieważ i tak przeminą, natomiast Morsztyn w Wiośnie napisał, aby czerpać z życia pełnymi garściami, dopóki jest na to czas." 7.2: Epoka: średniowiecze. Postawa jest zgodna ze światopoglądem epoki, bo średniowiecze opierało się na teocentryzmie — człowiek żył dla Boga, nastawiony na życie wieczne. Popularne były ascetyzm (wyrzeczenie się dóbr doczesnych) oraz ars moriendi (sztuka dobrego umierania) i memento mori („pamiętaj o śmierci"). Postawa Śmierci w Rozmowie — wzgardzenie pięknymi szatami i ziemskim dobytkiem — wpisuje się w ten paradygmat. Klucz CKE — epoka: średniowiecze. Przykład uzasadnienia: „Postawa zalecana w utworze jest zgodna ze światopoglądem średniowiecza, ponieważ podstawą światopoglądu tej epoki było przekonanie, że człowiek powinien pamiętać o czekającej go śmierci."
\nMateriały źródłowe
\nStrona arkusza CKE z tym zadaniem
\nCzęść 7.1 — różnica postaw życiowych
\nRozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią — postawa ascetyczna
\nRozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią to dialog z XV wieku (najstarszy zachowany polski tekst dialogowo-dramatyczny, anonim). Śmierć przemawia do uczonego Mistrza Polikarpa, ostrzegając go przed dumą i przywiązaniem do świata.
\nW cytowanym fragmencie:
\n„Co nam pomogło odzienie / Albo obłudne jimienie, / Cośmy się w niem kochali, / A swe dusze za nie dali?"
\n→ Śmierć dyskredytuje ziemskie dobra (drogie ubrania, „obłudne" — zwodnicze majątki). „Cośmy się w niem kochali" = kochaliśmy te rzeczy, dali za nie dusze — pożałujemy w dzień sądny.
\nZalecana postawa: niezwracanie uwagi na dobra doczesne, asceza, gotowość na śmierć. Średniowieczne memento mori i contemptus mundi („wzgarda światem").
\nMorsztyn, Wiosna — postawa hedonistyczna (carpe diem)
\nJan Andrzej Morsztyn — czołowy poeta baroku polskiego (XVII w.). Wiosna jest klasycznym przykładem barokowej vanitas połączonej z carpe diem.
\n„Spieszmy się, spieszmy, niż nas czas nadgoni / I śmierć […]. Żyj w skok, bo-ć zamknął do niezmiernej wrota / Nadzieje krótki kres dany żywota."
\n→ Tak samo, jak Polikarp, Morsztyn przypomina o szybkim końcu — ale WNIOSKUJE odwrotnie: skoro życie krótkie, „zarwij, co możesz, dobrych dni" — bierz, póki możesz, ciesz się życiem.
\nZalecana postawa: carpe diem — chwytaj dzień. Korzystaj z chwili, póki jest czas.
\nRóżnica — tabela
\nAspekt | Polikarp (średniowiecze) | Morsztyn (barok)
Postawa wobec dóbr doczesnych | wzgarda | czerpać z nich
Stosunek do śmierci | przygotować się przez ascezę | spieszyć się, bo nadejdzie
Cel życia | zbawienie (dusza) | doczesne korzystanie
Model etyczny | ascetyzm | hedonizm / witalizm
Wzorcowa odpowiedź — 7.1
\nCzęść 7.2 — epoka i zgodność ze światopoglądem
\nEpoka — średniowiecze
\nRozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią — utwór anonimowy z XV wieku (przed 1500 r.), wpisuje się w średniowiecze. Klucz CKE wprost: nazwa epoki = średniowiecze.
\nCechy światopoglądu średniowiecza
\nCecha | Wyjaśnienie
Teocentryzm | Bóg w centrum, człowiek dla Boga
Ascetyzm | wyrzeczenie się dóbr doczesnych dla zbawienia (św. Aleksy)
Memento mori | „pamiętaj o śmierci" — śmierć jako oś życia ziemskiego
Ars moriendi | „sztuka dobrego umierania" — przygotowanie duszy
Vanitas | marność dóbr ziemskich (echo Koheleta)
Życie ziemskie jako vale of tears | „dolina łez" — przygotowanie do życia wiecznego
Zgodność postawy z epoką
\nPostawa w Rozmowie — wzgarda dla odzienia, „obłudnego" majątku, ostrzeżenie przed sądem Bożym — wpisuje się w memento mori i ascetyzm. Człowiek średniowieczny:
\nWzorcowa odpowiedź — 7.2
\nPunktacja CKE
\n7.1:
\n7.2:
\nTypowy błąd: Pułapka 7.1: powiedzieć „obie postawy zalecają myślenie o śmierci" — to za płytko, ROZMINIE SIĘ z punktem. Polikarp ascetycznie wzgardza ciałem, Morsztyn hedonistycznie zachęca do korzystania z życia. To przeciwieństwa. Pułapka 7.2: pomylić Rozmowę Mistrza Polikarpa z barokiem (Morsztyn). Polikarp jest jednym z najstarszych zachowanych polskich utworów świeckich — XV wiek, średniowiecze. CKE uwaga: nie zalicza dowodzenia opartego wyłącznie na odniesieniu do sztuki umierania.
"}]}