Zadanie 14. (0-1)
Przeczytaj poniższy fragment utworu literackiego.
Witold Gombrowicz
Ferdydurke
Co? Co? Chciałem krzyknąć, że nie jestem uczeń, że zaszła pomyłka, porwałem się do
ucieczki, ale coś mnie z tyłu chwyciło jak w kleszcze i przygwoździło na miejscu - dziecięca,
infantylna pupa mnie chwyciła. Z pupą nie mogłem się ruszyć, belfer zaś wciąż siedział
i siedząc, wyrażał tak doskonałą belferskość, że zamiast krzyczeć, wystawiłem dwa palce do
góry, jak to robią uczniowie w szkole, gdy chcą się odezwać. Pimko skrzywił się i rzekł:
I siedziałem w nierealnym nonsensie jak we śnie, zakneblowany, zbelfrzony
i zabelfrowany, siedziałem na dziecinnej pupci - on zaś siedział jak na Akropolu1 i zapisywał
coś w notesie. Wreszcie rzekł:
Witold Gombrowicz, Ferdydurke, [w:] tegoż, Pisma zebrane, t. 2, Kraków 2007.
1 Akropol - centralna część starożytnych Aten, położona na wzgórzu.
Na podstawie przytoczonego fragmentu Ferdydurke Witolda Gombrowicza wyjaśnij,
na czym polega koncepcja formy.
13.2.
0-1
14.
0-1
MPOP-P1_100
Zadanie 14. (0-1)
Zasady oceniania
1 pkt - poprawne wyjaśnienie.
0 pkt - odpowiedź niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Przykładowe odpowiedzi
Polega na tym, że w relacjach osoba dominująca narzuca innym sposób postrzegania
świata i postępowania.
Koncepcja formy wg Gombrowicza zakłada ograniczenie wolności człowieka, np.
narzucanie jednostce przez społeczeństwo określonej roli. We fragmencie dorosły
mężczyzna pod wpływem Pimki zachowuje się jak uczeń.
Odpowiedź: Forma według Gombrowicza = narzucony przez innych ludzi sposób bycia, rola społeczna lub maska, do której jednostka jest zmuszana — niezależnie od własnej woli. Jak działa forma we fragmencie: - Józio (dorosły) chce krzyknąć: "Nie jestem uczeń, zaszła pomyłka", próbuje uciec. - Ale "coś z tyłu chwyciło jak w kleszcze i przygwoździło" — dziecięca, infantylna pupa go chwyciła. - Wynik: Józio zachowuje się jak uczeń — wystawia dwa palce, mówi "Tak", siedzi w klasie. - Belfer Pimko zapisuje go, kontroluje — Józio jest "zakneblowany, zbelfrzony, zabelfrowany" (neologizmy Gombrowicza). Mechanizm formy: 1. Inny człowiek narzuca rolę (Pimko narzuca rolę ucznia). 2. Sytuacja, kontekst wymusza zachowanie (szkoła, klasa). 3. Jednostka zostaje uformowana — staje się tym, kim oczekują, że ma być. 4. Próby ucieczki są bezskuteczne — forma jest silniejsza niż wola. Klucz: forma to zniewolenie przez maskę. Człowiek nie jest "sobą" — jest tym, kim inni go formują. Słynne pojęcia z Ferdydurke: - Upupianie = sprowadzenie dorosłego do dziecka (jak Józio przez Pimkę). - Pupa = symbol infantylizacji. - Gęba = symbol społecznej maski narzuconej z zewnątrz. Pełna formuła: "Człowiek nigdy nie jest sobą, zawsze jest formą" (Gombrowicz).
\nMateriały źródłowe
\nStrona arkusza CKE z trescia zadania
\nKlucz pojęciowy — koncepcja formy u Gombrowicza
\nForma = kluczowe pojęcie filozofii Witolda Gombrowicza (Ferdydurke, 1937; Dziennik, Trans-Atlantyk):
\nAspekt | Wyjaśnienie
Definicja | Narzucona z zewnątrz rola, maska, schemat zachowania, do którego jednostka jest zmuszona.
Pochodzenie | Z relacji z innymi ludźmi, instytucjami, kontekstami społecznymi.
Działanie | Działa z zewnątrz, ale człowiek interioryzuje ją, staje się tym, kim go formują.
Skutki | Zniewolenie, infantylizacja, brak autentyczności, "zniewieścienie", "upupianie".
Słynne pojęcia z Ferdydurke
\nAnaliza fragmentu
\nPunkt wyjścia: Józio jest dorosłym — ma 30 lat, pisze książkę. Pimko (belfer) przychodzi i "redukuje" go do ucznia.
\nPróba ucieczki: Józio chce krzyknąć "Nie jestem uczniem!", chce uciec. Ale "coś go z tyłu chwyciło jak w kleszcze" — dziecięca, infantylna pupa.
\nForma zwycięża: zamiast krzyczeć, Józio wystawia dwa palce (jak uczeń) i mówi "Tak". Zachowuje się zgodnie z formą.
\nNeologizmy zniewolenia: Józio jest "zakneblowany" (bez głosu), "zbelfrzony" i "zabelfrowany" (oblepiony belfrowską formą). Forma działa przez słowo, przez gest, przez sytuację.
\nWniosek: jednostka nie może wyzwolić się z formy silą woli. Forma jest narzucana przez kontekst i innych ludzi — i wciąga jednostkę nawet wbrew jej intencji.
\nWzorcowa odpowiedź
\nPunktacja CKE
\nKlucz uniwersalny — pojęcia Gombrowicza
\nTypowy błąd: Pułapka — definicja formy jako "kształt artystyczny / formalna strona dzieła". W Ferdydurke forma to pojęcie filozoficzne Gombrowicza, NIE estetyczne. Pułapka — opis fragmentu bez wyjaśnienia mechanizmu. Trzeba abstrakcyjnej definicji formy + konkretu z tekstu. Pułapka — pomylenie z "konwencją literacką". Forma u Gombrowicza dotyczy człowieka (jak go formują inni), nie literatury.
"}]}