{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2016-05/zad/1","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2016-05","number":"1","points":30,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"**Vitruvius Pollio, De architectura, lib. VII, praefatio 1, 2, 4, ed. F. Krohn, Lipsiae MCMXII**\n\n**Objasnienia:**\n- Alexander, Alexandri\n- Alexandria, Alexandriae\n- Aristoteles, Aristotelis\n- Croesus, Croesi\n- Darius, Darii\n- Pergamum, Pergami\n- Plato, Platonis\n- Ptolemaeus, Ptolaemei - tu: Ptolemeusz I Soter\n- reges Attalici - krolowie z dynastii Attalidow\n- Socrates, Socratis\n- Troia, Troiae\n- zelus, zeli - gorliwosc, zapal, milosc\n\n[1] Maiores cum sapienter tum etiam utiliter instituerunt, per commentariorum relationes cogitata tradere posteris, ut ea non interirent, sed singulis aetatibus crescentia voluminibus edita gradatim pervenirent vetustatibus ad summam doctrinarum subtilitatem. Itaque non mediocres, sed infinitae sunt his agendae gratiae, quod non invidiose silentes praetermiserunt, sed omnium generum sensus conscriptionibus memoriae tradendos curaverunt.\n[2] Namque si non ita fecissent, non potuissemus scire, quae res in Troia fuissent gestae, [ ] quasque Socrates, Plato, Aristoteles [ ] aliique philosophi hominibus agendae vitae terminationes finissent, seu Croesus, Alexander, Darius ceterique reges, quas res aut quibus rationibus gessissent [ ].\n[4] Reges Attalici magnis philologiae dulcedinibus inducti cum egregiam bibliothecam Pergami ad communem delectationem instituissent, tunc item Ptolomaeus infinito zelo cupiditatisque incitatus studio non minoribus industriis ad eundem modum contenderat Alexandriae comparare.\n\nPrzetlumacz tekst na jezyk polski.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nPełne tłumaczenie trzech passusów z *De architectura* VII praef. 1, 2, 4 Witruwiusza:\n\n**[1]** Przodkowie zarówno mądrze, jak i pożytecznie postanowili przekazywać potomnym przemyślenia za pośrednictwem zapisów w komentarzach, aby nie tylko nie zginęły, ale aby wydane w księgach, rosnąc z upływem poszczególnych epok, stopniowo docierały przez wieki do najwyższej subtelności nauk. Dlatego też nie przeciętna, lecz nieskończona wdzięczność jest im należna - za to, że nie pominęli milczeniem w zazdrości, lecz zatroszczyli się o przekazanie pamięci piśmienniczej pojęć wszelkiego rodzaju.\n\n**[2]** Gdybyż bowiem tego nie uczynili, nie moglibyśmy się dowiedzieć, jakie zdarzenia rozegrały się w Troi, [ ] jakie granice życia dla ludzi wytyczyli Sokrates, Platon, Arystoteles [ ] i inni filozofowie, ani też jakich czynów i w jaki sposób dokonali Krezus, Aleksander, Dariusz i inni królowie [ ].\n\n**[4]** Gdy królowie z dynastii Attalidów, wiedzeni wielkim urokiem miłości do literatury, założyli w Pergamonie wspaniałą bibliotekę dla wspólnej rozkoszy (użytku), wtedy również Ptolemeusz, pobudzony nieskończoną zazdrością i żarem pragnienia, nie mniejszą gorliwością usiłował na tę samą miarę stworzyć w Aleksandrii.\n\n## Sposób 1 - analiza struktury zdań i przekład\n\n### Zdanie 1 - akapit [1] (max 7 pkt)\n\n> *Maiores cum sapienter tum etiam utiliter instituerunt, per commentariorum relationes cogitata tradere posteris, ut ea non interirent, sed singulis aetatibus crescentia voluminibus edita gradatim pervenirent vetustatibus ad summam doctrinarum subtilitatem.*\n\n**Analiza gramatyczna:**\n- *Maiores* - przodkowie (nom. pl. od *maior, maioris*, stopień wyższy jako rzeczownik)\n- *cum sapienter tum etiam utiliter* - „zarówno mądrze, jak i pożytecznie\" (korelacja cum tum)\n- *instituerunt* - postanowili, zapragnęli (perf. ind. act. 3 os. pl.)\n- *per commentariorum relationes cogitata tradere posteris* - wyrażenie przyimkowe + dopełnienie: *per relationes* = za pośrednictwem zapisów; *cogitata* = przemyślenia (n. pl. part. perf. pass.); *posteris* = potomnym (dat. pl.)\n- *ut ea non interirent* - zdanie okolicznikowe celu z coniunctivem imperfecti (*interirent* od *intereo*)\n- *singulis aetatibus* - ablativus temporis: „z upływem poszczególnych epok\"\n- *crescentia voluminibus edita* - part. praes. act. + part. perf. pass.: „wydane, rosnąc w księgach\"\n- *gradatim pervenirent vetustatibus* - „stopniowo docierały przez wieki\" (*vetustatibus* = dat./abl. pl. od *vetustas*)\n- *ad summam doctrinarum subtilitatem* - wyrażenie przyimkowe: „do najwyższej subtelności nauk\"\n\n### Zdanie 2 - akapit [1] cd. (max 6 pkt)\n\n> *Itaque non mediocres, sed infinitae sunt his agendae gratiae, quod non invidiose silentes praetermiserunt, sed omnium generum sensus conscriptionibus memoriae tradendos [esse] curaverunt.*\n\n**Analiza:**\n- *non mediocres, sed infinitae sunt his agendae gratiae* - **coniugatio periphrastica passiva**: *agendae* = gerundivum od *ago*; „wdzięczność jest im należna (powinna być oddana)\"\n- *quod non invidiose silentes praetermiserunt* - zdanie okolicznikowe przyczyny z indicativem: „za to, że nie pominęli milcząc w zazdrości\"\n- *omnium generum sensus tradendos [esse] curaverunt* - **ACI** (accusativus cum infinitivo): *curaverunt* rządzi ACI; *tradendos esse* = gerundivum w ACI; „zatroszczyli się o to, żeby pojęcia wszelkiego rodzaju zostały przekazane pamięci pism\"\n\n### Zdanie 3 - akapit [2] (max 8 pkt)\n\n> *Namque si non ita fecissent, non potuissemus scire, quae res in Troia fuissent gestae, [ ] quasque Socrates, Plato, Aristoteles [ ] aliique philosophi hominibus agendae vitae terminationes finissent, seu Croesus, Alexander, Darius ceterique reges, quas res aut quibus rationibus gessissent [ ].*\n\n**Analiza:**\n- *si non ita fecissent non potuissemus scire* - **periodus condicionalis** (condicio irrealis de praeterito): coniunctivus plusquamperfecti w obu członach\n- *quae res in Troia fuissent gestae* - zdanie dopełnieniowe (quaestio obliqua) w trybie coniunctivus plusquamperfecti: *fuissent gestae* = perf. passivi coniunctivi\n- *agendae vitae terminationes* - „granice/cele życia, które należy przeżyć\" - gerundivum *agendae* przy *vitae*\n- *seu Croesus, Alexander quas res aut quibus rationibus gessissent* - zdanie dopełnieniowe z ablativus modi (*quibus rationibus*)\n\n### Zdanie 4 - akapit [4] (max 8 pkt)\n\n> *Reges Attalici magnis philologiae dulcedinibus inducti cum egregiam bibliothecam Pergami ad communem delectationem instituissent, tunc item Ptolomaeus infinito zelo cupiditatisque incitatus studio non minoribus industriis ad eundem modum contenderat Alexandriae comparare.*\n\n**Analiza:**\n- *Reges Attalici magnis philologiae dulcedinibus inducti* - **participium perfecti passivi** *inducti* przy podmiocie *Reges Attalici*; *magnis dulcedinibus* = ablativus causae/instrumenti: „powodowani wielkimi rozkoszami miłości do literatury\"\n- *cum instituissent* - zdanie okolicznikowe czasu z coniunctivem plusquamperfecti: „gdy założyli\"\n- *Pergami* - **locativus** nazwy miasta (*Pergamum* jako miasto): „w Pergamonie\"\n- *tunc item Ptolomaeus incitatus studio* - **participium perfecti passivi** *incitatus*: „pobudzony\"\n- *infinito zelo cupiditatisque studio* - ablativus instrumenti / modi\n- *contenderat comparare* - verba conandi + infin.: „usiłował stworzyć\"\n- *Alexandriae* - **locativus** (*Alexandria*): „w Aleksandrii\"\n\n## Sposób 2 - kluczowe pułapki gramatyczne\n\n**Coniugatio periphrastica passiva** (*agendae gratiae sunt*): nie mylić z bierną stroną - to forma obowiązku/konieczności. Gerundivum (adj. verb.) + *esse* = „powinno być/trzeba\"\n\n**ACI z *curare*** (*tradendos esse curaverunt*): *curare* + ACI oznacza troskę o dokonanie czegoś. Forma *tradendos* to acc. pl. m. gerundivi - zgadza się z *sensus*.\n\n**Condicio irrealis de praeterito**: *si fecissent / potuissemus* - oba człony w coniunctivie plusquamperfecti aktywnym.\n\n**Locativus nazw miast** - *Pergami*, *Alexandriae*: forma miejscownikowa bez przyimka (II deklinacja *-i*, I deklinacja *-ae*).\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 1, max 30 pkt):\n>\n> **Zdanie 1 (max 7 pkt):**\n> - *Maiores cum sapienter tum etiam utiliter instituerunt* - zdanie główne; oddanie korelacji *cum tum* (0-1)\n> - *per commentariorum relationes cogitata tradere posteris* - wyrażenie przyimkowe; dativus commodi (0-1)\n> - *ut ea non interirent* - zdanie okolicznikowe celu (0-1)\n> - *sed singulis aetatibus crescentia voluminibus edita gradatim pervenirent vetustatibus* - ablativus temporis; zdanie okolik. celu - participia (0-1-2-3)\n> - *ad summam doctrinarum subtilitatem* - wyrażenie przyimkowe (0-1)\n>\n> **Zdanie 2 (max 6 pkt):**\n> - *non mediocres, sed infinitae sunt his agendae gratiae* - coniugatio periphrastica passiva (0-1-2)\n> - *quod non invidiose silentes praetermiserunt* - zdanie okolik. przyczyny (0-1)\n> - *omnium generum sensus conscriptionibus memoriae tradendos [esse] curaverunt* - ACI; conj. periphrastica passiva (0-1-2-3)\n>\n> **Zdanie 3 (max 8 pkt):**\n> - *Namque si non ita fecissent* - zdanie warunkowe (0-1)\n> - *non potuissemus scire* - zdanie warunkowe (0-1)\n> - *quae res in Troia fuissent gestae* - zdanie dopełnieniowe (0-1)\n> - *quasque Socrates, Plato, Aristoteles aliique philosophi hominibus agendae vitae terminationes finissent* - zdanie dopełnieniowe; gerundium (0-1-2-3)\n> - *seu Croesus, Alexander, Darius ceterique reges, quas res aut quibus rationibus gessissent* - zdanie dopełnieniowe; ablativus modi (0-1-2)\n>\n> **Zdanie 4 (max 8 pkt):**\n> - *Reges Attalici magnis philologiae dulcedinibus inducti* - participium perfecti passivi (0-1)\n> - *cum egregiam bibliothecam Pergami ad communem delectationem instituissent* - zdanie okolik. czasu; składnia nazw miast (0-1-2)\n> - *tunc item Ptolomaeus infinito zelo cupiditatisque incitatus studio* - participium perfecti passivi (0-1-2)\n> - *non minoribus industriis ad eundem modum contenderat Alexandriae comparare* - zdanie główne; ablativus modi; składnia nazw miast (0-1-2-3)\n>\n> **Zdanie 5 - poprawność językowa i stylistyczna (max 1 pkt)**\n\n## Reference gramatyczny\n\n> **Reference - Coniugatio periphrastica passiva:**\n> Forma: gerundivum (VN w funkcji przymiotnika) + *esse* (w odpowiedniej formie)\n> Znaczenie: obowiązek, konieczność, powinność\n> Przykład: *agendae gratiae sunt* = wdzięczność powinna być oddana / należy być wdzięcznym\n> Podmiot logiczny w ablativie (ablativus auctoris): *his agendae gratiae sunt* = im powinna być oddana wdzięczność\n\n> **Reference - Condicio irrealis de praeterito:**\n> Forma: *si* + coniunctivus plusquamperfecti // coniunctivus plusquamperfecti\n> Znaczenie: warunek niemożliwy w przeszłości\n> Przykład: *si fecissent, scire potuissemus* = gdyby (wtedy) uczynili, moglibyśmy wiedzieć\n\n> **Reference - Locativus:**\n> Nazwy miast I dekl.: *Alexandriae* (= w Aleksandrii)\n> Nazwy miast II dekl.: *Pergami* (= w Pergamonie), *Romae* (= w Rzymie)\n> Zasada: bez przyimka *in* - sama końcówka locativu wyraża miejsce\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> Uwaga: *cogitata* to participium perfecti passivi n. pl. od *cogito* - znaczy „przemyślenia, rzeczy przemyślane\", NIE „myśli chwilowe\". Mylenie z gerundium *cogitando* jest częstym błędem.\n\n> Uwaga: *zelus, zeli* (podane w objaśnieniach) = „zazdrość, gorliwość, zapał\" - w kontekście Ptolemeusza to rywalizacja (zazdrość o sławę Pergamonu), nie negatywna zawiść. Oddanie tego niuansu wpływa na ocenę stylistyczną.\n\n> Uwaga: *non minoribus industriis* - „nie mniejszą gorliwością/skrzętnością\" - to ablativus modi/instrumenti przy *contenderat*. Tłumaczenie „bez mniejszych środków\" (ablativus separativus) jest akceptowane, ale mniej precyzyjne.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura","text_html":"

Vitruvius Pollio, De architectura, lib. VII, praefatio 1, 2, 4, ed. F. Krohn, Lipsiae MCMXII

\n

Objasnienia:

\n\n

[1] Maiores cum sapienter tum etiam utiliter instituerunt, per commentariorum relationes cogitata tradere posteris, ut ea non interirent, sed singulis aetatibus crescentia voluminibus edita gradatim pervenirent vetustatibus ad summam doctrinarum subtilitatem. Itaque non mediocres, sed infinitae sunt his agendae gratiae, quod non invidiose silentes praetermiserunt, sed omnium generum sensus conscriptionibus memoriae tradendos curaverunt.
[2] Namque si non ita fecissent, non potuissemus scire, quae res in Troia fuissent gestae, [ ] quasque Socrates, Plato, Aristoteles [ ] aliique philosophi hominibus agendae vitae terminationes finissent, seu Croesus, Alexander, Darius ceterique reges, quas res aut quibus rationibus gessissent [ ].
[4] Reges Attalici magnis philologiae dulcedinibus inducti cum egregiam bibliothecam Pergami ad communem delectationem instituissent, tunc item Ptolomaeus infinito zelo cupiditatisque incitatus studio non minoribus industriis ad eundem modum contenderat Alexandriae comparare.

\n

Przetlumacz tekst na jezyk polski.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Pełne tłumaczenie trzech passusów z De architectura VII praef. 1, 2, 4 Witruwiusza:

\n

[1] Przodkowie zarówno mądrze, jak i pożytecznie postanowili przekazywać potomnym przemyślenia za pośrednictwem zapisów w komentarzach, aby nie tylko nie zginęły, ale aby wydane w księgach, rosnąc z upływem poszczególnych epok, stopniowo docierały przez wieki do najwyższej subtelności nauk. Dlatego też nie przeciętna, lecz nieskończona wdzięczność jest im należna - za to, że nie pominęli milczeniem w zazdrości, lecz zatroszczyli się o przekazanie pamięci piśmienniczej pojęć wszelkiego rodzaju.

\n

[2] Gdybyż bowiem tego nie uczynili, nie moglibyśmy się dowiedzieć, jakie zdarzenia rozegrały się w Troi, [ ] jakie granice życia dla ludzi wytyczyli Sokrates, Platon, Arystoteles [ ] i inni filozofowie, ani też jakich czynów i w jaki sposób dokonali Krezus, Aleksander, Dariusz i inni królowie [ ].

\n

[4] Gdy królowie z dynastii Attalidów, wiedzeni wielkim urokiem miłości do literatury, założyli w Pergamonie wspaniałą bibliotekę dla wspólnej rozkoszy (użytku), wtedy również Ptolemeusz, pobudzony nieskończoną zazdrością i żarem pragnienia, nie mniejszą gorliwością usiłował na tę samą miarę stworzyć w Aleksandrii.

\n

Sposób 1 - analiza struktury zdań i przekład

\n
Zdanie 1 - akapit [1] (max 7 pkt)
\n
Maiores cum sapienter tum etiam utiliter instituerunt, per commentariorum relationes cogitata tradere posteris, ut ea non interirent, sed singulis aetatibus crescentia voluminibus edita gradatim pervenirent vetustatibus ad summam doctrinarum subtilitatem.
\n

Analiza gramatyczna:

\n\n
Zdanie 2 - akapit [1] cd. (max 6 pkt)
\n
Itaque non mediocres, sed infinitae sunt his agendae gratiae, quod non invidiose silentes praetermiserunt, sed omnium generum sensus conscriptionibus memoriae tradendos [esse] curaverunt.
\n

Analiza:

\n\n
Zdanie 3 - akapit [2] (max 8 pkt)
\n
Namque si non ita fecissent, non potuissemus scire, quae res in Troia fuissent gestae, [ ] quasque Socrates, Plato, Aristoteles [ ] aliique philosophi hominibus agendae vitae terminationes finissent, seu Croesus, Alexander, Darius ceterique reges, quas res aut quibus rationibus gessissent [ ].
\n

Analiza:

\n\n
Zdanie 4 - akapit [4] (max 8 pkt)
\n
Reges Attalici magnis philologiae dulcedinibus inducti cum egregiam bibliothecam Pergami ad communem delectationem instituissent, tunc item Ptolomaeus infinito zelo cupiditatisque incitatus studio non minoribus industriis ad eundem modum contenderat Alexandriae comparare.
\n

Analiza:

\n\n

Sposób 2 - kluczowe pułapki gramatyczne

\n

Coniugatio periphrastica passiva (agendae gratiae sunt): nie mylić z bierną stroną - to forma obowiązku/konieczności. Gerundivum (adj. verb.) + esse = „powinno być/trzeba"

\n

ACI z curare (tradendos esse curaverunt): curare + ACI oznacza troskę o dokonanie czegoś. Forma tradendos to acc. pl. m. gerundivi - zgadza się z sensus.

\n

Condicio irrealis de praeterito: si fecissent / potuissemus - oba człony w coniunctivie plusquamperfecti aktywnym.

\n

Locativus nazw miast - Pergami, Alexandriae: forma miejscownikowa bez przyimka (II deklinacja -i, I deklinacja -ae).

\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 1, max 30 pkt):

Zdanie 1 (max 7 pkt):
- Maiores cum sapienter tum etiam utiliter instituerunt - zdanie główne; oddanie korelacji cum tum (0-1)
- per commentariorum relationes cogitata tradere posteris - wyrażenie przyimkowe; dativus commodi (0-1)
- ut ea non interirent - zdanie okolicznikowe celu (0-1)
- sed singulis aetatibus crescentia voluminibus edita gradatim pervenirent vetustatibus - ablativus temporis; zdanie okolik. celu - participia (0-1-2-3)
- ad summam doctrinarum subtilitatem - wyrażenie przyimkowe (0-1)

Zdanie 2 (max 6 pkt):
- non mediocres, sed infinitae sunt his agendae gratiae - coniugatio periphrastica passiva (0-1-2)
- quod non invidiose silentes praetermiserunt - zdanie okolik. przyczyny (0-1)
- omnium generum sensus conscriptionibus memoriae tradendos [esse] curaverunt - ACI; conj. periphrastica passiva (0-1-2-3)

Zdanie 3 (max 8 pkt):
- Namque si non ita fecissent - zdanie warunkowe (0-1)
- non potuissemus scire - zdanie warunkowe (0-1)
- quae res in Troia fuissent gestae - zdanie dopełnieniowe (0-1)
- quasque Socrates, Plato, Aristoteles aliique philosophi hominibus agendae vitae terminationes finissent - zdanie dopełnieniowe; gerundium (0-1-2-3)
- seu Croesus, Alexander, Darius ceterique reges, quas res aut quibus rationibus gessissent - zdanie dopełnieniowe; ablativus modi (0-1-2)

Zdanie 4 (max 8 pkt):
- Reges Attalici magnis philologiae dulcedinibus inducti - participium perfecti passivi (0-1)
- cum egregiam bibliothecam Pergami ad communem delectationem instituissent - zdanie okolik. czasu; składnia nazw miast (0-1-2)
- tunc item Ptolomaeus infinito zelo cupiditatisque incitatus studio - participium perfecti passivi (0-1-2)
- non minoribus industriis ad eundem modum contenderat Alexandriae comparare - zdanie główne; ablativus modi; składnia nazw miast (0-1-2-3)

Zdanie 5 - poprawność językowa i stylistyczna (max 1 pkt)
\n

Reference gramatyczny

\n
Reference - Coniugatio periphrastica passiva:
Forma: gerundivum (VN w funkcji przymiotnika) + esse (w odpowiedniej formie)
Znaczenie: obowiązek, konieczność, powinność
Przykład: agendae gratiae sunt = wdzięczność powinna być oddana / należy być wdzięcznym
Podmiot logiczny w ablativie (ablativus auctoris): his agendae gratiae sunt = im powinna być oddana wdzięczność
\n
Reference - Condicio irrealis de praeterito:
Forma: si + coniunctivus plusquamperfecti // coniunctivus plusquamperfecti
Znaczenie: warunek niemożliwy w przeszłości
Przykład: si fecissent, scire potuissemus = gdyby (wtedy) uczynili, moglibyśmy wiedzieć
\n
Reference - Locativus:
Nazwy miast I dekl.: Alexandriae (= w Aleksandrii)
Nazwy miast II dekl.: Pergami (= w Pergamonie), Romae (= w Rzymie)
Zasada: bez przyimka in - sama końcówka locativu wyraża miejsce
\n

Typowe pułapki i uwagi

\n
Uwaga: cogitata to participium perfecti passivi n. pl. od cogito - znaczy „przemyślenia, rzeczy przemyślane", NIE „myśli chwilowe". Mylenie z gerundium cogitando jest częstym błędem.
\n
Uwaga: zelus, zeli (podane w objaśnieniach) = „zazdrość, gorliwość, zapał" - w kontekście Ptolemeusza to rywalizacja (zazdrość o sławę Pergamonu), nie negatywna zawiść. Oddanie tego niuansu wpływa na ocenę stylistyczną.
\n
Uwaga: non minoribus industriis - „nie mniejszą gorliwością/skrzętnością" - to ablativus modi/instrumenti przy contenderat. Tłumaczenie „bez mniejszych środków" (ablativus separativus) jest akceptowane, ale mniej precyzyjne.
"}]}