{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2017-05/zad/1","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2017-05","number":"1","points":30,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"**Marcus Tullius Cicero**, *De officiis*, III, 99-100\n\n**Objasnienia:**\n- Marcus Atilius Regulus - senator, wodz rzymski w wojnie z Kartagina\n- Hamilcar,-aris - wodz kartaginski, ojciec Hannibala\n- Poeni,-orum - Punijczycy, Kartaginczycy\n- Carthago,-inis\n- Species - tu: pozor\n- Quam diu esse senatorem; illos enim senectute - wystepujaca tu skladnia *accusativus cum infinitivo* zalezna od domyslnego czasownika typu *powiedziec*\n\nM. Atilius Regulus, cum consul [ ] in Africa ex insidiis captus esset [ ] imperatore [ ] Hamilcare, iuratus missus est ad senatum, ut, nisi redditi essent Poenis captivi nobiles quidam, rediret ipse Carthaginem. Is cum Romam venisset, utilitatis speciem videbat, sed eam, ut res declarat, falsam iudicavit; quae erat talis: manere in patria, esse domi [ ] cum uxore, cum liberis. [ ]. Itaque quid fecit? In senatum venit, mandata exposuit, sententiam ne diceret, recusavit; quamdiu iure iurando hostium teneretur, non esse senatorem. Atque [ ] etiam [ ] reddi captivos negavit esse utile; illos enim adulescentes esse et bonos duces, se iam confectum senectute. Cuius cum valuisset auctoritas, captivi retenti sunt, ipse Carthaginem rediit.\n\nPrzetlumacz tekst na jezyk polski.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nPełne tłumaczenie tekstu Cycerona *De officiis* III, 99-100 (zob. poniżej).\n\n## Sposób 1 - tłumaczenie zdanie po zdaniu\n\n**Zdanie 1 (max 8 pkt):**\n\n> M. Atilius Regulus, cum consul [ ] in Africa ex insidiis captus esset [ ] imperatore [ ] Hamilcare, iuratus missus est ad senatum, ut, nisi redditi essent Poenis captivi nobiles quidam, rediret ipse Carthaginem.\n\n**Tłumaczenie:** Marek Atilius Regulus, gdy jako konsul w Afryce został pojmany w zasadzce, gdy naczelnym wodzem był Hamilkar, zostając pod przysięgą wysłany do senatu, [z warunkiem] że sam powróci do Kartaginy, jeśli jacyś szlachetnie urodzeni jeńcy nie zostaną zwróceni Kartagińczykom.\n\n**Analiza gramatyczna:**\n- *cum captus esset* - zdanie czasowe z coniunctivem plusquamperfecti passivi (cum historicum)\n- *imperatore Hamilcare* - ablativus absolutus (\"gdy Hamilkar był wodzem\")\n- *iuratus* - participium perfecti passivi od *iurare*, w funkcji przysłówkowej (\"złożywszy przysięgę\")\n- *missus est* - indicativus perfecti passivi od *mittere* (zdanie główne)\n- *ut rediret* - zdanie celowe z coniunctivem imperfecti\n- *nisi redditi essent* - zdanie warunkowe z coniunctivem plusquamperfecti passivi\n- *Carthaginem* - accusativus kierunkowy (składnia nazw miast, bez przyimka)\n\n**Zdanie 2 (max 6 pkt):**\n\n> Is cum Romam venisset, utilitatis speciem videbat, sed eam, ut res declarat, falsam iudicavit; quae erat talis: manere in patria, esse domi [ ] cum uxore, cum liberis.\n\n**Tłumaczenie:** Gdy on przybył do Rzymu, dostrzegał pozór korzyści, lecz uznał go, jak rzecz pokazuje, za fałszywy; a był on taki [pozór korzyści]: pozostać w ojczyźnie, przebywać w domu z żoną, z dziećmi.\n\n**Analiza gramatyczna:**\n- *cum venisset* - zdanie czasowe z coniunctivem plusquamperfecti (cum temporale)\n- *Romam* - accusativus kierunkowy (składnia nazw miast)\n- *falsam iudicavit* - accusativus duplex (\"uznał za fałszywy\"): *eam* (acc. podmiotu) + *falsam* (acc. orzecznika)\n- *quae* - nawiązanie względne (= *ea*)\n- *domi* - locativus (dom = forma locatiwu od *domus*)\n- *manere, esse* - infinitivy w funkcji podmiotu (quae erat talis)\n\n**Zdanie 3 (max 6 pkt):**\n\n> Itaque quid fecit? In senatum venit, mandata exposuit, sententiam ne diceret, recusavit; quamdiu iure iurando hostium teneretur, non esse se senatorem.\n\n**Tłumaczenie:** Cóż więc uczynił? Przybył do senatu, przedstawił polecenia, sprzeciwił się, żeby nie wypowiadać opinii; [powiedział, że] dopóki jest związany przysięgą wrogów, [on] nie jest senatorem.\n\n**Analiza gramatyczna:**\n- *quid fecit* - pytanie niezależne bezpośrednie (indicativus)\n- *sententiam ne diceret, recusavit* - zdanie dopełnieniowe celowe z negacją *ne* + coniunctivem imperfecti\n- *quamdiu teneretur* - zdanie czasowe z coniunctivem imperfecti passivi\n- *non esse se senatorem* - ACI (accusativus cum infinitivo) zależny od domyślnego *dixit*: *se* (acc.) + *esse* (inf.) + *senatorem* (acc.)\n\n**Zdanie 4 (max 5 pkt):**\n\n> Atque [ ] etiam [ ] reddi captivos negavit esse utile; illos enim adulescentes esse et bonos duces, se iam confectum senectute.\n\n**Tłumaczenie:** A zaprzeczył ponadto, że oddanie jeńców jest rzeczą korzystną; [powiedział bowiem, że] są oni bowiem młodymi ludźmi i dobrymi wodzami, a on sam już zmęczony starością.\n\n**Analiza gramatyczna:**\n- *reddi captivos negavit esse utile* - ACI z passivum: *reddi* (inf. praes. passivi od *reddere*) + *captivos* (acc. podmiotu) + *esse utile* (predykat)\n- *negavit* - czasownik negacji → ACI\n- *illos adulescentes esse* - ACI (bez podanego czasownika nadrzędnego, zależne od domyślnego *dixit*)\n- *se confectum [esse]* - ACI ze zaimkiem osobowym *se* + participium perfecti passivi od *conficere*\n- *senectute* - ablativus causae / instrumenti\n\n**Zdanie 5 (max 4 pkt):**\n\n> Cuius cum valuisset auctoritas, captivi retenti sunt, ipse Carthaginem rediit.\n\n**Tłumaczenie:** Gdy jego powaga miała decydujące znaczenie, jeńcy zostali zatrzymani, a on sam powrócił do Kartaginy.\n\n**Analiza gramatyczna:**\n- *cuius* - nawiązanie względne w genetivie (= *eius*, podmiot dzierżawczy)\n- *cum valuisset* - zdanie czasowe/przyczynowe z coniunctivem plusquamperfecti activi\n- *retenti sunt* - indicativus perfecti passivi (zdanie główne)\n- *Carthaginem* - accusativus kierunkowy (składnia nazw miast)\n\n**Punkt 6 - poprawność językowa i stylistyczna (max 1 pkt):**\nPrzyznanego za całościowo poprawny przekład całego tekstu.\n\n## Sposób 2 - wzorcowe tłumaczenie kompletne\n\nMarek Atilius Regulus, gdy jako konsul w Afryce został pojmany w zasadzce, gdy naczelnym wodzem był Hamilkar, złożywszy przysięgę, został wysłany do senatu, [z warunkiem] że sam powróci do Kartaginy, jeśli jacyś szlachetnie urodzeni jeńcy nie zostaną zwróceni Kartagińczykom. Gdy on przybył do Rzymu, dostrzegał pozór korzyści, lecz uznał go, jak rzecz pokazuje, za fałszywy; a był on taki [pozór]: pozostać w ojczyźnie, przebywać w domu z żoną, z dziećmi. Cóż więc uczynił? Przybył do senatu, przedstawił polecenia, sprzeciwił się, żeby nie wypowiadać opinii; [powiedział, że] dopóki jest związany przysięgą wrogów, nie jest senatorem. I zaprzeczył, że nawet oddanie jeńców jest rzeczą korzystną; [powiedział, że] są oni bowiem młodymi ludźmi i dobrymi wodzami, a on sam już zmęczony starością. Gdy jego powaga miała decydujące znaczenie, jeńcy zostali zatrzymani, a on sam powrócił do Kartaginy.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> Klucz CKE - zadanie 1 (0-30 pkt):\n> - Zdanie 1: zdanie czasowe + wyrażenie przyimkowe (0-1-2), ablativus absolutus (0-1), zdanie główne + participium perfecti passivi (0-1-2), zdanie warunkowe (0-1), zdanie dopełnieniowe + składnia nazw miast (0-1-2) = max 8 pkt\n> - Zdanie 2: zdanie czasowe + składnia nazw miast (0-1-2), zdanie główne + accusativus duplex (0-1-2), nawiązanie względne + domus (0-1-2) = max 6 pkt\n> - Zdanie 3: pytanie niezależne (0-1), zdanie główne (0-1), zdanie dopełnieniowe (0-1-2), zdanie czasowe + passivum (0-1), ACI (0-1) = max 6 pkt\n> - Zdanie 4: ACI z passivum (0-1-2), ACI (0-1), ACI z zaimkiem osobowym (0-1-2) = max 5 pkt\n> - Zdanie 5: zdanie przyczynowe/czasowe (0-1-2), zdanie główne + passivum (0-1), składnia nazw miast (0-1) = max 4 pkt\n> - Poprawność językowa i stylistyczna (0-1) = max 1 pkt\n\n## Reference gramatyczny\n\n> **Ablativus absolutus:** Dwa wyrazy w ablativie (rzeczownik + participium lub dwa rzeczowniki) bez gramatycznego związku z zdaniem głównym. Tłumaczenie: \"gdy X był \", \"skoro X \". Przykład: *imperatore Hamilcare* = \"gdy Hamilkar był wodzem\".\n\n> **Accusativus cum infinitivo (ACI):** Podmiot w accusativie + infinitivus. Zależny od czasowników mówienia, myślenia, sądzenia (*dico, puto, nego, iudico*). Przykład: *se senatorem non esse* = \"[że] on nie jest senatorem\".\n\n> **Cum historicum:** Cum + coniunctivus plusquamperfecti lub imperfecti w zdaniach narracyjnych historycznych = \"gdy\", \"skoro\". Różni się od *cum temporale* (indicativus).\n\n> **Składnia nazw miast:** Kierunek (dokąd?) = accusativus bez przyimka: *Romam, Carthaginem*. Miejsce pobytu = locativus: *Romae, domi*. Oddalanie (skąd?) = ablativus bez przyimka.\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> **Uwaga:** Najczęstszy błąd to tłumaczenie ACI jako zdania przydawkowego zamiast dopełnieniowego. *Non esse se senatorem* to NIE \"senator, który nie jest\", tylko \"[że] on nie jest senatorem\" (zdanie dopełnieniowe zależne od domyśl. *dixit*).\n\n> **Uwaga:** *Domi* to locativus od *domus* (nieregularny - rodzaj żeński IV deklinacji ma locativus *domi*, a nie *domui*). Mylenie z *domum* (acc. kierunkowy) daje błąd przy tłumaczeniu.\n\n> **Uwaga:** *Iuratus* = participium perfecti passivi od *iurare* w funkcji przysłówkowej (\"złożywszy przysięgę\"), NIE przymiotnik \"przysięgły\". Błąd uczniów: pisanie *iuratus* jako cecha osoby zamiast okolicznika sposobu/czasu.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura","text_html":"

Marcus Tullius Cicero, De officiis, III, 99-100

\n

Objasnienia:

\n\n

M. Atilius Regulus, cum consul [ ] in Africa ex insidiis captus esset [ ] imperatore [ ] Hamilcare, iuratus missus est ad senatum, ut, nisi redditi essent Poenis captivi nobiles quidam, rediret ipse Carthaginem. Is cum Romam venisset, utilitatis speciem videbat, sed eam, ut res declarat, falsam iudicavit; quae erat talis: manere in patria, esse domi [ ] cum uxore, cum liberis. [ ]. Itaque quid fecit? In senatum venit, mandata exposuit, sententiam ne diceret, recusavit; quamdiu iure iurando hostium teneretur, non esse senatorem. Atque [ ] etiam [ ] reddi captivos negavit esse utile; illos enim adulescentes esse et bonos duces, se iam confectum senectute. Cuius cum valuisset auctoritas, captivi retenti sunt, ipse Carthaginem rediit.

\n

Przetlumacz tekst na jezyk polski.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Pełne tłumaczenie tekstu Cycerona De officiis III, 99-100 (zob. poniżej).

\n

Sposób 1 - tłumaczenie zdanie po zdaniu

\n

Zdanie 1 (max 8 pkt):

\n
M. Atilius Regulus, cum consul [ ] in Africa ex insidiis captus esset [ ] imperatore [ ] Hamilcare, iuratus missus est ad senatum, ut, nisi redditi essent Poenis captivi nobiles quidam, rediret ipse Carthaginem.
\n

Tłumaczenie: Marek Atilius Regulus, gdy jako konsul w Afryce został pojmany w zasadzce, gdy naczelnym wodzem był Hamilkar, zostając pod przysięgą wysłany do senatu, [z warunkiem] że sam powróci do Kartaginy, jeśli jacyś szlachetnie urodzeni jeńcy nie zostaną zwróceni Kartagińczykom.

\n

Analiza gramatyczna:

\n\n

Zdanie 2 (max 6 pkt):

\n
Is cum Romam venisset, utilitatis speciem videbat, sed eam, ut res declarat, falsam iudicavit; quae erat talis: manere in patria, esse domi [ ] cum uxore, cum liberis.
\n

Tłumaczenie: Gdy on przybył do Rzymu, dostrzegał pozór korzyści, lecz uznał go, jak rzecz pokazuje, za fałszywy; a był on taki [pozór korzyści]: pozostać w ojczyźnie, przebywać w domu z żoną, z dziećmi.

\n

Analiza gramatyczna:

\n\n

Zdanie 3 (max 6 pkt):

\n
Itaque quid fecit? In senatum venit, mandata exposuit, sententiam ne diceret, recusavit; quamdiu iure iurando hostium teneretur, non esse se senatorem.
\n

Tłumaczenie: Cóż więc uczynił? Przybył do senatu, przedstawił polecenia, sprzeciwił się, żeby nie wypowiadać opinii; [powiedział, że] dopóki jest związany przysięgą wrogów, [on] nie jest senatorem.

\n

Analiza gramatyczna:

\n\n

Zdanie 4 (max 5 pkt):

\n
Atque [ ] etiam [ ] reddi captivos negavit esse utile; illos enim adulescentes esse et bonos duces, se iam confectum senectute.
\n

Tłumaczenie: A zaprzeczył ponadto, że oddanie jeńców jest rzeczą korzystną; [powiedział bowiem, że] są oni bowiem młodymi ludźmi i dobrymi wodzami, a on sam już zmęczony starością.

\n

Analiza gramatyczna:

\n\n

Zdanie 5 (max 4 pkt):

\n
Cuius cum valuisset auctoritas, captivi retenti sunt, ipse Carthaginem rediit.
\n

Tłumaczenie: Gdy jego powaga miała decydujące znaczenie, jeńcy zostali zatrzymani, a on sam powrócił do Kartaginy.

\n

Analiza gramatyczna:

\n\n

Punkt 6 - poprawność językowa i stylistyczna (max 1 pkt):
Przyznanego za całościowo poprawny przekład całego tekstu.

\n

Sposób 2 - wzorcowe tłumaczenie kompletne

\n

Marek Atilius Regulus, gdy jako konsul w Afryce został pojmany w zasadzce, gdy naczelnym wodzem był Hamilkar, złożywszy przysięgę, został wysłany do senatu, [z warunkiem] że sam powróci do Kartaginy, jeśli jacyś szlachetnie urodzeni jeńcy nie zostaną zwróceni Kartagińczykom. Gdy on przybył do Rzymu, dostrzegał pozór korzyści, lecz uznał go, jak rzecz pokazuje, za fałszywy; a był on taki [pozór]: pozostać w ojczyźnie, przebywać w domu z żoną, z dziećmi. Cóż więc uczynił? Przybył do senatu, przedstawił polecenia, sprzeciwił się, żeby nie wypowiadać opinii; [powiedział, że] dopóki jest związany przysięgą wrogów, nie jest senatorem. I zaprzeczył, że nawet oddanie jeńców jest rzeczą korzystną; [powiedział, że] są oni bowiem młodymi ludźmi i dobrymi wodzami, a on sam już zmęczony starością. Gdy jego powaga miała decydujące znaczenie, jeńcy zostali zatrzymani, a on sam powrócił do Kartaginy.

\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
Klucz CKE - zadanie 1 (0-30 pkt):
- Zdanie 1: zdanie czasowe + wyrażenie przyimkowe (0-1-2), ablativus absolutus (0-1), zdanie główne + participium perfecti passivi (0-1-2), zdanie warunkowe (0-1), zdanie dopełnieniowe + składnia nazw miast (0-1-2) = max 8 pkt
- Zdanie 2: zdanie czasowe + składnia nazw miast (0-1-2), zdanie główne + accusativus duplex (0-1-2), nawiązanie względne + domus (0-1-2) = max 6 pkt
- Zdanie 3: pytanie niezależne (0-1), zdanie główne (0-1), zdanie dopełnieniowe (0-1-2), zdanie czasowe + passivum (0-1), ACI (0-1) = max 6 pkt
- Zdanie 4: ACI z passivum (0-1-2), ACI (0-1), ACI z zaimkiem osobowym (0-1-2) = max 5 pkt
- Zdanie 5: zdanie przyczynowe/czasowe (0-1-2), zdanie główne + passivum (0-1), składnia nazw miast (0-1) = max 4 pkt
- Poprawność językowa i stylistyczna (0-1) = max 1 pkt
\n

Reference gramatyczny

\n
Ablativus absolutus: Dwa wyrazy w ablativie (rzeczownik + participium lub dwa rzeczowniki) bez gramatycznego związku z zdaniem głównym. Tłumaczenie: "gdy X był ", "skoro X ". Przykład: imperatore Hamilcare = "gdy Hamilkar był wodzem".
\n
Accusativus cum infinitivo (ACI): Podmiot w accusativie + infinitivus. Zależny od czasowników mówienia, myślenia, sądzenia (dico, puto, nego, iudico). Przykład: se senatorem non esse = "[że] on nie jest senatorem".
\n
Cum historicum: Cum + coniunctivus plusquamperfecti lub imperfecti w zdaniach narracyjnych historycznych = "gdy", "skoro". Różni się od cum temporale (indicativus).
\n
Składnia nazw miast: Kierunek (dokąd?) = accusativus bez przyimka: Romam, Carthaginem. Miejsce pobytu = locativus: Romae, domi. Oddalanie (skąd?) = ablativus bez przyimka.
\n

Typowe pułapki i uwagi

\n
Uwaga: Najczęstszy błąd to tłumaczenie ACI jako zdania przydawkowego zamiast dopełnieniowego. Non esse se senatorem to NIE "senator, który nie jest", tylko "[że] on nie jest senatorem" (zdanie dopełnieniowe zależne od domyśl. dixit).
\n
Uwaga: Domi to locativus od domus (nieregularny - rodzaj żeński IV deklinacji ma locativus domi, a nie domui). Mylenie z domum (acc. kierunkowy) daje błąd przy tłumaczeniu.
\n
Uwaga: Iuratus = participium perfecti passivi od iurare w funkcji przysłówkowej ("złożywszy przysięgę"), NIE przymiotnik "przysięgły". Błąd uczniów: pisanie iuratus jako cecha osoby zamiast okolicznika sposobu/czasu.
"}]}