Na podstawie zamieszczonych tekstow kultury i wlasnej wiedzy przedstaw, jak starozytni Grecy i Rzymianie rozumieli pojecie fatum (losu, przeznaczenia).
\nZrodlo 1. Alfred Agache, Mojry
[Obraz okragly: trzy kobiety stoja w mrocznym wnetrzu - to Mojry, greckie boginie losu - jedna trzyma wrzeciono z nicia, druga miara, trzecia patrzy w gore; obok ksiazka na stole.]
www2.culture.gouv.fr
Zrodlo 2. Wellejusz Paterkulus, Historia rzymska [fragment]
Doswiadczenie wykazalo, jak godna pochwaly byla rada Hircjusza i Pansy, ktorzy zawsze ostrzegali Cezara, by pierwszenstwo w panstwie (principatus) osiagniete orezem, orezem utrzymywal. W odpowiedzi podkreslal, ze woli umrzec niz zyc w trwodze. Liczac na wzajemnosc ludzka za okazana ze swej strony laskawosc, dal sie zaskoczyc przez niewdziecznikow. Bogowie niesmiertelni stawiali mu wprawdzie przed oczami wciaz nowe wrozby i zapowiedzi grozacej katastrofy. Na prozno jednak wieszczkowie przestrzegali, aby jak najbardziej mial sie na bacznosci pietnastego marca, na prozno zona Kalpurnia przerazona nocnym widzeniem blagala, by tego dnia pozostal w domu; nawet otrzymanych tabliczek z wiadomoscia o spisku nie przeczytal od razu. Zaiste nieodwracalna jest sila przeznaczenia; komu postanowi odmienic los, temu rozum placze.
Wellejusz Paterkulus, Historia rzymska, przel. E. Zwolski, Wroclaw 2006, s. 115.
Zrodlo 3. Wergiliusz, Eneida [fragment]
Meza opiewam i jego orezne czyny, co pierwszy
Z Troi, losem miotany tulaczym, do brzegow Italii
Przybyl, do Lacjum. A z bogow wyroku i msciwej Junony
Gniewem scigany, srodze sie blakal po ladach i morzach.
Srodze tez znosil sie w bojach, nim grod zalozyl Lawinium,
Bogow trojanskich wprowadzil do Lacjum, skad szczep sie latynski
Wywiodl, praojce z Alby i Rzymu mury wynioslo.
Wergiliusz, Eneida, przel. I. Wieniewski, Krakow 1978, s. 23-24.
Zrodlo 4. Pierscien Polikratesa
Z imieniem Polikratesa jest zwiazana, przekazana przez Herodota, moralizujaca anegdota o tzw. pierscieniu Polikratesa: zaprzyjazniony z Polikratesem krol egipski Amazis, widzac, jak szczesliwie ukladaja sie losy Polikratesa, radzil mu pozbyc sie dobrowolnie jakiegos skarbu, by w ten sposob uchronic sie przed zawiscia bogow. Polikrates wrzucil wtedy do morza cenny pierscien, po kilku dniach jednak pierscien odnaleziono we wnetrznosciach zlowionej ryby. Krol egipski, widzac w tym znak nieprzychylnosci bogow, zerwal przyjazn z Polikratesem.
Slownik kultury antycznej, red. R. Kulesza, Warszawa 2012, s. 400.
Na podstawie zamieszczonych tekstow kultury i wlasnej wiedzy przedstaw, jak starozytni Grecy i Rzymianie rozumieli pojecie fatum (losu, przeznaczenia).
","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"Wypracowanie na 15 punktów - wzorcowa odpowiedź:
\nPatrz Sposób 1 (pełne wypracowanie wzorcowe) i Sposób 3 (analiza źródeł).
\nPojęcie fatum w rozumieniu starożytnych Greków i Rzymian
\nW starożytnym świecie greckim i rzymskim przeznaczenie (gr. moira, heimarmene; łac. fatum) stanowiło fundament rozumienia ludzkiego losu. Pojęcie to zakładało, że życie każdego człowieka - a nawet bogów - jest z góry wyznaczone przez siły wyższe, niepodlegające ludzkiej woli.
\nW wierzeniach greckich personifikacją przeznaczenia były trzy Mojry - boginie losu, przedstawione na obrazie Alfreda Agache'a (Źródło 1). Kloto prządła nić życia, Lachesis odmierzała jej długość, a Atropos nieuchronnie ją przecinała. Sam Zeus mógł jedynie znać wyroki przeznaczenia, ale nie mógł ich zmienić. Podobną funkcję pełniły w Rzymie Parki (Parcae). Imię fatum pochodzi od łacińskiego fatum = "to, co zostało powiedziane" (od for, fari = mówić) - przeznaczenie to wyrok wypowiedziany przez bogów.
\nKluczową rolę odgrywało przekonanie o nieuchronności losu nawet wobec ostrzeżeń i prób jego unikania. Wellejusz Paterkulus w Historii rzymskiej (Źródło 2) opisuje śmierć Juliusza Cezara podczas Idów Marcowych (44 p.n.e.): mimo wróżb, ostrzeżeń haruspicjów, snu żony Kalpurnii i pisemnego doniesienia o spisku, Cezar nie uchronił się przed zamachem. Historyk konstatuje: "nieodwracalna jest siła przeznaczenia; komu postanowi odmienić los, temu rozum płata figle". Przeznaczenie przyćmiewa ludzki rozum (ratio), czyniąc człowieka bezwolnym wobec wyroku bogów.
\nRównież w poezji epickiej fatum pełni centralną rolę. Wergiliusz w Eneidzie (Źródło 3) przedstawia Eneasza jako "losem miotanego tułacza" (fato profugus) - człowieka, który musi wypełnić dziejową misję założenia Rzymu, choć przez całe życie spotykają go przeciwności. Gniew Junony, burze, pobyt u Dydony - wszystko to jedynie opóźnia przeznaczony mu kres. Fatum jest tu siłą dziejową: Rzym musi powstać, bo tak wyrokują bogowie.
\nZ kolei anegdota o pierścieniu Polikratesa (Źródło 4) ilustruje grecką koncepcję phthonos theon (zawiść bogów) - nadmierne szczęście ściąga na siebie zemstę losu. Żaden pierścień wrzucony do morza nie uwolni od przeznaczenia: los zawsze okaże swoją nieuchronność. Podobnie w mitach tebańskich - Edyp usiłował uciec przed przepowiednią wyroczni delfickiej i właśnie przez tę ucieczkę ją wypełnił.
\nPodsumowując: starożytni pojmowali fatum jako nieodwołalny wyrok boży, niepodlegający ludzkiej woli. Przeznaczenie było nieuchronne, a próby jego unikania prowadziły jedynie do jego spełnienia. Przekonanie to znajdowało wyraz w religiach, mitologii, historii i filozofii - zwłaszcza stoickiej (amor fati - miłość losu).
\nŹródło 1 - Mojry (obraz Agache'a):
Personifikacja przeznaczenia. Trzy boginie: Kloto (wrzeciono = przędzie nić życia), Lachesis (odmierza długość), Atropos (tnie nić = śmierć). Ilustruje nieodwracalność losu. Odpowiednik rzymski: Parki (Parcae).
Źródło 2 - Wellejusz Paterkulus o Cezarze:
Przykład historyczny - mimo ostrzeżeń (haruspicja, sen Kalpurnii, pisemna informacja o spisku) Cezar nie uniknął śmierci. Wniosek: fatum jest silniejsze od rozumu i ostrożności. Kluczowy cytat: "nieodwracalna jest siła przeznaczenia".
Źródło 3 - Wergiliusz, Eneida:
Eneasz = fato profugus (wygnany przez los). Misja założenia Rzymu jest częścią boskiego planu (fatum = wyrok Jowisza). Gniew Junony jedynie opóźnia, nie zmienia przeznaczenia.
Źródło 4 - Pierścień Polikratesa:
Zbyt wielkie szczęście = zawiść bogów (phthonos theon). Pierścień wrócił w rybie - losu nie można okpić ofiarą. Przeznaczenie nieuchronne nawet dla szczęśliwców.
Kontekst dodatkowy (własna wiedza):
\nKlucz CKE (zad. 12, max 15 pkt):\n
I. Znajomość kultury antycznej (0-6 pkt):
- 5-6 pkt: Wszechstronne omówienie (Mojry/Parki, fatum, mit Edypa, filozofia stoicka, wyrocznie), brak błędów merytorycznych
- 3-4 pkt: Poprawny opis, dobra znajomość, drobne usterki
- 1-2 pkt: Pobieżna wiedza, nieliczne błędy
- 0 pkt: Brak odwołań do kultury antycznej
II. Trafność przykładów i analiza (0-6 pkt):
- 5-6 pkt: Pełna analiza wszystkich 4 źródeł (obraz, Paterkulus, Eneida, Polikrates), własne stanowisko
- 3-4 pkt: Analiza większości źródeł, nieliczne błędy interpretacji
- 1-2 pkt: Pobieżna analiza
- 0 pkt: Brak właściwej analizy
III. Terminologia antyczna (0-2 pkt):
- 2 pkt: Poprawne użycie terminów: fatum, moira, Mojry/Parki, phthonos theon, fato profugus, amor fati, haruspicja, wyrocznia
- 1 pkt: Rzadkie, ale poprawne zastosowanie
- 0 pkt: Brak lub błędne użycie terminologii
IV. Język i styl (0-1 pkt):
- 1 pkt: Komunikatywny, poprawna składnia i ortografia
- 0 pkt: Niekomunikatywny, liczne błędy
Co zapamiętać? Kluczowe pojęcia: fatum (łac.) = moira/heimarmene (gr.); Mojry = Kloto, Lachesis, Atropos; phthonos theon = zawiść bogów; przykłady: Edyp, Eneasz, Cezar, Polikrates; filozofia stoicka = amor fati.
"}]}