{"id":"wos-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/1","paper_id":"wos-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"1","points":1,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1. (0-1)\nZaznacz nazwę zjawiska społecznego przedstawionego w tekście.\nZjawisko to stanowi swoiste uzupełnienie socjalizacji. Mówiąc skrótowo - jeśli nie udało się\nkogoś przekonać do postępowania kulturowo akceptowanego, to można go przynajmniej\nzmusić. Jednak nie każdy czyn sprzeczny z jakąś istotną powinnością kulturową wywołuje\nreakcję społeczną. Między dewiacją w sensie normatywnym a dewiacją w sensie\nfunkcjonalnym rozciąga się pewien margines tolerancji społecznej, w którym instytucje tego\nzjawiska społecznego nie podejmują działania.\nNa podstawie: P. Sztompka, Socjologia. Analiza społeczeństwa, Kraków 2002, s. 409.\nA. anomia społeczna\nB. kontrola społeczna\nC. dewiacja społeczna\nD. akceptacja społeczna","answer":"B","answer_text":"Zadanie 1. (0-1)\nWymagania\nogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nII. Rozpoznawanie\ni rozwiązywanie\nproblemów.\n1. Życie zbiorowe i jego reguły. Zdający:\n2) podaje przykłady norm i instytucji społecznych; charakteryzuje ich\nfunkcje w życiu społecznym.\n2. Socjalizacja i kontrola społeczna. Zdający:\n2) opisuje przejawy kontroli społecznej w życiu codziennym.\nPoprawna odpowiedź\nB.\nSchemat punktowania\n1 p. -\nwskazanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**B. kontrola społeczna**\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego\n\nP. Sztompka pisze:\n\n> *\"Zjawisko to stanowi swoiste uzupełnienie socjalizacji. Mówiąc skrótowo - jeśli nie udało się kogoś przekonać do postępowania kulturowo akceptowanego, to można go przynajmniej zmusić.\"*\n\n**Wskazówki kluczowe:**\n1. **\"Uzupełnienie socjalizacji\"** - opisywane zjawisko działa OBOK procesu socjalizacji (czyli przyswajania norm), nie zamiast niego. Kontrola społeczna jest właśnie mechanizmem, który WZMACNIA normy, gdy socjalizacja zawiodła.\n2. **\"Zmusić\"** - chodzi o przymus społeczny stosowany wobec jednostek odstających od norm.\n3. **\"Margines tolerancji społecznej\"** - to typowa cecha kontroli społecznej: nie każde odstępstwo wywołuje sankcję, istnieje strefa, w której instytucje kontrolne nie reagują.\n4. **\"Instytucje tego zjawiska społecznego\"** - kontrola społeczna ma swoje instytucje (rodzina, szkoła, prawo, opinia publiczna, policja, sądy).\n\n→ **Wniosek:** opisany mechanizm to **kontrola społeczna** rozumiana socjologicznie jako system sankcji (formalnych i nieformalnych) wymuszających przestrzeganie norm społecznych.\n\n## Sposób 2 - analiza różnicująca pojęcia\n\nKluczowe jest odróżnienie czterech bliskich pojęć socjologicznych:\n\n| Pojęcie | Definicja | Czy pasuje do tekstu? |\n| **Anomia społeczna** (Durkheim, Merton) | Stan rozchwiania norm, zaniku regulacji | **NIE** - tekst opisuje DZIAŁANIE norm, nie ich brak |\n| **Kontrola społeczna** | System nacisków + sankcji wymuszających normy | **TAK** - pasuje do \"zmusić\", \"margines tolerancji\", \"instytucje\" |\n| **Dewiacja społeczna** | Zachowanie odbiegające od norm | **NIE** - w tekście dewiacja jest WSPOMNIANA jako obiekt reakcji, ale nie jest opisywanym zjawiskiem |\n| **Akceptacja społeczna** | Aprobata jednostki/zachowania przez grupę | **NIE** - tekst mówi o reakcji NA odstępstwa, nie o aprobacie |\n\nTekst jasno opisuje mechanizm reakcji społecznej na dewiację - to z definicji **kontrola społeczna**.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania (zad. 1, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - wskazanie poprawnej odpowiedzi: **B. kontrola społeczna**\n> - **0 pkt** - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi\n\n## Reference politologiczny / socjologiczny\n\n> **Reference - Kontrola społeczna (P. Sztompka, *Socjologia*):**\n> - **Definicja:** mechanizmy społeczne wymuszające zgodność postępowania jednostek z normami i wartościami.\n> - **Dwa typy:**\n> - **Nieformalna** - opinia publiczna, plotka, ostracyzm, rodzina, grupa rówieśnicza\n> - **Formalna** - instytucje państwowe (policja, sądy, prokuratura), prawo karne, regulaminy\n> - **Sankcje:** pozytywne (nagrody, pochwały) i negatywne (kary, naganny, ostracyzm, więzienie)\n> - **Margines tolerancji** - granica, do której odstępstwo nie wywołuje sankcji (np. drobne plotki, niewielkie przekroczenia obyczajowe)\n> - **Pojęcia pokrewne:** dewiacja (zachowanie odstępcze), socjalizacja (przyswajanie norm), instytucja społeczna (utrwalony wzorzec relacji)\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Opcja | Treść | Dlaczego błędna | Typowa pułapka |\n| A | anomia społeczna | Anomia (Durkheim) = stan ZANIKU norm, dezorganizacja społeczna; tekst opisuje DZIAŁANIE norm | Pomylenie kontroli z anomią - dwa przeciwieństwa |\n| **B** | **kontrola społeczna** | **POPRAWNA - mechanizm wymuszania norm** | - |\n| C | dewiacja społeczna | Dewiacja = SAMO zachowanie odstępcze (np. przestępstwo); w tekście jest \"obiektem\" reakcji, nie opisywanym zjawiskiem | Mylenie obiektu z mechanizmem reakcji |\n| D | akceptacja społeczna | Akceptacja = aprobata; tekst mówi o REAKCJI NA odstępstwa, nie o aprobacie | Odwrócenie znaczenia |\n\n## Typowe pułapki\n\n> **Uwaga:** Najczęstszy błąd to wskazanie **C. dewiacji społecznej**, ponieważ słowo \"dewiacja\" pojawia się w tekście. Trzeba jednak dokładnie czytać: tekst używa terminu dewiacja jako PRZEDMIOTU opisywanego zjawiska (\"czyn sprzeczny z powinnością kulturową\"), nie jako jego nazwy. Sam mechanizm reagowania na dewiacje to właśnie **kontrola społeczna**.\n\n> **Uwaga:** Anomia i kontrola społeczna są pojęciami przeciwnymi - anomia to stan, w którym normy NIE działają, kontrola społeczna to mechanizm, który normy EGZEKWUJE. Klucz: gdy w tekście pojawia się \"zmusić\", \"sankcja\", \"reakcja społeczna\", \"margines tolerancji\" - to KONTROLA, nie anomia.","image":"img/wos-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":2,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 1. (0-1)<br>Zaznacz nazwę zjawiska społecznego przedstawionego w tekście.<br>Zjawisko to stanowi swoiste uzupełnienie socjalizacji. Mówiąc skrótowo - jeśli nie udało się<br>kogoś przekonać do postępowania kulturowo akceptowanego, to można go przynajmniej<br>zmusić. Jednak nie każdy czyn sprzeczny z jakąś istotną powinnością kulturową wywołuje<br>reakcję społeczną. Między dewiacją w sensie normatywnym a dewiacją w sensie<br>funkcjonalnym rozciąga się pewien margines tolerancji społecznej, w którym instytucje tego<br>zjawiska społecznego nie podejmują działania.<br>Na podstawie: P. Sztompka, Socjologia. Analiza społeczeństwa, Kraków 2002, s. 409.<br>A. anomia społeczna<br>B. kontrola społeczna<br>C. dewiacja społeczna<br>D. akceptacja społeczna</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 1. (0-1)<br>Wymagania<br>ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>I. Wykorzystanie<br>i tworzenie<br>informacji.<br>II. Rozpoznawanie<br>i rozwiązywanie<br>problemów.</p>\n<ol><li>Życie zbiorowe i jego reguły. Zdający:</li><li>podaje przykłady norm i instytucji społecznych; charakteryzuje ich</li></ol>\n<p>funkcje w życiu społecznym.</p>\n<ol><li>Socjalizacja i kontrola społeczna. Zdający:</li><li>opisuje przejawy kontroli społecznej w życiu codziennym.</li></ol>\n<p>Poprawna odpowiedź<br>B.<br>Schemat punktowania<br>1 p. -<br>wskazanie poprawnej odpowiedzi.<br>0 p. -<br>inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>B. kontrola społeczna</strong></p>\n<h4>Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego</h4>\n<p>P. Sztompka pisze:</p>\n<blockquote><em>&quot;Zjawisko to stanowi swoiste uzupełnienie socjalizacji. Mówiąc skrótowo - jeśli nie udało się kogoś przekonać do postępowania kulturowo akceptowanego, to można go przynajmniej zmusić.&quot;</em></blockquote>\n<p><strong>Wskazówki kluczowe:</strong></p>\n<ol><li><strong>&quot;Uzupełnienie socjalizacji&quot;</strong> - opisywane zjawisko działa OBOK procesu socjalizacji (czyli przyswajania norm), nie zamiast niego. Kontrola społeczna jest właśnie mechanizmem, który WZMACNIA normy, gdy socjalizacja zawiodła.</li><li><strong>&quot;Zmusić&quot;</strong> - chodzi o przymus społeczny stosowany wobec jednostek odstających od norm.</li><li><strong>&quot;Margines tolerancji społecznej&quot;</strong> - to typowa cecha kontroli społecznej: nie każde odstępstwo wywołuje sankcję, istnieje strefa, w której instytucje kontrolne nie reagują.</li><li><strong>&quot;Instytucje tego zjawiska społecznego&quot;</strong> - kontrola społeczna ma swoje instytucje (rodzina, szkoła, prawo, opinia publiczna, policja, sądy).</li></ol>\n<p>→ <strong>Wniosek:</strong> opisany mechanizm to <strong>kontrola społeczna</strong> rozumiana socjologicznie jako system sankcji (formalnych i nieformalnych) wymuszających przestrzeganie norm społecznych.</p>\n<h4>Sposób 2 - analiza różnicująca pojęcia</h4>\n<p>Kluczowe jest odróżnienie czterech bliskich pojęć socjologicznych:</p>\n<p>| Pojęcie | Definicja | Czy pasuje do tekstu? |<br>| <strong>Anomia społeczna</strong> (Durkheim, Merton) | Stan rozchwiania norm, zaniku regulacji | <strong>NIE</strong> - tekst opisuje DZIAŁANIE norm, nie ich brak |<br>| <strong>Kontrola społeczna</strong> | System nacisków + sankcji wymuszających normy | <strong>TAK</strong> - pasuje do &quot;zmusić&quot;, &quot;margines tolerancji&quot;, &quot;instytucje&quot; |<br>| <strong>Dewiacja społeczna</strong> | Zachowanie odbiegające od norm | <strong>NIE</strong> - w tekście dewiacja jest WSPOMNIANA jako obiekt reakcji, ale nie jest opisywanym zjawiskiem |<br>| <strong>Akceptacja społeczna</strong> | Aprobata jednostki/zachowania przez grupę | <strong>NIE</strong> - tekst mówi o reakcji NA odstępstwa, nie o aprobacie |</p>\n<p>Tekst jasno opisuje mechanizm reakcji społecznej na dewiację - to z definicji <strong>kontrola społeczna</strong>.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote><strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zad. 1, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - wskazanie poprawnej odpowiedzi: <strong>B. kontrola społeczna</strong><br>- <strong>0 pkt</strong> - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi</blockquote>\n<h4>Reference politologiczny / socjologiczny</h4>\n<blockquote><strong>Reference - Kontrola społeczna (P. Sztompka, <em>Socjologia</em>):</strong><br>- <strong>Definicja:</strong> mechanizmy społeczne wymuszające zgodność postępowania jednostek z normami i wartościami.<br>- <strong>Dwa typy:</strong><br>- <strong>Nieformalna</strong> - opinia publiczna, plotka, ostracyzm, rodzina, grupa rówieśnicza<br>- <strong>Formalna</strong> - instytucje państwowe (policja, sądy, prokuratura), prawo karne, regulaminy<br>- <strong>Sankcje:</strong> pozytywne (nagrody, pochwały) i negatywne (kary, naganny, ostracyzm, więzienie)<br>- <strong>Margines tolerancji</strong> - granica, do której odstępstwo nie wywołuje sankcji (np. drobne plotki, niewielkie przekroczenia obyczajowe)<br>- <strong>Pojęcia pokrewne:</strong> dewiacja (zachowanie odstępcze), socjalizacja (przyswajanie norm), instytucja społeczna (utrwalony wzorzec relacji)</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Opcja | Treść | Dlaczego błędna | Typowa pułapka |<br>| A | anomia społeczna | Anomia (Durkheim) = stan ZANIKU norm, dezorganizacja społeczna; tekst opisuje DZIAŁANIE norm | Pomylenie kontroli z anomią - dwa przeciwieństwa |<br>| <strong>B</strong> | <strong>kontrola społeczna</strong> | <strong>POPRAWNA - mechanizm wymuszania norm</strong> | - |<br>| C | dewiacja społeczna | Dewiacja = SAMO zachowanie odstępcze (np. przestępstwo); w tekście jest &quot;obiektem&quot; reakcji, nie opisywanym zjawiskiem | Mylenie obiektu z mechanizmem reakcji |<br>| D | akceptacja społeczna | Akceptacja = aprobata; tekst mówi o REAKCJI NA odstępstwa, nie o aprobacie | Odwrócenie znaczenia |</p>\n<h4>Typowe pułapki</h4>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd to wskazanie <strong>C. dewiacji społecznej</strong>, ponieważ słowo &quot;dewiacja&quot; pojawia się w tekście. Trzeba jednak dokładnie czytać: tekst używa terminu dewiacja jako PRZEDMIOTU opisywanego zjawiska (&quot;czyn sprzeczny z powinnością kulturową&quot;), nie jako jego nazwy. Sam mechanizm reagowania na dewiacje to właśnie <strong>kontrola społeczna</strong>.</blockquote>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> Anomia i kontrola społeczna są pojęciami przeciwnymi - anomia to stan, w którym normy NIE działają, kontrola społeczna to mechanizm, który normy EGZEKWUJE. Klucz: gdy w tekście pojawia się &quot;zmusić&quot;, &quot;sankcja&quot;, &quot;reakcja społeczna&quot;, &quot;margines tolerancji&quot; - to KONTROLA, nie anomia.</blockquote>"}]}