{"id":"wos-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/15","paper_id":"wos-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"15","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 15. (0-1)\nPodaj nazwę opisanej w tekście formy bezpośredniego uczestnictwa obywateli\nw kierowaniu sprawami publicznymi.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 15. (0-1)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nIV. Znajomość\nzasad i procedur\ndemokracji.\n12. Społeczeństwo obywatelskie. Zdający:\n4) opisuje formy aktywności obywateli w ramach społeczności\nlokalnej, regionu, państwa oraz na poziomie globalnym; w miarę\nmożliwości uczestniczy w wybranym działaniu.\n15. Demokracja - zasady i procedury. Zdający:\n6) wyjaśnia, czym jest referendum; rozważa, jak we współczesnym\npaństwie można realizować inne formy demokracji bezpośredniej.\n(III etap) 5. Udział obywateli w życiu publicznym. Zdający:\n4) wyjaśnia, podając przykłady, jak obywatele mogą wpływać na\ndecyzje władz na poziomie lokalnym, krajowym, europejskim\ni światowym.\nPoprawna odpowiedź\nzgromadzenie ludowe\nSchemat punktowania\n1 p. -\npodanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Zgromadzenie ludowe**\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego\n\nTekst z *Społeczeństwa i polityki* (red. K.A. Wojtaszczyk, W. Jakubowski, 2007):\n\n> *\"Jest postacią bezpośredniego uczestnictwa w kierowaniu sprawami publicznymi. Oznacza zebranie się w jednym miejscu wszystkich posiadających prawa polityczne w obrębie określonej jednostki terytorialnej w celu wspólnych obrad i podejmowania decyzji. Ta postać uczestnictwa politycznego powszechnie występowała w demokracjach antycznych. Współcześnie występuje np. w niektórych kantonach i gminach Szwajcarii. W Polsce obecnie istnieje zupełnie szczątkowo jako zebranie wiejskie lub ogólne zebranie mieszkańców osiedli w miastach.\"*\n\n**Wskazówki kluczowe:**\n\n1. **\"Zebranie się w jednym miejscu wszystkich posiadających prawa polityczne\"** - fizyczne zgromadzenie obywateli. Klasyczna forma demokracji bezpośredniej.\n2. **\"Wspólne obrady i podejmowanie decyzji\"** - funkcja ustawodawcza i decyzyjna sprawowana bezpośrednio.\n3. **\"Demokracje antyczne\"** - to nawiązanie do **ekklesia** w Atenach (V w. p.n.e.) - zgromadzenia wszystkich pełnoprawnych obywateli ateńskich na Pnyksie.\n4. **\"Niektóre kantony Szwajcarii\"** - **Landsgemeinde** (zgromadzenie ludowe) - w wybranych kantonach (Glarus, Appenzell Innerrhoden) nadal odbywa się raz do roku, kiedy obywatele zbierają się na rynku i głosują przez podniesienie ręki.\n5. **\"Zebranie wiejskie / ogólne zebranie mieszkańców osiedli\"** - jedyne pozostałości tej formy w Polsce, regulowane ustawą o samorządzie gminnym (sołectwa, dzielnice).\n\n→ **Wniosek:** opisana forma to **zgromadzenie ludowe** (gr. ekklesia, niem. Landsgemeinde, łac. comitia) - najstarsza forma demokracji bezpośredniej, w której obywatele fizycznie zbierają się w celu podjęcia decyzji.\n\n## Sposób 2 - odróżnienie form demokracji bezpośredniej\n\nKlasyczne formy demokracji bezpośredniej:\n\n| Forma | Definicja | Czy pasuje? |\n| **Zgromadzenie ludowe** | Fizyczne zebranie wszystkich obywateli w jednym miejscu, wspólne obrady i głosowanie | **TAK - DOSŁOWNIE** |\n| Referendum | Powszechne głosowanie ludowe nad konkretnym pytaniem | NIE - referendum NIE wymaga fizycznego zebrania, głosuje się indywidualnie w lokalu wyborczym |\n| Plebiscyt | Powszechne głosowanie nad terytorialną przynależnością | NIE |\n| Inicjatywa ludowa (obywatelska) | Składanie projektu ustawy przez obywateli (zwykle podpisy) | NIE - to ZGŁOSZENIE projektu, nie zebranie |\n| Veto ludowe | Prawo obywateli do uchylenia ustawy w głosowaniu | NIE |\n| Recall (odwołanie urzędnika) | Powszechne głosowanie nad odwołaniem | NIE |\n\n**Tylko ZGROMADZENIE LUDOWE** spełnia warunek: **fizyczne zebranie się w jednym miejscu wszystkich uprawnionych**.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania (zad. 15, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - podanie poprawnej odpowiedzi: **\"zgromadzenie ludowe\"**\n> - **0 pkt** - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi\n>\n> **Akceptowane warianty:** \"zgromadzenie ludowe\", \"zebranie ludowe\", \"Landsgemeinde\" (niemiecki termin), \"ekklesia\" (grecki termin - w pracach naukowych)\n>\n> **Wykluczone:**\n> - \"referendum\" - błędna interpretacja, referendum to indywidualne głosowanie w lokalach\n> - \"zebranie wiejskie\" - to PRZYKŁAD szczątkowej formy w Polsce, ale klucz oczekuje NAZWY OGÓLNEJ formy (zgromadzenie ludowe)\n> - \"demokracja bezpośrednia\" - to KATEGORIA NADRZĘDNA, nie konkretna forma\n\n## Reference politologiczny\n\n> **Reference - Zgromadzenie ludowe (formy demokracji bezpośredniej):**\n>\n> **Geneza historyczna:**\n> - **Ateny (V w. p.n.e.)** - **ekklesia** na Pnyksie, ok. 6000 obywateli, uchwalanie ustaw, decyzje wojenne\n> - **Republika Rzymska** - **comitia centuriata** (zgromadzenia centurialne), **comitia tributa** (plebejskie)\n> - **Polska szlachecka** - sejmiki ziemskie i sejm walny (formalnie zgromadzenie szlachty)\n>\n> **Współcześnie:**\n> - **Szwajcaria** - **Landsgemeinde** w kantonach Glarus i Appenzell Innerrhoden. Raz w roku obywatele zbierają się na rynku, głosują przez podniesienie ręki, wybierają urzędników kantonalnych, uchwalają budżet.\n> - **USA** - **town meetings** (spotkania miejskie) w Nowej Anglii (Vermont, New Hampshire) - relikt purytańskich tradycji demokratycznych.\n> - **Polska** - szczątkowo jako **zebranie wiejskie** (sołectwo) lub **zebranie mieszkańców osiedla**.\n>\n> **Pozostałe formy demokracji bezpośredniej w III RP:**\n> - **Referendum ogólnokrajowe** (art. 125 Konstytucji RP) - np. 1996 (powszechne uwłaszczenie), 1997 (Konstytucja), 2003 (akcesja do UE), 2015 (jednomandatowe okręgi).\n> - **Referendum lokalne** (np. odwołanie wójta, w sprawie ważnej dla gminy)\n> - **Obywatelska inicjatywa ustawodawcza** (art. 118 ust. 2 Konstytucji RP) - 100 000 podpisów\n> - **Konsultacje społeczne** (regulowane ustawami branżowymi)\n>\n> **Korzeni z myśli politycznej:** Rousseau (*Umowa społeczna*) - \"wola powszechna\" wymagała zgromadzeń obywatelskich; Tocqueville zachwycał się amerykańskimi town meetings.\n\n## Typowe pułapki\n\n> **Uwaga:** Najczęstszy błąd: \"referendum\" - uczeń kojarzy demokrację bezpośrednią głównie z referendum, ale tekst wyraźnie mówi o ZEBRANIU SIĘ W JEDNYM MIEJSCU. Referendum to głosowanie INDYWIDUALNE w lokalach wyborczych - bez fizycznego zgromadzenia.\n\n> **Uwaga:** \"Demokracja bezpośrednia\" - to NAZWA RODZAJU demokracji, nie konkretna FORMA uczestnictwa. Tekst wprost prosi o nazwę FORMY, więc trzeba podać konkret (zgromadzenie ludowe).\n\n> **Uwaga:** \"Zebranie wiejskie\" - to PRZYKŁAD podany w tekście jako szczątkowa forma w Polsce. Jest to konkretny PRZYPADEK zgromadzenia ludowego, ale ogólna nazwa formy to **zgromadzenie ludowe**.\n\n> **Uwaga:** Słowo-klucz: **\"posiadających prawa polityczne\"** + **\"zebranie się w jednym miejscu\"** - to dosłowna definicja ekklesia/Landsgemeinde.","image":"img/wos-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-15.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":7,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 15. (0-1)<br>Podaj nazwę opisanej w tekście formy bezpośredniego uczestnictwa obywateli<br>w kierowaniu sprawami publicznymi.</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 15. (0-1)<br>I. Wykorzystanie<br>i tworzenie<br>informacji.<br>IV. Znajomość<br>zasad i procedur<br>demokracji.</p>\n<ol><li>Społeczeństwo obywatelskie. Zdający:</li><li>opisuje formy aktywności obywateli w ramach społeczności</li></ol>\n<p>lokalnej, regionu, państwa oraz na poziomie globalnym; w miarę<br>możliwości uczestniczy w wybranym działaniu.</p>\n<ol><li>Demokracja - zasady i procedury. Zdający:</li><li>wyjaśnia, czym jest referendum; rozważa, jak we współczesnym</li></ol>\n<p>państwie można realizować inne formy demokracji bezpośredniej.<br>(III etap) 5. Udział obywateli w życiu publicznym. Zdający:</p>\n<ol><li>wyjaśnia, podając przykłady, jak obywatele mogą wpływać na</li></ol>\n<p>decyzje władz na poziomie lokalnym, krajowym, europejskim<br>i światowym.<br>Poprawna odpowiedź<br>zgromadzenie ludowe<br>Schemat punktowania<br>1 p. -<br>podanie poprawnej odpowiedzi.<br>0 p. -<br>inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Zgromadzenie ludowe</strong></p>\n<h4>Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego</h4>\n<p>Tekst z <em>Społeczeństwa i polityki</em> (red. K.A. Wojtaszczyk, W. Jakubowski, 2007):</p>\n<blockquote><em>&quot;Jest postacią bezpośredniego uczestnictwa w kierowaniu sprawami publicznymi. Oznacza zebranie się w jednym miejscu wszystkich posiadających prawa polityczne w obrębie określonej jednostki terytorialnej w celu wspólnych obrad i podejmowania decyzji. Ta postać uczestnictwa politycznego powszechnie występowała w demokracjach antycznych. Współcześnie występuje np. w niektórych kantonach i gminach Szwajcarii. W Polsce obecnie istnieje zupełnie szczątkowo jako zebranie wiejskie lub ogólne zebranie mieszkańców osiedli w miastach.&quot;</em></blockquote>\n<p><strong>Wskazówki kluczowe:</strong></p>\n<ol><li><strong>&quot;Zebranie się w jednym miejscu wszystkich posiadających prawa polityczne&quot;</strong> - fizyczne zgromadzenie obywateli. Klasyczna forma demokracji bezpośredniej.</li><li><strong>&quot;Wspólne obrady i podejmowanie decyzji&quot;</strong> - funkcja ustawodawcza i decyzyjna sprawowana bezpośrednio.</li><li><strong>&quot;Demokracje antyczne&quot;</strong> - to nawiązanie do <strong>ekklesia</strong> w Atenach (V w. p.n.e.) - zgromadzenia wszystkich pełnoprawnych obywateli ateńskich na Pnyksie.</li><li><strong>&quot;Niektóre kantony Szwajcarii&quot;</strong> - <strong>Landsgemeinde</strong> (zgromadzenie ludowe) - w wybranych kantonach (Glarus, Appenzell Innerrhoden) nadal odbywa się raz do roku, kiedy obywatele zbierają się na rynku i głosują przez podniesienie ręki.</li><li><strong>&quot;Zebranie wiejskie / ogólne zebranie mieszkańców osiedli&quot;</strong> - jedyne pozostałości tej formy w Polsce, regulowane ustawą o samorządzie gminnym (sołectwa, dzielnice).</li></ol>\n<p>→ <strong>Wniosek:</strong> opisana forma to <strong>zgromadzenie ludowe</strong> (gr. ekklesia, niem. Landsgemeinde, łac. comitia) - najstarsza forma demokracji bezpośredniej, w której obywatele fizycznie zbierają się w celu podjęcia decyzji.</p>\n<h4>Sposób 2 - odróżnienie form demokracji bezpośredniej</h4>\n<p>Klasyczne formy demokracji bezpośredniej:</p>\n<p>| Forma | Definicja | Czy pasuje? |<br>| <strong>Zgromadzenie ludowe</strong> | Fizyczne zebranie wszystkich obywateli w jednym miejscu, wspólne obrady i głosowanie | <strong>TAK - DOSŁOWNIE</strong> |<br>| Referendum | Powszechne głosowanie ludowe nad konkretnym pytaniem | NIE - referendum NIE wymaga fizycznego zebrania, głosuje się indywidualnie w lokalu wyborczym |<br>| Plebiscyt | Powszechne głosowanie nad terytorialną przynależnością | NIE |<br>| Inicjatywa ludowa (obywatelska) | Składanie projektu ustawy przez obywateli (zwykle podpisy) | NIE - to ZGŁOSZENIE projektu, nie zebranie |<br>| Veto ludowe | Prawo obywateli do uchylenia ustawy w głosowaniu | NIE |<br>| Recall (odwołanie urzędnika) | Powszechne głosowanie nad odwołaniem | NIE |</p>\n<p><strong>Tylko ZGROMADZENIE LUDOWE</strong> spełnia warunek: <strong>fizyczne zebranie się w jednym miejscu wszystkich uprawnionych</strong>.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote><strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zad. 15, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - podanie poprawnej odpowiedzi: <strong>&quot;zgromadzenie ludowe&quot;</strong><br>- <strong>0 pkt</strong> - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi<br><br><strong>Akceptowane warianty:</strong> &quot;zgromadzenie ludowe&quot;, &quot;zebranie ludowe&quot;, &quot;Landsgemeinde&quot; (niemiecki termin), &quot;ekklesia&quot; (grecki termin - w pracach naukowych)<br><br><strong>Wykluczone:</strong><br>- &quot;referendum&quot; - błędna interpretacja, referendum to indywidualne głosowanie w lokalach<br>- &quot;zebranie wiejskie&quot; - to PRZYKŁAD szczątkowej formy w Polsce, ale klucz oczekuje NAZWY OGÓLNEJ formy (zgromadzenie ludowe)<br>- &quot;demokracja bezpośrednia&quot; - to KATEGORIA NADRZĘDNA, nie konkretna forma</blockquote>\n<h4>Reference politologiczny</h4>\n<blockquote><strong>Reference - Zgromadzenie ludowe (formy demokracji bezpośredniej):</strong><br><br><strong>Geneza historyczna:</strong><br>- <strong>Ateny (V w. p.n.e.)</strong> - <strong>ekklesia</strong> na Pnyksie, ok. 6000 obywateli, uchwalanie ustaw, decyzje wojenne<br>- <strong>Republika Rzymska</strong> - <strong>comitia centuriata</strong> (zgromadzenia centurialne), <strong>comitia tributa</strong> (plebejskie)<br>- <strong>Polska szlachecka</strong> - sejmiki ziemskie i sejm walny (formalnie zgromadzenie szlachty)<br><br><strong>Współcześnie:</strong><br>- <strong>Szwajcaria</strong> - <strong>Landsgemeinde</strong> w kantonach Glarus i Appenzell Innerrhoden. Raz w roku obywatele zbierają się na rynku, głosują przez podniesienie ręki, wybierają urzędników kantonalnych, uchwalają budżet.<br>- <strong>USA</strong> - <strong>town meetings</strong> (spotkania miejskie) w Nowej Anglii (Vermont, New Hampshire) - relikt purytańskich tradycji demokratycznych.<br>- <strong>Polska</strong> - szczątkowo jako <strong>zebranie wiejskie</strong> (sołectwo) lub <strong>zebranie mieszkańców osiedla</strong>.<br><br><strong>Pozostałe formy demokracji bezpośredniej w III RP:</strong><br>- <strong>Referendum ogólnokrajowe</strong> (art. 125 Konstytucji RP) - np. 1996 (powszechne uwłaszczenie), 1997 (Konstytucja), 2003 (akcesja do UE), 2015 (jednomandatowe okręgi).<br>- <strong>Referendum lokalne</strong> (np. odwołanie wójta, w sprawie ważnej dla gminy)<br>- <strong>Obywatelska inicjatywa ustawodawcza</strong> (art. 118 ust. 2 Konstytucji RP) - 100 000 podpisów<br>- <strong>Konsultacje społeczne</strong> (regulowane ustawami branżowymi)<br><br><strong>Korzeni z myśli politycznej:</strong> Rousseau (<em>Umowa społeczna</em>) - &quot;wola powszechna&quot; wymagała zgromadzeń obywatelskich; Tocqueville zachwycał się amerykańskimi town meetings.</blockquote>\n<h4>Typowe pułapki</h4>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd: &quot;referendum&quot; - uczeń kojarzy demokrację bezpośrednią głównie z referendum, ale tekst wyraźnie mówi o ZEBRANIU SIĘ W JEDNYM MIEJSCU. Referendum to głosowanie INDYWIDUALNE w lokalach wyborczych - bez fizycznego zgromadzenia.</blockquote>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> &quot;Demokracja bezpośrednia&quot; - to NAZWA RODZAJU demokracji, nie konkretna FORMA uczestnictwa. Tekst wprost prosi o nazwę FORMY, więc trzeba podać konkret (zgromadzenie ludowe).</blockquote>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> &quot;Zebranie wiejskie&quot; - to PRZYKŁAD podany w tekście jako szczątkowa forma w Polsce. Jest to konkretny PRZYPADEK zgromadzenia ludowego, ale ogólna nazwa formy to <strong>zgromadzenie ludowe</strong>.</blockquote>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> Słowo-klucz: <strong>&quot;posiadających prawa polityczne&quot;</strong> + <strong>&quot;zebranie się w jednym miejscu&quot;</strong> - to dosłowna definicja ekklesia/Landsgemeinde.</blockquote>"}]}