{"id":"wos-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/17","paper_id":"wos-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"17","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 17. (0-1)\nWymień dwie - inne niż opisana w tekście - formy bezpośredniego uczestnictwa obywateli\nw kierowaniu sprawami publicznymi występujące współcześnie w Rzeczypospolitej Polskiej.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n12.\n13.\n14.\n15.\n16.\n17.\nMaks. liczba punktów\n1\n2\n1\n1\n1\n1\nUzyskana liczba punktów\nMWO_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 17. (0-1)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nIV. Znajomość\nzasad i procedur\ndemokracji.\nV. Znajomość\npodstaw ustroju\nRzeczypospolitej\nPolskiej.\n12. Społeczeństwo obywatelskie. Zdający:\n4) opisuje formy aktywności obywateli w ramach społeczności\nlokalnej, regionu, państwa oraz na poziomie globalnym; w miarę\nmożliwości uczestniczy w wybranym działaniu.\n15. Demokracja - zasady i procedury. Zdający:\n6) wyjaśnia, czym jest referendum; rozważa, jak we współczesnym\npaństwie można realizować inne formy demokracji bezpośredniej.\n(III etap) 5. Udział obywateli w życiu publicznym. Zdający:\n4) wyjaśnia, podając przykłady, jak obywatele mogą wpływać na\ndecyzje władz na poziomie lokalnym, krajowym, europejskim\ni światowym.\nPrzykładowa odpowiedź\n• referendum\n• obywatelska inicjatywa ustawodawcza\nSchemat punktowania\n1 p. -\npodanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n- **Referendum** (ogólnokrajowe lub lokalne)\n- **Obywatelska inicjatywa ustawodawcza** (100 000 podpisów)\n\nInne dopuszczalne formy bezpośredniego uczestnictwa obywateli:\n- Wybory powszechne (Sejm, Senat, Prezydent, samorząd, PE)\n- Konsultacje społeczne\n- Wnioski i petycje\n\n## Sposób 1 - analiza form demokracji bezpośredniej w III RP\n\nW Konstytucji RP z 2 IV 1997 r. i ustawach związanych zdefiniowano kilka form **demokracji bezpośredniej** w III RP. Zadanie wymaga form INNYCH niż zgromadzenie ludowe (z zad. 15).\n\n### 1. Referendum\n\n**Podstawa prawna:** art. 125 i art. 235 ust. 6 Konstytucji RP, ustawa o referendum ogólnokrajowym (2003), ustawa o referendum lokalnym (2000).\n\n**Rodzaje referendów w Polsce:**\n- **Ogólnokrajowe** (art. 125 Konstytucji):\n- W sprawach o szczególnym znaczeniu dla państwa\n- Zatwierdzające zmiany Konstytucji (gdy dotyczą rozdziałów I, II, XII)\n- Przykłady historyczne: 1996 (powszechne uwłaszczenie), 1997 (Konstytucja), 2003 (akcesja do UE), 2015 (jednomandatowe okręgi)\n- **Lokalne** (gminne, powiatowe, wojewódzkie):\n- Odwołanie wójta, burmistrza, prezydenta miasta, rady\n- Sprawy ważne dla wspólnoty\n\n### 2. Obywatelska inicjatywa ustawodawcza\n\n**Podstawa prawna:** art. 118 ust. 2 Konstytucji RP, ustawa o wykonywaniu inicjatywy ustawodawczej przez obywateli (1999).\n\n**Cechy:**\n- Inicjatywę przysługuje grupie **co najmniej 100 000 obywateli** mających prawo wyborcze do Sejmu\n- Grupa zgłasza projekt ustawy do marszałka Sejmu\n- Projekt musi być rozpatrzony przez Sejm w I czytaniu w ciągu 6 miesięcy\n- Przykłady: projekty zaostrzenia ustawy aborcyjnej, ratowania UE Karty Praw Podstawowych, dot. wieku emerytalnego\n\n### Inne formy uczestnictwa (alternatywne odpowiedzi):\n\n3. **Wybory powszechne** - choć formalnie demokracja przedstawicielska, są aktem bezpośredniego uczestnictwa obywateli (czynne prawo wyborcze):\n- Sejm i Senat (co 4 lata)\n- Prezydent (co 5 lat)\n- Organy samorządu (co 5 lat)\n- Parlament Europejski (co 5 lat)\n\n4. **Konsultacje społeczne** - np. w sprawie ustaw, miejscowych planów zagospodarowania.\n\n5. **Wnioski i petycje** (art. 63 Konstytucji RP) - prawo każdego do wnoszenia wniosków, skarg, petycji.\n\n## Sposób 2 - kontekst historyczny: rozwój demokracji bezpośredniej w III RP\n\nKonstytucja z 1997 r. wprowadziła trzy główne formy bezpośredniego uczestnictwa, znacznie rozszerzając zakres demokracji bezpośredniej w stosunku do PRL i Małej Konstytucji 1992:\n\n| Forma | Wprowadzona | Ustawa wykonawcza |\n| **Referendum ogólnokrajowe** | 1989 (Mała Konstytucja); pełna 1997 (art. 125) | Ustawa z 14 III 2003 r. |\n| **Referendum lokalne** | 1991 (ustawa o samorządzie); rozszerzona 2000 | Ustawa z 15 IX 2000 r. |\n| **Obywatelska inicjatywa ustawodawcza** | 1997 (art. 118 ust. 2) | Ustawa z 24 VI 1999 r. |\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania (zad. 17, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - podanie DWÓCH poprawnych form bezpośredniego uczestnictwa obywateli w RP\n> - **0 pkt** - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi (np. jedna forma, formy nieistniejące, formy demokracji pośredniej bez precyzji)\n>\n> **Akceptowane formy:**\n> - **Referendum** (ogólnokrajowe lub lokalne)\n> - **Obywatelska inicjatywa ustawodawcza** (100 000 podpisów)\n> - **Wybory powszechne** (Sejm, Senat, Prezydent, samorząd, PE) - z perspektywy aktu wyborczego\n> - **Konsultacje społeczne**\n> - **Wnioski, skargi, petycje** (art. 63 Konstytucji RP)\n>\n> **Wykluczone:**\n> - \"Sejm\" / \"parlament\" - to forma demokracji POŚREDNIEJ (przez reprezentantów)\n> - \"Wybory\" bez doprecyzowania (czyli jakie?) - może być akceptowane lub nie, zależnie od egzaminatora\n> - \"Zgromadzenie ludowe\" - wykluczone, bo to forma OPISANA w tekście (zad. 15)\n> - \"Strajk\" / \"manifestacja\" - to formy SPOŁECZEŃSTWA OBYWATELSKIEGO, nie BEZPOŚREDNIEGO uczestnictwa w kierowaniu sprawami publicznymi\n\n## Reference politologiczny\n\n> **Reference - Demokracja bezpośrednia w Konstytucji RP:**\n>\n> **Art. 4 Konstytucji RP** - \"Władza zwierzchnia w Rzeczypospolitej Polskiej należy do Narodu. Naród sprawuje władzę przez swoich przedstawicieli LUB BEZPOŚREDNIO.\"\n>\n> **Art. 125 - Referendum ogólnokrajowe:**\n> Może być w sprawach o szczególnym znaczeniu dla państwa. Zarządza Sejm bezwzględną większością głosów lub Prezydent za zgodą Senatu. Wynik jest **wiążący**, gdy frekwencja przekroczy 50%.\n>\n> **Art. 118 ust. 2 - Inicjatywa obywatelska:**\n> \"Inicjatywa ustawodawcza przysługuje również grupie co najmniej 100 000 obywateli mających prawo wybierania do Sejmu.\"\n>\n> **Art. 63 - Petycje, wnioski, skargi:**\n> \"Każdy ma prawo składać petycje, wnioski i skargi w interesie publicznym, własnym lub innej osoby \"\n>\n> **Historia referendów ogólnokrajowych w III RP:**\n> 1. **18 II 1996** - referendum o powszechnym uwłaszczeniu (frekwencja 32%, niewiążące)\n> 2. **25 V 1997** - referendum konstytucyjne (frekwencja 43%, ale ważne - większość TAK = przyjęcie Konstytucji)\n> 3. **7-8 VI 2003** - referendum w sprawie akcesji do UE (frekwencja 58,9%, 77% TAK)\n> 4. **6 IX 2015** - referendum w sprawie JOW i finansowania partii (frekwencja 7,8%, niewiążące)\n> 5. **15 X 2023** - referendum o czterech pytaniach (sprzedaż państwowych spółek, wiek emerytalny, mur na granicy, mechanizm relokacji migrantów; frekwencja 40,9%, niewiążące)\n\n## Typowe pułapki\n\n> **Uwaga:** Najczęstszy błąd: \"wybory parlamentarne\" / \"wybory do Sejmu\" - choć wybory są aktem bezpośredniego uczestnictwa, KLUCZ CKE preferuje formy WYRAŹNIE bezpośredniej demokracji (referendum, inicjatywa). Wybory są \"techniką wyłaniania reprezentantów\" demokracji pośredniej.\n\n> **Uwaga:** Drugi częsty błąd: pominięcie INICJATYWY OBYWATELSKIEJ - często uczniowie znają tylko referendum. Inicjatywa ustawodawcza 100 000 podpisów to KLUCZOWA forma, którą warto pamiętać.\n\n> **Uwaga:** Nie należy wymieniać \"zgromadzenia ludowego\" - to wykluczona w treści zadania forma (\"inne niż opisana w tekście\").\n\n> **Uwaga:** Strajki, manifestacje, demonstracje to formy WPŁYWANIA na władzę z ZEWNĄTRZ (społeczeństwo obywatelskie). NIE są to formy bezpośredniego UCZESTNICTWA w kierowaniu sprawami publicznymi (decyzje nie wynikają wprost z manifestacji).","image":"img/wos-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-17.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":7,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 17. (0-1)<br>Wymień dwie - inne niż opisana w tekście - formy bezpośredniego uczestnictwa obywateli<br>w kierowaniu sprawami publicznymi występujące współcześnie w Rzeczypospolitej Polskiej.<br>Wypełnia<br>egzaminator<br>Nr zadania<br>12.<br>13.<br>14.<br>15.<br>16.<br>17.<br>Maks. liczba punktów<br>1<br>2<br>1<br>1<br>1<br>1<br>Uzyskana liczba punktów<br>MWO_1R</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 17. (0-1)<br>I. Wykorzystanie<br>i tworzenie<br>informacji.<br>IV. Znajomość<br>zasad i procedur<br>demokracji.<br>V. Znajomość<br>podstaw ustroju<br>Rzeczypospolitej<br>Polskiej.</p>\n<ol><li>Społeczeństwo obywatelskie. Zdający:</li><li>opisuje formy aktywności obywateli w ramach społeczności</li></ol>\n<p>lokalnej, regionu, państwa oraz na poziomie globalnym; w miarę<br>możliwości uczestniczy w wybranym działaniu.</p>\n<ol><li>Demokracja - zasady i procedury. Zdający:</li><li>wyjaśnia, czym jest referendum; rozważa, jak we współczesnym</li></ol>\n<p>państwie można realizować inne formy demokracji bezpośredniej.<br>(III etap) 5. Udział obywateli w życiu publicznym. Zdający:</p>\n<ol><li>wyjaśnia, podając przykłady, jak obywatele mogą wpływać na</li></ol>\n<p>decyzje władz na poziomie lokalnym, krajowym, europejskim<br>i światowym.<br>Przykładowa odpowiedź<br>• referendum<br>• obywatelska inicjatywa ustawodawcza<br>Schemat punktowania<br>1 p. -<br>podanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.<br>0 p. -<br>inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<ul><li><strong>Referendum</strong> (ogólnokrajowe lub lokalne)</li><li><strong>Obywatelska inicjatywa ustawodawcza</strong> (100 000 podpisów)</li></ul>\n<p>Inne dopuszczalne formy bezpośredniego uczestnictwa obywateli:</p>\n<ul><li>Wybory powszechne (Sejm, Senat, Prezydent, samorząd, PE)</li><li>Konsultacje społeczne</li><li>Wnioski i petycje</li></ul>\n<h4>Sposób 1 - analiza form demokracji bezpośredniej w III RP</h4>\n<p>W Konstytucji RP z 2 IV 1997 r. i ustawach związanych zdefiniowano kilka form <strong>demokracji bezpośredniej</strong> w III RP. Zadanie wymaga form INNYCH niż zgromadzenie ludowe (z zad. 15).</p>\n<h5>1. Referendum</h5>\n<p><strong>Podstawa prawna:</strong> art. 125 i art. 235 ust. 6 Konstytucji RP, ustawa o referendum ogólnokrajowym (2003), ustawa o referendum lokalnym (2000).</p>\n<p><strong>Rodzaje referendów w Polsce:</strong></p>\n<ul><li><strong>Ogólnokrajowe</strong> (art. 125 Konstytucji):</li><li>W sprawach o szczególnym znaczeniu dla państwa</li><li>Zatwierdzające zmiany Konstytucji (gdy dotyczą rozdziałów I, II, XII)</li><li>Przykłady historyczne: 1996 (powszechne uwłaszczenie), 1997 (Konstytucja), 2003 (akcesja do UE), 2015 (jednomandatowe okręgi)</li><li><strong>Lokalne</strong> (gminne, powiatowe, wojewódzkie):</li><li>Odwołanie wójta, burmistrza, prezydenta miasta, rady</li><li>Sprawy ważne dla wspólnoty</li></ul>\n<h5>2. Obywatelska inicjatywa ustawodawcza</h5>\n<p><strong>Podstawa prawna:</strong> art. 118 ust. 2 Konstytucji RP, ustawa o wykonywaniu inicjatywy ustawodawczej przez obywateli (1999).</p>\n<p><strong>Cechy:</strong></p>\n<ul><li>Inicjatywę przysługuje grupie <strong>co najmniej 100 000 obywateli</strong> mających prawo wyborcze do Sejmu</li><li>Grupa zgłasza projekt ustawy do marszałka Sejmu</li><li>Projekt musi być rozpatrzony przez Sejm w I czytaniu w ciągu 6 miesięcy</li><li>Przykłady: projekty zaostrzenia ustawy aborcyjnej, ratowania UE Karty Praw Podstawowych, dot. wieku emerytalnego</li></ul>\n<h5>Inne formy uczestnictwa (alternatywne odpowiedzi):</h5>\n<ol><li><strong>Wybory powszechne</strong> - choć formalnie demokracja przedstawicielska, są aktem bezpośredniego uczestnictwa obywateli (czynne prawo wyborcze):</li></ol>\n<ul><li>Sejm i Senat (co 4 lata)</li><li>Prezydent (co 5 lat)</li><li>Organy samorządu (co 5 lat)</li><li>Parlament Europejski (co 5 lat)</li></ul>\n<ol><li><strong>Konsultacje społeczne</strong> - np. w sprawie ustaw, miejscowych planów zagospodarowania.</li></ol>\n<ol><li><strong>Wnioski i petycje</strong> (art. 63 Konstytucji RP) - prawo każdego do wnoszenia wniosków, skarg, petycji.</li></ol>\n<h4>Sposób 2 - kontekst historyczny: rozwój demokracji bezpośredniej w III RP</h4>\n<p>Konstytucja z 1997 r. wprowadziła trzy główne formy bezpośredniego uczestnictwa, znacznie rozszerzając zakres demokracji bezpośredniej w stosunku do PRL i Małej Konstytucji 1992:</p>\n<p>| Forma | Wprowadzona | Ustawa wykonawcza |<br>| <strong>Referendum ogólnokrajowe</strong> | 1989 (Mała Konstytucja); pełna 1997 (art. 125) | Ustawa z 14 III 2003 r. |<br>| <strong>Referendum lokalne</strong> | 1991 (ustawa o samorządzie); rozszerzona 2000 | Ustawa z 15 IX 2000 r. |<br>| <strong>Obywatelska inicjatywa ustawodawcza</strong> | 1997 (art. 118 ust. 2) | Ustawa z 24 VI 1999 r. |</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote><strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zad. 17, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - podanie DWÓCH poprawnych form bezpośredniego uczestnictwa obywateli w RP<br>- <strong>0 pkt</strong> - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi (np. jedna forma, formy nieistniejące, formy demokracji pośredniej bez precyzji)<br><br><strong>Akceptowane formy:</strong><br>- <strong>Referendum</strong> (ogólnokrajowe lub lokalne)<br>- <strong>Obywatelska inicjatywa ustawodawcza</strong> (100 000 podpisów)<br>- <strong>Wybory powszechne</strong> (Sejm, Senat, Prezydent, samorząd, PE) - z perspektywy aktu wyborczego<br>- <strong>Konsultacje społeczne</strong><br>- <strong>Wnioski, skargi, petycje</strong> (art. 63 Konstytucji RP)<br><br><strong>Wykluczone:</strong><br>- &quot;Sejm&quot; / &quot;parlament&quot; - to forma demokracji POŚREDNIEJ (przez reprezentantów)<br>- &quot;Wybory&quot; bez doprecyzowania (czyli jakie?) - może być akceptowane lub nie, zależnie od egzaminatora<br>- &quot;Zgromadzenie ludowe&quot; - wykluczone, bo to forma OPISANA w tekście (zad. 15)<br>- &quot;Strajk&quot; / &quot;manifestacja&quot; - to formy SPOŁECZEŃSTWA OBYWATELSKIEGO, nie BEZPOŚREDNIEGO uczestnictwa w kierowaniu sprawami publicznymi</blockquote>\n<h4>Reference politologiczny</h4>\n<blockquote><strong>Reference - Demokracja bezpośrednia w Konstytucji RP:</strong><br><br><strong>Art. 4 Konstytucji RP</strong> - &quot;Władza zwierzchnia w Rzeczypospolitej Polskiej należy do Narodu. Naród sprawuje władzę przez swoich przedstawicieli LUB BEZPOŚREDNIO.&quot;<br><br><strong>Art. 125 - Referendum ogólnokrajowe:</strong><br>Może być w sprawach o szczególnym znaczeniu dla państwa. Zarządza Sejm bezwzględną większością głosów lub Prezydent za zgodą Senatu. Wynik jest <strong>wiążący</strong>, gdy frekwencja przekroczy 50%.<br><br><strong>Art. 118 ust. 2 - Inicjatywa obywatelska:</strong><br>&quot;Inicjatywa ustawodawcza przysługuje również grupie co najmniej 100 000 obywateli mających prawo wybierania do Sejmu.&quot;<br><br><strong>Art. 63 - Petycje, wnioski, skargi:</strong><br>&quot;Każdy ma prawo składać petycje, wnioski i skargi w interesie publicznym, własnym lub innej osoby &quot;<br><br><strong>Historia referendów ogólnokrajowych w III RP:</strong><br>1. <strong>18 II 1996</strong> - referendum o powszechnym uwłaszczeniu (frekwencja 32%, niewiążące)<br>2. <strong>25 V 1997</strong> - referendum konstytucyjne (frekwencja 43%, ale ważne - większość TAK = przyjęcie Konstytucji)<br>3. <strong>7-8 VI 2003</strong> - referendum w sprawie akcesji do UE (frekwencja 58,9%, 77% TAK)<br>4. <strong>6 IX 2015</strong> - referendum w sprawie JOW i finansowania partii (frekwencja 7,8%, niewiążące)<br>5. <strong>15 X 2023</strong> - referendum o czterech pytaniach (sprzedaż państwowych spółek, wiek emerytalny, mur na granicy, mechanizm relokacji migrantów; frekwencja 40,9%, niewiążące)</blockquote>\n<h4>Typowe pułapki</h4>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd: &quot;wybory parlamentarne&quot; / &quot;wybory do Sejmu&quot; - choć wybory są aktem bezpośredniego uczestnictwa, KLUCZ CKE preferuje formy WYRAŹNIE bezpośredniej demokracji (referendum, inicjatywa). Wybory są &quot;techniką wyłaniania reprezentantów&quot; demokracji pośredniej.</blockquote>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> Drugi częsty błąd: pominięcie INICJATYWY OBYWATELSKIEJ - często uczniowie znają tylko referendum. Inicjatywa ustawodawcza 100 000 podpisów to KLUCZOWA forma, którą warto pamiętać.</blockquote>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> Nie należy wymieniać &quot;zgromadzenia ludowego&quot; - to wykluczona w treści zadania forma (&quot;inne niż opisana w tekście&quot;).</blockquote>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> Strajki, manifestacje, demonstracje to formy WPŁYWANIA na władzę z ZEWNĄTRZ (społeczeństwo obywatelskie). NIE są to formy bezpośredniego UCZESTNICTWA w kierowaniu sprawami publicznymi (decyzje nie wynikają wprost z manifestacji).</blockquote>"}]}