{"id":"wos-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/21","paper_id":"wos-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"21","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 21. (0-1)\nPodaj nazwę systemu wyborczego występującego w wyborach opisanych w tekście.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 21. (0-1)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nIV. Znajomość\nzasad i procedur\ndemokracji.\n15.Demokracja - zasady i procedury. Zdający:\n5) wyjaśnia, jak są przeprowadzane i jaką rolę odgrywają wybory we\nwspółczesnej demokracji.\n17. Systemy partyjne. Zdający:\n4) opisuje podstawowe zasady ordynacji większościowej\ni proporcjonalnej w powiązaniu z systemem dwupartyjnym\ni wielopartyjnym.\nPrzykładowa odpowiedź\nsystem większościowy\nSchemat punktowania\n1 p. -\npodanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**System większościowy** (jednomandatowe okręgi wyborcze, większość względna - first-past-the-post)\n\n## Sposób 1 - analiza danych liczbowych z tekstu\n\nKluczowy fragment cytatu:\n\n> *\"Partia Pracy otrzymała 28% głosów, Partia Konserwatywna - 42%, a Sojusz Partii Liberalnej i Partii Socjaldemokratycznej - 25%. Rozkład mandatów był jednak diametralnie odmienny od wyników głosowania. Partia Pracy otrzymała 209 mandatów, Partia Konserwatywna - 397, zaś Sojusz Partii Liberalnej i Partii Socjaldemokratycznej - tylko 23 mandaty.\"*\n\n**Test proporcjonalności - czy procent głosów odpowiada procentowi mandatów?**\n\nIzba Gmin w 1983 roku liczyła 650 mandatów. Sprawdźmy proporcje:\n\n| Partia | % głosów | % mandatów (z 650) | Czy proporcjonalnie? |\n| Konserwatyści | 42% | 397/650 = **61%** | NIE - zawyżenie o 19 pkt |\n| Partia Pracy | 28% | 209/650 = **32%** | Prawie proporcjonalnie (+4 pkt) |\n| Sojusz Lib.-Socjaldem. | 25% | 23/650 = **3,5%** | NIE - zaniżenie o ok. 21 pkt |\n\n**Wniosek:** Sojusz miał niemal tyle samo głosów co Partia Pracy (25% vs 28%), ale dostał **10 razy mniej mandatów** (23 vs 209). To radykalna **deformacja wyniku** charakterystyczna dla systemu większościowego.\n\nW systemie proporcjonalnym (np. polskim wg metody D'Hondta) Sojusz dostałby ok. 160 mandatów, nie 23.\n\n## Sposób 2 - identyfikacja systemu Wielkiej Brytanii (First-Past-The-Post)\n\nWielka Brytania ma kanoniczny **system większości względnej** (single-member plurality, FPTP - first-past-the-post):\n\n1. **Jednomandatowe okręgi wyborcze (JOW)** - kraj podzielony na ok. 650 okręgów\n2. **W każdym okręgu wygrywa kandydat z największą liczbą głosów** (nie potrzeba większości bezwzględnej - wystarczy względna)\n3. **Brak progu wyborczego** - ale efekt psychologiczny dyskryminuje małe partie\n4. **Skutek systemowy:** zachęca do polaryzacji dwupartyjnej (Konserwatyści vs Labour); małe partie ogólnokrajowe (np. Liberalni Demokraci) tracą, partie regionalne skoncentrowane (np. SNP w Szkocji) zyskują\n\nDla Sojuszu Lib.-Socjaldem. w 1983 r. - 25% głosów było rozproszone po całym kraju, więc w żadnym okręgu nie udało się zdobyć większości. Stąd marginalne 23 mandaty.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania (zad. 21, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - podanie poprawnej odpowiedzi: **\"system większościowy\"**\n> - **0 pkt** - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi\n>\n> **Akceptowane warianty:** \"system większościowy\", \"system większości względnej\", \"system większościowy z jednomandatowymi okręgami wyborczymi\", \"większościowy (FPTP)\", \"większościowy first-past-the-post\"\n>\n> **Wykluczone:** \"proporcjonalny\" (przeciwieństwo), \"mieszany\" (UK go nie ma), \"jednoturowy\" (technika głosowania, nie typ systemu)\n\n## Reference politologiczny\n\n> **Reference - Systemy wyborcze (M. Chmaj, W. Skrzydło):**\n>\n> | Typ systemu | Cechy | Przykłady |\n> |-------------|-------|-----------|\n> | **Większościowy** | JOW, wygrywa kandydat z największą liczbą głosów (większość względna) lub 50%+ (większość bezwzględna); silna deformacja wyniku | Wielka Brytania (Izba Gmin), USA (Izba Reprezentantów), Polska (Senat od 2011) |\n> | **Proporcjonalny** | Wielomandatowe okręgi, mandaty rozdzielane metodą d'Hondta/Sainte-Laguë proporcjonalnie do wyników; progi | Polska (Sejm), Niemcy (lista krajowa), Hiszpania |\n> | **Mieszany** | Część mandatów wg ordynacji większościowej, część wg proporcjonalnej | Niemcy (Bundestag - 299 JOW + 299 lista), Włochy do 2005 |\n>\n> Polski Sejm - ordynacja proporcjonalna (d'Hondt), 41 okręgów wielomandatowych, próg 5% (8% koalicje), 460 mandatów.\n> Polski Senat - ordynacja większościowa, 100 jednomandatowych okręgów (od reformy 2011).\n\n## Typowe pułapki\n\n> **Uwaga:** Pierwszy sygnał systemu większościowego w arkuszach CKE - gdy partia z ~25-30% głosów dostaje 3-5% mandatów. To jest klasyczna **deformacja wyniku** (mechaniczny efekt systemu większościowego opisany przez M. Duvergera).\n\n> **Uwaga:** Nie należy mylić \"systemu większościowego\" z \"większością bezwzględną\". UK ma większość WZGLĘDNĄ (wygrywa kto ma najwięcej, choćby z 30%). Większość bezwzględna (50%+) wymaga II tury - tak jak w wyborach prezydenckich w Polsce i Francji.\n\n> **Uwaga:** Polska zna system większościowy - wybory do Senatu (od 2011 - 100 JOW), wybory wójtów/burmistrzów/prezydentów miast oraz wybory Prezydenta RP (z II turą = większość bezwzględna).","image":"img/wos-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-21.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":9,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 21. (0-1)<br>Podaj nazwę systemu wyborczego występującego w wyborach opisanych w tekście.</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 21. (0-1)<br>I. Wykorzystanie<br>i tworzenie<br>informacji.<br>IV. Znajomość<br>zasad i procedur<br>demokracji.<br>15.Demokracja - zasady i procedury. Zdający:</p>\n<ol><li>wyjaśnia, jak są przeprowadzane i jaką rolę odgrywają wybory we</li></ol>\n<p>współczesnej demokracji.</p>\n<ol><li>Systemy partyjne. Zdający:</li><li>opisuje podstawowe zasady ordynacji większościowej</li></ol>\n<p>i proporcjonalnej w powiązaniu z systemem dwupartyjnym<br>i wielopartyjnym.<br>Przykładowa odpowiedź<br>system większościowy<br>Schemat punktowania<br>1 p. -<br>podanie poprawnej odpowiedzi.<br>0 p. -<br>inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>System większościowy</strong> (jednomandatowe okręgi wyborcze, większość względna - first-past-the-post)</p>\n<h4>Sposób 1 - analiza danych liczbowych z tekstu</h4>\n<p>Kluczowy fragment cytatu:</p>\n<blockquote><em>&quot;Partia Pracy otrzymała 28% głosów, Partia Konserwatywna - 42%, a Sojusz Partii Liberalnej i Partii Socjaldemokratycznej - 25%. Rozkład mandatów był jednak diametralnie odmienny od wyników głosowania. Partia Pracy otrzymała 209 mandatów, Partia Konserwatywna - 397, zaś Sojusz Partii Liberalnej i Partii Socjaldemokratycznej - tylko 23 mandaty.&quot;</em></blockquote>\n<p><strong>Test proporcjonalności - czy procent głosów odpowiada procentowi mandatów?</strong></p>\n<p>Izba Gmin w 1983 roku liczyła 650 mandatów. Sprawdźmy proporcje:</p>\n<p>| Partia | % głosów | % mandatów (z 650) | Czy proporcjonalnie? |<br>| Konserwatyści | 42% | 397/650 = <strong>61%</strong> | NIE - zawyżenie o 19 pkt |<br>| Partia Pracy | 28% | 209/650 = <strong>32%</strong> | Prawie proporcjonalnie (+4 pkt) |<br>| Sojusz Lib.-Socjaldem. | 25% | 23/650 = <strong>3,5%</strong> | NIE - zaniżenie o ok. 21 pkt |</p>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Sojusz miał niemal tyle samo głosów co Partia Pracy (25% vs 28%), ale dostał <strong>10 razy mniej mandatów</strong> (23 vs 209). To radykalna <strong>deformacja wyniku</strong> charakterystyczna dla systemu większościowego.</p>\n<p>W systemie proporcjonalnym (np. polskim wg metody D&#x27;Hondta) Sojusz dostałby ok. 160 mandatów, nie 23.</p>\n<h4>Sposób 2 - identyfikacja systemu Wielkiej Brytanii (First-Past-The-Post)</h4>\n<p>Wielka Brytania ma kanoniczny <strong>system większości względnej</strong> (single-member plurality, FPTP - first-past-the-post):</p>\n<ol><li><strong>Jednomandatowe okręgi wyborcze (JOW)</strong> - kraj podzielony na ok. 650 okręgów</li><li><strong>W każdym okręgu wygrywa kandydat z największą liczbą głosów</strong> (nie potrzeba większości bezwzględnej - wystarczy względna)</li><li><strong>Brak progu wyborczego</strong> - ale efekt psychologiczny dyskryminuje małe partie</li><li><strong>Skutek systemowy:</strong> zachęca do polaryzacji dwupartyjnej (Konserwatyści vs Labour); małe partie ogólnokrajowe (np. Liberalni Demokraci) tracą, partie regionalne skoncentrowane (np. SNP w Szkocji) zyskują</li></ol>\n<p>Dla Sojuszu Lib.-Socjaldem. w 1983 r. - 25% głosów było rozproszone po całym kraju, więc w żadnym okręgu nie udało się zdobyć większości. Stąd marginalne 23 mandaty.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote><strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zad. 21, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - podanie poprawnej odpowiedzi: <strong>&quot;system większościowy&quot;</strong><br>- <strong>0 pkt</strong> - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi<br><br><strong>Akceptowane warianty:</strong> &quot;system większościowy&quot;, &quot;system większości względnej&quot;, &quot;system większościowy z jednomandatowymi okręgami wyborczymi&quot;, &quot;większościowy (FPTP)&quot;, &quot;większościowy first-past-the-post&quot;<br><br><strong>Wykluczone:</strong> &quot;proporcjonalny&quot; (przeciwieństwo), &quot;mieszany&quot; (UK go nie ma), &quot;jednoturowy&quot; (technika głosowania, nie typ systemu)</blockquote>\n<h4>Reference politologiczny</h4>\n<blockquote><strong>Reference - Systemy wyborcze (M. Chmaj, W. Skrzydło):</strong><br><br>| Typ systemu | Cechy | Przykłady |<br>|-------------|-------|-----------|<br>| <strong>Większościowy</strong> | JOW, wygrywa kandydat z największą liczbą głosów (większość względna) lub 50%+ (większość bezwzględna); silna deformacja wyniku | Wielka Brytania (Izba Gmin), USA (Izba Reprezentantów), Polska (Senat od 2011) |<br>| <strong>Proporcjonalny</strong> | Wielomandatowe okręgi, mandaty rozdzielane metodą d&#x27;Hondta/Sainte-Laguë proporcjonalnie do wyników; progi | Polska (Sejm), Niemcy (lista krajowa), Hiszpania |<br>| <strong>Mieszany</strong> | Część mandatów wg ordynacji większościowej, część wg proporcjonalnej | Niemcy (Bundestag - 299 JOW + 299 lista), Włochy do 2005 |<br><br>Polski Sejm - ordynacja proporcjonalna (d&#x27;Hondt), 41 okręgów wielomandatowych, próg 5% (8% koalicje), 460 mandatów.<br>Polski Senat - ordynacja większościowa, 100 jednomandatowych okręgów (od reformy 2011).</blockquote>\n<h4>Typowe pułapki</h4>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> Pierwszy sygnał systemu większościowego w arkuszach CKE - gdy partia z ~25-30% głosów dostaje 3-5% mandatów. To jest klasyczna <strong>deformacja wyniku</strong> (mechaniczny efekt systemu większościowego opisany przez M. Duvergera).</blockquote>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> Nie należy mylić &quot;systemu większościowego&quot; z &quot;większością bezwzględną&quot;. UK ma większość WZGLĘDNĄ (wygrywa kto ma najwięcej, choćby z 30%). Większość bezwzględna (50%+) wymaga II tury - tak jak w wyborach prezydenckich w Polsce i Francji.</blockquote>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> Polska zna system większościowy - wybory do Senatu (od 2011 - 100 JOW), wybory wójtów/burmistrzów/prezydentów miast oraz wybory Prezydenta RP (z II turą = większość bezwzględna).</blockquote>"}]}