{"id":"wos-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/22","paper_id":"wos-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"22","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 22. (0-1)\nPrzedstaw zaletę i wadę systemu wyborczego występującego w wyborach opisanych w tekście.\nZaleta -\nWada -","answer":null,"answer_text":"Zadanie 22. (0-1)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nIV. Znajomość\nzasad i procedur\ndemokracji.\n15.Demokracja - zasady i procedury. Zdający:\n5) wyjaśnia, jak są przeprowadzane i jaką rolę odgrywają wybory we\nwspółczesnej demokracji.\n17. Systemy partyjne. Zdający:\n4) opisuje podstawowe zasady ordynacji większościowej\ni proporcjonalnej w powiązaniu z systemem dwupartyjnym\ni wielopartyjnym.\nPrzykładowa odpowiedź\nZaleta - związek deputowanego z elektoratem\nWada - deformacja wyniku wyborczego\nSchemat punktowania\n1 p. -\npodanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n- **Zaleta** - silny związek deputowanego z elektoratem okręgu (deputowany odpowiada konkretnym wyborcom z jednomandatowego okręgu, jest rozliczalny personalnie)\n- **Wada** - znaczna deformacja wyniku wyborczego (procent mandatów nie odpowiada procentowi głosów; małe partie ogólnokrajowe pozostają niedoreprezentowane)\n\n## Sposób 1 - analiza danych z tekstu zad. 21\n\nLicząc na podstawie tekstu wybory do Izby Gmin w 1983 roku:\n\n> *\"Partia Pracy uzyskała niewiele więcej głosów niż Sojusz, ale zdobyła blisko 10 razy więcej mandatów.\"*\n\nTo jest najbardziej spektakularna ilustracja **wady** systemu większościowego - **deformacji wyniku wyborczego (efekt mechaniczny)**. Sojusz Liberałów i Socjaldemokratów dostał 25% głosów (tyle co Partia Pracy z 28%), ale zaledwie 3,5% mandatów. Wola dwóch milionów wyborców została w praktyce zignorowana.\n\n**Zaleta** wynika z konstrukcji - w jednomandatowych okręgach wyborca wybiera KONKRETNĄ osobę (a nie listę partyjną). Stąd:\n- deputowany ma osobistą legitymację u wyborców okręgu,\n- wyborcy znają imiennie swojego przedstawiciela,\n- istnieje silna **rozliczalność** (accountability) - można nie zagłosować na osobę, która źle wypełniała mandat,\n- powstaje bezpośredni \"łańcuch reprezentacji\" między wyborcą a deputowanym.\n\n## Sposób 2 - pełny bilans zalet i wad systemu większościowego\n\n### Zalety (do wyboru - wystarczy 1 z listy)\n\n| Zaleta | Wyjaśnienie |\n| **Silny związek deputowanego z elektoratem** | Wyborcy znają osobę, mogą jej zaufać lub ją odrzucić (kanoniczna zaleta) |\n| **Personalizacja polityki** | Wyborcy głosują na konkretną osobę, nie na anonimową listę partyjną |\n| **Stabilność rządu** | System wzmacnia największą partię - łatwiej o stabilną większość parlamentarną (w UK od 1945 do 2010 prawie zawsze rząd jednopartyjny) |\n| **Klarowna odpowiedzialność rządzących** | Wyborcy wiedzą, kto rządzi i kogo ukarać w kolejnych wyborach |\n| **Mechanizm dwupartyjności** | System wzmacnia dwie główne partie - uproszczenie sceny politycznej, klarowny wybór alternatywy (\"prawo Duvergera\") |\n| **Eliminacja partii radykalnych** | Mała skoncentrowana ekstrema nie zdobywa mandatów |\n\n### Wady (do wyboru - wystarczy 1 z listy)\n\n| Wada | Wyjaśnienie |\n| **Deformacja wyniku wyborczego** | Procent mandatów nie odpowiada procentowi głosów (kanoniczna wada) |\n| **Marnowanie głosów** | Głosy oddane na przegranego kandydata w okręgu są \"zmarnowane\" - nie przekładają się na mandat |\n| **Dyskryminacja małych partii ogólnokrajowych** | Partia z 10-25% głosów rozproszonych po kraju może nie dostać ŻADNEGO mandatu (Liberałowie w UK przez dekady) |\n| **Premia dla partii regionalnych** | Małe partie skoncentrowane geograficznie (SNP w Szkocji) zdobywają mandaty mimo niskiego poparcia krajowego |\n| **Sztuczne większości** | Partia z 35-40% głosów może uzyskać 60-65% mandatów = nadreprezentacja zwycięzcy |\n| **Niska responsywność wyborcza** | Mała zmiana głosów może powodować rewolucyjne zmiany w parlamencie (efekt huśtawki) |\n| **Manipulacja granicami okręgów** (gerrymandering) | W USA umożliwia partii rządzącej rysować granice na swoją korzyść |\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania (zad. 22, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - podanie poprawnej zalety I poprawnej wady (oba elementy)\n> - **0 pkt** - tylko zaleta lub tylko wada; lub odpowiedzi niepoprawne\n>\n> **Akceptowane warianty zalet:** \"związek/więź deputowanego z elektoratem\", \"personalna odpowiedzialność deputowanego\", \"stabilność rządu\", \"jasna odpowiedzialność rządzących\", \"prosty mechanizm wyboru\", \"sprzyjanie systemowi dwupartyjnemu\".\n>\n> **Akceptowane warianty wad:** \"deformacja wyniku wyborczego\", \"nieproporcjonalność\", \"marnowanie głosów\", \"dyskryminacja małych partii\", \"niezgodność rozkładu mandatów z rozkładem głosów\".\n>\n> **Wykluczone:** ogólniki typu \"jest sprawiedliwy/niesprawiedliwy\", \"łatwy/trudny do zrozumienia\" bez doprecyzowania mechanizmu.\n\n## Reference politologiczny\n\n> **Reference - Prawa Duvergera (Maurice Duverger, *Les Partis Politiques*, 1951):**\n> 1. **System większości względnej** (UK, USA, Kanada) → sprzyja **dwupartyjności** (efekt mechaniczny + psychologiczny).\n> 2. **System większości bezwzględnej z II turą** (Francja V Republiki) → sprzyja **wielopartyjności z koalicjami** (partie zawierają porozumienia przed II turą).\n> 3. **System proporcjonalny** → sprzyja **wielopartyjności** rozdrobnionej (każda znacząca opcja ma reprezentację).\n>\n> **Mechaniczny efekt** = automatyczna deformacja wyniku przez system (matematyka rozdziału mandatów).\n> **Psychologiczny efekt** = wyborcy z czasem przestają głosować \"strategicznie\" na małe partie, bo wiedzą, że ich głos się \"zmarnuje\".\n\n## Typowe pułapki\n\n> **Uwaga:** Klucz CKE NIE akceptuje zalet/wad ogólnikowych: \"jest dobry/zły\", \"wszyscy go znają\", \"jest stary\". Musi paść konkretny mechanizm: \"związek z elektoratem\", \"deformacja wyniku\", \"marnowanie głosów\".\n\n> **Uwaga:** Częsty błąd - uczeń pisze jako wadę \"daje przewagę dużym partiom\" - to JEST wada, ale lepiej sformułować jako \"deformacja wyniku\" lub \"dyskryminacja małych partii\".\n\n> **Uwaga:** Zaleta \"stabilność rządu\" jest akceptowana, ale wymaga uzasadnienia (że system wzmacnia największą partię, eliminując potrzebę koalicji). Bez tego komentarza klucz może uznać odpowiedź za niewystarczającą.\n\n> **Uwaga:** W zadaniu wystarczy podać po JEDNEJ zalecie i JEDNEJ wadzie - nie trzeba wymieniać wszystkich. Klucz nagradza precyzję, nie ilość.","image":"img/wos-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-22.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":9,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 22. (0-1)<br>Przedstaw zaletę i wadę systemu wyborczego występującego w wyborach opisanych w tekście.<br>Zaleta -<br>Wada -</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 22. (0-1)<br>I. Wykorzystanie<br>i tworzenie<br>informacji.<br>IV. Znajomość<br>zasad i procedur<br>demokracji.<br>15.Demokracja - zasady i procedury. Zdający:</p>\n<ol><li>wyjaśnia, jak są przeprowadzane i jaką rolę odgrywają wybory we</li></ol>\n<p>współczesnej demokracji.</p>\n<ol><li>Systemy partyjne. Zdający:</li><li>opisuje podstawowe zasady ordynacji większościowej</li></ol>\n<p>i proporcjonalnej w powiązaniu z systemem dwupartyjnym<br>i wielopartyjnym.<br>Przykładowa odpowiedź<br>Zaleta - związek deputowanego z elektoratem<br>Wada - deformacja wyniku wyborczego<br>Schemat punktowania<br>1 p. -<br>podanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.<br>0 p. -<br>inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<ul><li><strong>Zaleta</strong> - silny związek deputowanego z elektoratem okręgu (deputowany odpowiada konkretnym wyborcom z jednomandatowego okręgu, jest rozliczalny personalnie)</li><li><strong>Wada</strong> - znaczna deformacja wyniku wyborczego (procent mandatów nie odpowiada procentowi głosów; małe partie ogólnokrajowe pozostają niedoreprezentowane)</li></ul>\n<h4>Sposób 1 - analiza danych z tekstu zad. 21</h4>\n<p>Licząc na podstawie tekstu wybory do Izby Gmin w 1983 roku:</p>\n<blockquote><em>&quot;Partia Pracy uzyskała niewiele więcej głosów niż Sojusz, ale zdobyła blisko 10 razy więcej mandatów.&quot;</em></blockquote>\n<p>To jest najbardziej spektakularna ilustracja <strong>wady</strong> systemu większościowego - <strong>deformacji wyniku wyborczego (efekt mechaniczny)</strong>. Sojusz Liberałów i Socjaldemokratów dostał 25% głosów (tyle co Partia Pracy z 28%), ale zaledwie 3,5% mandatów. Wola dwóch milionów wyborców została w praktyce zignorowana.</p>\n<p><strong>Zaleta</strong> wynika z konstrukcji - w jednomandatowych okręgach wyborca wybiera KONKRETNĄ osobę (a nie listę partyjną). Stąd:</p>\n<ul><li>deputowany ma osobistą legitymację u wyborców okręgu,</li><li>wyborcy znają imiennie swojego przedstawiciela,</li><li>istnieje silna <strong>rozliczalność</strong> (accountability) - można nie zagłosować na osobę, która źle wypełniała mandat,</li><li>powstaje bezpośredni &quot;łańcuch reprezentacji&quot; między wyborcą a deputowanym.</li></ul>\n<h4>Sposób 2 - pełny bilans zalet i wad systemu większościowego</h4>\n<h5>Zalety (do wyboru - wystarczy 1 z listy)</h5>\n<p>| Zaleta | Wyjaśnienie |<br>| <strong>Silny związek deputowanego z elektoratem</strong> | Wyborcy znają osobę, mogą jej zaufać lub ją odrzucić (kanoniczna zaleta) |<br>| <strong>Personalizacja polityki</strong> | Wyborcy głosują na konkretną osobę, nie na anonimową listę partyjną |<br>| <strong>Stabilność rządu</strong> | System wzmacnia największą partię - łatwiej o stabilną większość parlamentarną (w UK od 1945 do 2010 prawie zawsze rząd jednopartyjny) |<br>| <strong>Klarowna odpowiedzialność rządzących</strong> | Wyborcy wiedzą, kto rządzi i kogo ukarać w kolejnych wyborach |<br>| <strong>Mechanizm dwupartyjności</strong> | System wzmacnia dwie główne partie - uproszczenie sceny politycznej, klarowny wybór alternatywy (&quot;prawo Duvergera&quot;) |<br>| <strong>Eliminacja partii radykalnych</strong> | Mała skoncentrowana ekstrema nie zdobywa mandatów |</p>\n<h5>Wady (do wyboru - wystarczy 1 z listy)</h5>\n<p>| Wada | Wyjaśnienie |<br>| <strong>Deformacja wyniku wyborczego</strong> | Procent mandatów nie odpowiada procentowi głosów (kanoniczna wada) |<br>| <strong>Marnowanie głosów</strong> | Głosy oddane na przegranego kandydata w okręgu są &quot;zmarnowane&quot; - nie przekładają się na mandat |<br>| <strong>Dyskryminacja małych partii ogólnokrajowych</strong> | Partia z 10-25% głosów rozproszonych po kraju może nie dostać ŻADNEGO mandatu (Liberałowie w UK przez dekady) |<br>| <strong>Premia dla partii regionalnych</strong> | Małe partie skoncentrowane geograficznie (SNP w Szkocji) zdobywają mandaty mimo niskiego poparcia krajowego |<br>| <strong>Sztuczne większości</strong> | Partia z 35-40% głosów może uzyskać 60-65% mandatów = nadreprezentacja zwycięzcy |<br>| <strong>Niska responsywność wyborcza</strong> | Mała zmiana głosów może powodować rewolucyjne zmiany w parlamencie (efekt huśtawki) |<br>| <strong>Manipulacja granicami okręgów</strong> (gerrymandering) | W USA umożliwia partii rządzącej rysować granice na swoją korzyść |</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote><strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zad. 22, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - podanie poprawnej zalety I poprawnej wady (oba elementy)<br>- <strong>0 pkt</strong> - tylko zaleta lub tylko wada; lub odpowiedzi niepoprawne<br><br><strong>Akceptowane warianty zalet:</strong> &quot;związek/więź deputowanego z elektoratem&quot;, &quot;personalna odpowiedzialność deputowanego&quot;, &quot;stabilność rządu&quot;, &quot;jasna odpowiedzialność rządzących&quot;, &quot;prosty mechanizm wyboru&quot;, &quot;sprzyjanie systemowi dwupartyjnemu&quot;.<br><br><strong>Akceptowane warianty wad:</strong> &quot;deformacja wyniku wyborczego&quot;, &quot;nieproporcjonalność&quot;, &quot;marnowanie głosów&quot;, &quot;dyskryminacja małych partii&quot;, &quot;niezgodność rozkładu mandatów z rozkładem głosów&quot;.<br><br><strong>Wykluczone:</strong> ogólniki typu &quot;jest sprawiedliwy/niesprawiedliwy&quot;, &quot;łatwy/trudny do zrozumienia&quot; bez doprecyzowania mechanizmu.</blockquote>\n<h4>Reference politologiczny</h4>\n<blockquote><strong>Reference - Prawa Duvergera (Maurice Duverger, <em>Les Partis Politiques</em>, 1951):</strong><br>1. <strong>System większości względnej</strong> (UK, USA, Kanada) → sprzyja <strong>dwupartyjności</strong> (efekt mechaniczny + psychologiczny).<br>2. <strong>System większości bezwzględnej z II turą</strong> (Francja V Republiki) → sprzyja <strong>wielopartyjności z koalicjami</strong> (partie zawierają porozumienia przed II turą).<br>3. <strong>System proporcjonalny</strong> → sprzyja <strong>wielopartyjności</strong> rozdrobnionej (każda znacząca opcja ma reprezentację).<br><br><strong>Mechaniczny efekt</strong> = automatyczna deformacja wyniku przez system (matematyka rozdziału mandatów).<br><strong>Psychologiczny efekt</strong> = wyborcy z czasem przestają głosować &quot;strategicznie&quot; na małe partie, bo wiedzą, że ich głos się &quot;zmarnuje&quot;.</blockquote>\n<h4>Typowe pułapki</h4>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> Klucz CKE NIE akceptuje zalet/wad ogólnikowych: &quot;jest dobry/zły&quot;, &quot;wszyscy go znają&quot;, &quot;jest stary&quot;. Musi paść konkretny mechanizm: &quot;związek z elektoratem&quot;, &quot;deformacja wyniku&quot;, &quot;marnowanie głosów&quot;.</blockquote>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> Częsty błąd - uczeń pisze jako wadę &quot;daje przewagę dużym partiom&quot; - to JEST wada, ale lepiej sformułować jako &quot;deformacja wyniku&quot; lub &quot;dyskryminacja małych partii&quot;.</blockquote>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> Zaleta &quot;stabilność rządu&quot; jest akceptowana, ale wymaga uzasadnienia (że system wzmacnia największą partię, eliminując potrzebę koalicji). Bez tego komentarza klucz może uznać odpowiedź za niewystarczającą.</blockquote>\n<blockquote><strong>Uwaga:</strong> W zadaniu wystarczy podać po JEDNEJ zalecie i JEDNEJ wadzie - nie trzeba wymieniać wszystkich. Klucz nagradza precyzję, nie ilość.</blockquote>"}]}